యద్ ఇదం దృశ్యతే కిఞ్చిజ్ జగత్ స్థావరజఙ్గమమ్ । అముఞ్చతḫ పరాణుత్వం జీవస్యైతత్ స్మృతం వపుః
ఈ లోకంలో కదిలే, కదలని ఏది కనబడుతుందో, దాని సూక్ష్మత్వాన్ని విడిచిపెట్టకూడదు. ఇదే జీవుని స్వరూపంగా చెప్పబడింది.
సర్వసంవేదనత్యాగే శుద్ధసత్తాస్పదే పదే । న మనాగ్ అపి భేదో ఽస్తి నిస్సఙ్గోపలకోశయోః
అన్ని అనుభూతులను వదిలేసి, శుద్ధమైన సత్త్వస్థితిలో నిలిచినప్పుడు, అసంగమైన జీవుడు, పరమాత్మ ఇద్దరిలో కూడా ఎలాంటి తేడా ఉండదు.
యో యో నామ సముల్లేఖో యత్ర యత్ర యథా యథా । యదా యదా యేన యేన పయసస్ స యథా ద్రవః
ఏ ఆలోచన ఏ సమయంలో, ఎక్కడ, ఎలా, ఎప్పుడు, ఏ కారణంతో పుట్టినా, అది నీటికి ద్రవత్వం ఎలా కనిపిస్తుందో అలా ప్రబలుతుంది.
యో యో నామ వికల్పాంశో యత్ర యత్ర యథా యథా । యదా యదా యేన యేన చీయతే స తథేహ చిత్
ఏ ఊహ ఏ సమయంలో, ఎక్కడ, ఎలా, ఎప్పుడు, ఏ రూపంలో వచ్చినా, ఇక్కడ అది అంతా మనస్సాక్షాత్కారమే విస్తరిస్తోంది.
అచిత్త్వాన్ నాస్తి మనసి సఙ్కల్పẖ ఖ ఇవాఙ్కురః । చిత్త్వాత్ తు చేతసో విద్ధి చితేర్ ఏవేహ కల్పనమ్
చైతన్యం లేకుండా మనస్సు ఉండదు కాబట్టి, ఆలోచన కూడా ఉండదు; అది ఆకాశంలో మొక్క మొలకెత్తినట్టు అసాధ్యం. కానీ చైతన్యం వల్లే మనస్సులో కల్పనలు అన్నీ చైతన్యమేనని తెలుసుకో.
యా యోదేతి వికల్పశ్రీర్ అప్రబుద్ధాశయం ప్రతి । సర్వగత్వాద్ అనన్తత్వాచ్ చిద్వ్యోమ్నస్ సా న సన్మయీ
ఎవరికి మనస్సు ఇంకా మేలుకోకపోతే, అతనికి ఏ ఊహా వైభవం వచ్చినా, చైతన్యం అన్నింటినీ వ్యాపించి, అనంతమైనదిగా ఉండటంవల్ల, అది నిజమైన సత్త్వ స్వరూపం కాదు.
సర్వసఙ్కల్పకలనా సత్యేత్య్ ఆబాలమ్ అక్షతమ్ । స్వప్నాదావ్ అనుభూతో ఽన్తర్ అర్థẖ కేనాపలప్స్యతే
ప్రపంచంలోని అన్ని ఊహలు మొదటి నుంచీ ఎటువంటి విరామం లేకుండా నిజమైనవిగా భావించబడతాయి. మనం కలలో లేదా ఇలాంటి అనుభవాల్లో లోపల అనుభూతిచేసినది—దానికి అర్థం లేదని ఎవరూ చెప్పలేరు.
సఙ్కల్పో వాస్త్వ్ అసఙ్కల్పో యో య ఆలిఖితశ్ చితా । సో ఽనుభూతో ఽప్య్ అసత్యస్ స్యాద్ అసత్యస్యైవ నో సతః
ఊహ ఉన్నా లేకపోయినా, మనసులో ఏది చిత్రించబడితేనైనా, అది నిజమైనది కాకపోతే, అనుభవించినా అది అసత్యమే. అసత్యమైనది ఎప్పుడూ సత్యంగా మారదు.
అసత్యతాభిధం సత్యం ముక్త ఏవ భవేచ్ ఛివః । సో ఽతివాహికదేహైకపరిక్షయవికాసవాన్
నిజమైనదిగా పిలవబడినా, వాస్తవానికి అది అసత్యమైతే, అది నిజంగా విముక్తి పొందినదే, పవిత్రమైనదే. అది ప్రయాణానికి తీసుకున్న శరీరం క్షీణించి, విస్తరించిన లక్షణాలతో ఉంటుంది.
జగన్తి వాతైర్ ఉహ్యన్తే వ్యోమ్ని శల్మలితూలవత్ । నోహ్యన్తే చోపలానీవ న చ సన్త్య్ ఏవ కల్పనాత్
ప్రపంచాలు ఆకాశంలో గాలులతో శాల్మలి పత్తిలా ఊగిపోతుంటాయి. మళ్లీ అవి రాళ్లలా ఊగిపోవు కూడా. నిజానికి, ఊహ తప్ప అవి అసలు లేవు.
ఇత్య్ అస్మిన్న్ అఖిలపదార్థసార్థకోశే వ్యోమన్య్ అప్య్ అతివితతే జగన్తి సన్తి । క్షుబ్ధామ్బుప్రసృతతరఙ్గభఙ్గభఙ్గ్యా సర్వత్రావిరలతరం మిథో మిలన్తి
ఈ విశాలమైన ఆకాశంలో, అన్ని వస్తువుల సారాన్ని దాచిన ధనంగా, అనేక లోకాలు ఉన్నాయి. అలలు ఎప్పుడూ కదిలే నీటిలో ఎలాగో, ఇవన్నీ ఎప్పుడూ కలుసుకుంటూ, ఎక్కడ చూసినా విడిపోకుండా పరస్పరం చేరిపోతుంటాయి.
అన్యోఽన్యం నియతమ్ అరోధకాని నిత్యం ప్రోత్కమ్పాన్య్ అమలనభాంసి వారిణీవ । చిత్రజ్ఞప్రవిసృతచిత్తచిత్రజాలానీవాన్తర్ బహిర్ ఇవ వృన్దజృమ్భితాని
ఇవి ఒకదానికొకటి నిరంతరం అడ్డుపడుతూ, ఎప్పుడూ కదిలే స్వభావంతో ఉంటాయి. నీటితో నిండిన నిర్మలమైన ఆకాశంలా, మనస్సు తెలిసినవాడు విస్తరించే అనేక ఆలోచనల వలయాల్లా, ఇవి లోపల బయట సమూహాలుగా కనిపిస్తాయి.
అన్యోఽన్యం పరిమిలితాని కానిచిత్ ఖే నాన్యోఽన్యం పరిమిలితాని కానిచిచ్ చ । సర్వత్వాత్ పరమచితేర్ అనన్తరూపాణ్య్ ఆరమ్భప్రచురదిగన్తసమ్భృతాని
కొన్ని లోకాలు పరస్పరం కలిసిపోతాయి, మరికొన్ని కలవవు. పరమచైతన్యం అన్నింటినీ వ్యాపించి ఉండడం వల్ల, అవి ఎన్నో రూపాలుగా మారి, అన్ని దిశల్లో విస్తరిస్తూ కనిపిస్తాయి.
లోలామ్బూదరపురబిమ్బభఙ్గురాణి స్వాన్తస్థావిరలమహాపురోపమాని । సుస్థైర్యాణ్య్ అపి సతతం క్షణక్షయాణి చిద్రూపార్ణవలహరీవివర్తనాని
కొన్ని లోకాలు మేఘాల్లో కనిపించే నగరాల ప్రతిబింబాల్లా చంచలంగా, కొంతకాలమే ఉంటాయి. మరికొన్ని మనసులో ఉన్న గొప్ప నగరాల్లా అరుదుగా ఉంటాయి. స్థిరంగా కనిపించే వాటికూడా ప్రతి క్షణం క్షీణిస్తూ, చైతన్య సముద్రపు అలలవలె మారిపోతుంటాయి.
పృథక్స్థితాని వ్యతిమిశ్రితాని జలాని వేవామ్బునిధౌ నదీనామ్ । తారార్కచన్ద్రగ్రహమణ్డలానాం సమోదితానాం నభసీవ భాసః
ఎలా నదుల నీళ్ళు సముద్రంలో కలిసిపోయినా, వాటి స్వతంత్రత్వం కొంతవరకు ఉంటుంది, అలాగే ఆకాశంలో నక్షత్రాలు, సూర్యుడు, చంద్రుడు, గ్రహాల వెలుగులు అన్నీ కలిసిపోతూ ఒకేసారి కనిపిస్తాయి.
మునే జీవస్య యద్ రూపమ్ ఆకృతిగ్రహణం తథా । యథా చ పరమార్థత్వం స్థానం యచ్ చాస్య తద్ వద
ఓ మునీశ్వరా! జీవుని స్వరూపం ఏమిటి? అది ఎలా రూపాన్ని పొందుతుంది? దాని పరమార్థం ఏమిటి? దానికి స్థానం ఎక్కడ? దయచేసి చెప్పండి.
స్వసఙ్కల్పాఙ్కచేత్యాఙ్కం చిద్ ఇత్య్ అపరనామకమ్ । అనన్తం చేతనాకాశం జీవశబ్దేన కథ్యతే
తన స్వంత సంకల్పంతో, విషయాలతో గుర్తింపును పొందినది, 'చైతన్యం' అనే మరో పేరుతో పిలవబడేది, అంతులేని చైతన్యాకాశాన్ని 'జీవుడు' అనే పదంతో సూచిస్తారు.
న పరాణు న చ స్థూలం న శూన్యం న చ కిఞ్చన । చిన్మాత్రం స్వానుభూత్యాత్మ సర్వగం జీవ ఉచ్యతే
అది అతి సూక్ష్మమైనది కాదు, స్థూలమైనది కాదు, శూన్యమూ కాదు, ఏదో ఒక వస్తువూ కాదు. అది కేవలం చైతన్యమే, స్వయంగా అనుభూతి చెందేది, అన్నింటిలో వ్యాపించి ఉండేది జీవుడు అని అంటారు.
అణీయసామ్ అణీయాంసం స్థవిష్ఠం చ స్థవీయసామ్ । నకిఞ్చిన్మాత్రకం చైవ సర్వం జీవం విదుర్ బుధాః
జీవుడు అత్యంత సూక్ష్మమైన వాటికన్నా ఇంకా సూక్ష్మమైనవాడని, అతి పెద్దదానికన్నా ఇంకా గొప్పవాడని, ఏమీ కానివాడని, అంతే కాకుండా అన్నిటిలోనూ ఉన్నవాడని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు.
యస్య యస్య పదార్థస్య యో భావస్ తేన తత్ర తమ్ । స్థితం విద్ధి తదాభాసం తదాత్మైకాన్తవేదనాత్
ప్రతి వస్తువుకు ఏ స్వభావమైతే ఉందో, ఆ స్వభావంలోనే జీవుడు ప్రతిబింబంలా స్థితిచేస్తాడని, ఆ రూపాన్ని పూర్తిగా తనదిగా భావించడంవల్ల అలా జరుగుతుందని తెలుసుకో.
స చేతతి యథా యత్ర యద్ యదాశు తద్ ఏవ హి । తథా తత్ర తదా రామ భవత్య్ అనుభవాత్మకమ్
జీవుడు ఎక్కడ, ఎలా అనుభవిస్తాడో, అక్కడ, అప్పుడు, అదే అనుభవంగా త్వరగా ఏర్పడుతుంది. అందుకే, రామా, జీవుడు అనుభవించే చోట, కాలంలో అదే అనుభవంగా మారిపోతుంది.
పవనస్య యథా స్పన్దశ్ చేత్యం జీవస్య వై తథా । స్వసంవిన్మాత్రనిర్ణేయం నోపదేశామయక్షతమ్
ఎలా గాలికి కదలికే దాని స్వభావమో, అలాగే జీవునికి తన స్వంత జ్ఞానమే అతని చర్య. ఇది బోధనకీ, హానికీ లోనవదు.
యథైవాస్పన్దనాద్ వాతస్ సన్న్ ఏవైత్య్ అసదాత్మతామ్ । తథైవాచేతనాజ్ జీవో జీవన్న్ ఏతి పరాం గతిమ్
ఎలా గాలికి కదలిక ఆగిపోతే అది కనిపించకుండా, లేనట్టుగా అనిపిస్తుందో, అలాగే జీవుడు కూడా చైతన్యం లేకుండా ఉన్నప్పుడు, బ్రతికుండానే పరమ స్థితిని పొందుతాడు.
జీవశ్ చిద్ఘనరూపత్వాద్ అహమ్ ఇత్య్ ఏవ చేతనాత్ । దేశకాలక్రియాద్రవ్యశక్తీర్ నిర్మాయ తిష్ఠతి
జీవుడు స్వభావంగా చైతన్యమే కావడంతో, 'నేను' అనే భావంతో ఉండి, తన శక్తితో దిక్కులు, కాలం, చర్యలు, పదార్థాలు, శక్తులను సృష్టించుకుంటాడు.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యచర్చితాం చర్చితాం స్వయమ్ । అసత్యాం సత్యవత్ స్ఫారాం తావన్మాత్రశరీరకామ్
అవన్నీ నిజమైనవేగా కనిపించినా, దిక్కులు, కాలం, చర్యలు, పదార్థాలతో తనను తాను అలంకరించుకుంటుంది. ఇవన్నీ వాస్తవం కానివే అయినా, విస్తృతంగా ఉన్నట్టుగా భావించి, ఆలోచనల రూపంలోనే తన శరీరంగా చేసుకుంటుంది.
చేతితామ్ అసదాకారాం ప్రాలేయపరమాణుతామ్ । పశ్యత్య్ ఆత్మన్య్ అథాత్మత్వే స్వప్నే స్వమరణోపమామ్
ఈ కల్పితమైన, అసత్యమైన రూపాన్ని, మంచు రేణువుల్లా సూక్ష్మంగా తనలోనే చూసుకుంటుంది. దాన్ని తనదిగా భావించి, అది కలలో కనిపించేదిలా లేదా తన మరణంలా అనుభవిస్తుంది.
స్వప్నస్వావయవాన్యత్వసదృశీం తాం విభావయన్ । విస్మృత్య చేతనీం సత్తాం తత్తామ్ ఏవాశు గచ్ఛతి
ఒకడు తనను కలలో కనిపించే అవయవాల్లాంటి రూపాన్ని ధ్యానిస్తూ, తన స్వంత జ్ఞానమయమైన సత్త్వాన్ని మరచిపోతే, వెంటనే ఆ స్థితిలోనే లీనమవుతాడు.
ఏవంరూపో బుధ్యమానḫ ప్రోచ్ఛూనత్వమ్ అథాత్మని । పశ్యత్య్ ఆశు స్వమ్ ఆత్మానం చన్ద్రబిమ్బమ్ ఇవ ద్రుతమ్
ఇలా తెలిసినవాడు, తనను తాను స్పష్టంగా, నిర్మలంగా, ప్రవహించే నీటిలో చంద్రబింబాన్ని చూసినట్లు త్వరగా గ్రహిస్తాడు.
ఆత్మన్య్ అథేన్దుబిమ్బాత్మన్య్ అసౌ సంవిత్తిపఞ్చకమ్ । కాకతాలీయవద్ భిన్నమ్ ఉదితం చేతతి స్వయమ్
తర్వాత, ఆత్మలో, చంద్రబింబంలో కనిపించేలా, ఐదు విధాలైన జ్ఞానం యాదృచ్ఛికంగా వేరుగా ప్రబలంగా కనిపించి, తానే తాను తెలుసుకుంటుంది.
పఞ్చానాం సంవిదాం పఞ్చ భిన్నాన్య్ అఙ్గాన్య్ అసావ్ అథ । బుధ్యతే తాని తద్రూపరన్ధ్రాణ్య్ అనుభవత్య్ అపి
ఆ ఐదు విధాలైన జ్ఞానాలకు ఐదు వేర్వేరు భాగాలు ఉంటాయి; అవి ఏవో తెలుసుకుంటుంది, వాటి సూక్ష్మ మార్గాలను కూడా అనుభవిస్తుంది.