పశ్య మే పుర ఉహ్యన్తే ఇతి వాక్యార్థమ్ అక్షతమ్ । న కిఞ్చిద్ అవగచ్ఛామి యథావన్ మునినాయక
ఓ మునీశ్వరా, 'నా పట్టణంలో వారు కదులుతున్నారు' అనే మాట యొక్క అసలు అర్థం నాకు పూర్తిగా అర్థం కావడం లేదు.
ప్రాణస్యాభ్యన్తరే చిత్తం చిత్తస్యాభ్యన్తరే జగత్ । విద్యతే వివిధాకారం బీజస్యాన్తర్ ఇవ ద్రుమః
ప్రాణంలో మనస్సు ఉంటుంది, మనస్సులో ప్రపంచం ఉంటుంది. అవి ఎన్నో రూపాల్లో కనిపిస్తాయి. ఇది విత్తనంలో వృక్షం ఉన్నట్లే.
మృతే పుంసి నభోవాతైర్ మిలన్తి ప్రాణవాయవః । సరిజ్జలైర్ ఇవామ్భోధిజలాన్య్ ఆత్మద్రుతాని హి
మనిషి మరణించినప్పుడు, ప్రాణవాయువులు ఆకాశం మరియు గాలిలో కలిసిపోతాయి. ఇది నదీజలాలు తమ స్వభావం వల్ల సముద్రంలో కలిసిపోవడంలా.
ఇతశ్ చేతశ్ చ యాన్త్య్ ఏవ తేషామ్ అన్తర్ జగన్త్య్ అలమ్ । వ్యోమవాతవినున్నానాం సఙ్కల్పైకాత్మకాన్య్ అపి
ఇక్కడనుంచి అక్కడికి మనస్సులు ఎప్పుడూ సంచరిస్తుంటాయి. వాటిలో అనేక లోకాలు ఉంటాయి. అవన్నీ సంకల్పంతోనే ఏర్పడినవి, ఆకాశగాలుల వల్ల చెలరేగిపోతుంటాయి.
సప్రాణవాతైḫ పవనైస్ స్ఫురత్సఙ్కల్పగర్భితైః । సర్వా ఏవ దిశḫ పూర్ణాḫ పశ్యామీమాస్ సమన్తతః
ప్రాణవాయువులతో కూడిన గాలులు, సంకల్పాల విత్తనాలతో నిండిపోయి, అన్ని దిక్కులు పూర్తిగా వ్యాపించి ఉన్నట్లు నేను చూస్తున్నాను.
అత్రైతే పశ్య పశ్యామి సఙ్కల్పజగతాం గణైః । బుద్ధిదృష్ట్యా సముహ్యన్తే పురో మన్దరమేరవః
ఇక్కడ చూడు—నా ముందర సంకల్పంతో పుట్టిన లోకాల సమూహాలు నాకు కనబడుతున్నాయి; బుద్ధి చూపుతో మందర, మెరు పర్వతాలు కూడా ఇక్కడే చేరినట్టు కనిపిస్తున్నాయి.
ఖవాతే ఽన్తర్ మృతప్రాణాḫ ప్రాణానామ్ అన్తరే మనః । మనసో ఽన్తర్ జగద్ విద్ధి తిలే తైలమ్ ఇవ స్థితమ్
గాలి ప్రవాహంలో చనిపోయిన శ్వాసలు ఉంటాయి; ఆ శ్వాసల మధ్య మనస్సు ఉంటుంది; ఆ మనస్సులోనే ఈ లోకం నూనె తిలంలో ఉన్నట్టు స్థితి చెందిందని తెలుసుకో.
ఖవాతైẖ ఖే మృతప్రాణా యథోహ్యన్తే మనోమయాః । ఉహ్యన్తే వై తథైతాని తదఙ్గాని జగన్త్య్ అపి
ఆకాశంలో గాలి ప్రవాహంతో, మనస్సుతో కూడిన చనిపోయిన శ్వాసలు తేలిపోతుంటాయి; అలాగే, వాటి భాగమైన ఈ లోకాలు కూడా అలాగే తేలిపోతుంటాయి.
సభూతాన్య్ అమ్బరోర్వ్యాదివృన్దాని త్రిజగన్త్య్ అపి । ఉహ్యన్తే వాప్య్ అనూఢాని పురస్ సర్వత్ర గన్ధవత్
ఆకాశం, భూమి మొదలైన అన్ని మూలకాలు, మూడు లోకాలు కూడా — అవి కనిపించినా, కనిపించకపోయినా — ఎక్కడైనా పరిమళంలా వ్యాపిస్తుంటాయి.
తాని బుద్ధ్యైవ దృశ్యన్తే న దృశా రఘునన్దన । పురస్ సఙ్కల్పరూపాణి స్వస్వప్నపురపూరవత్
ఓ రఘునందన, ఇవన్నీ మనసుతోనే చూడగలిగేవి, కళ్లతో కాదు. ఇవి నీ ముందు మనసులో కలిగే రూపాల్లా కనిపిస్తాయి, మనం కలలో ఊహించుకునే నగరాల్లా ఉంటాయి.
సర్వత్ర సర్వదా సన్తి సుసూక్ష్మాణ్య్ ఏవ ఖాద్ అపి । కల్పనామాత్రసారత్వాన్ న దహ్యన్తే మనాగ్ అపి
ప్రతి చోటా, ఎప్పుడూ, చాలా సూక్ష్మమైన వస్తువులు ఉంటూనే ఉంటాయి, ఆకాశంలో కూడా. ఇవి ఊహతోనే ఏర్పడినవి కాబట్టి, ఎంత చిన్నగా అయినా కాలిపోవు.
తాన్య్ ఏవ దృఢభావత్వాత్ స్వేషు లోకేషు తేష్వ్ అలమ్ । మతాన్య్ ఏవ చిదంశస్య సర్వగత్వాద్ భవాన్ ఇవ
అవి తమ తమ లోకాల్లో బలంగా ఉన్నందున నిజమైనవిగా భావిస్తారు. చైతన్యం అన్నిచోట్లా వ్యాపించి ఉండడం వల్ల, అవి నీలా అనిపిస్తాయి.
ప్రతిబిమ్బపురాణీవ పురḫ ప్రాణసరిద్రయే । అనూఢాన్య్ అపి చోహ్యన్తే సూఢాన్య్ అపి చ నైవ చ
ఎలా ఒక పట్టణాన్ని ప్రతిబింబాలు నింపినట్టు ఉంటాయో, అలాగే ప్రాణశక్తి అనే నదిలో కలిసిపోలేని వాటిని కూడా కలిసినట్టుగా ఊహిస్తారు; నిజంగా కలిసినవాటికీ నిజమైన ఐక్యత ఉండదు.
సౌరభాణి సముహ్యన్తే వాతాఙ్గస్థాని రాఘవ । జగన్తి ప్రాణసంస్థాని వ్యోమాత్మకతయా తథా
ఓ రాఘవా, గాలిలో ఉండే భాగాల్లో పరిమళాలు అనుభూతి చెందబడతాయి. అలాగే, ప్రాణంలో స్థితమైన లోకాలు కూడా ఆకాశ స్వరూపంగా అనిపిస్తాయి.
కుమ్భే దేశాన్తరం నీతే యథాన్తర్ వ్యోమ్ని నాన్యతా । స్పన్దనాదిమయే చిత్తే తథైవ త్రిజగద్భ్రమే
ఒక మట్టికుండను వేరే చోటికి తీసుకెళ్లినప్పుడు, దాని లోపల ఉన్న ఆకాశంలో ఎలాంటి మార్పు ఉండదు. అలాగే, చలనాలతో నిండిన మనస్సులో మూడు లోకాల మాయ కూడా అలా ఉంటుంది.
ఇత్థం జగద్భ్రాన్తిర్ ఇయమ్ అసత్యైవోదితైవ తే । న వినశ్యతి నోదేతి కేవలం బ్రహ్మరూపిణీ
ఈ విధంగా, ఈ జగత్తు మాయను అసత్యమైనదిగా చెప్పినా, అది నశించదు, పుట్టదు కూడా; అది కేవలం బ్రహ్మ స్వరూపమే.
యది వాప్య్ ఊహ్యతే వాతైస్ తత్ తద్ అస్యా న లక్ష్యతే । తదన్తస్సంస్థితైస్ స్పన్దో నావి కోశగతైర్ ఇవ
గాలి ఊదినా, అది కదులుతోందని ఊహించినా, దాని అసలు స్వభావం మనకు కనిపించదు. ఆ లోపల ఉన్న కదలిక కూడా బయటికి తెలియదు; అది ఓడ లోపల ఉన్నదానిలా అంతరంగంగా ఉంటుంది.
యథా స్పన్దో ఽఙ్గ లగ్నో ఽపి నావ్య్ అన్తస్ సంస్థితైర్ అపి । న లక్ష్యతే తథా బ్రహ్మ తత్సంస్థైస్ తన్మయైర్ అపి
ఓడలోని భాగం కదిలినా, లోపల ఉన్నవారికి ఆ కదలిక ఎలా కనిపించదో, అలాగే పరబ్రహ్మంలో స్థిరమైనవారికైనా, దానితో ఏకమై ఉన్నవారికైనా, బ్రహ్మ తత్వం గ్రహించబడదు.
యథా యోజనవిస్తీర్ణం లఘౌ సద్మానుభూయతే । యక్షస్య పాదపస్తమ్భే పరమాణౌ తథా జగత్
ఎంతదూరం విస్తరించినదైనా, అది చిన్న ఇల్లులో చిన్నదిగా అనిపించడంలా, యక్షుని పాదం దగ్గర లేదా ఒక అణువులో కూడా ఈ జగత్తు ఉండగలదు.
వస్త్వ్ అల్పమ్ అప్య్ అతిబృహల్ లఘుసత్త్వో ఽభిమన్యతే । మూషికా స్వాఞ్జలిద్రవ్యమ్ ఇవ పఙ్కమ్ ఇవార్భకః
ఎంత చిన్నదైనా, అర్థం తెలియని వారికి అది చాలా పెద్దదిగా అనిపిస్తుంది. ఎలుకకు తన చేతిలో ఉన్న తిండి ఎంత గొప్పదో, పిల్లవాడికి మట్టికొంత ఎంత విలువైనదో అలాగే.
అసత్య్ ఏవ ఖరూపే ఽస్మిఞ్ జగదాఖ్యే విదో భ్రమే । లోకాన్తరాద్ర్యోఘమయీ సుదృఢాజ్ఞస్య భావనా
ఈ అసత్యమైన, ఖాళీ ఆకాశంలా ఉన్న లోకంలో, అజ్ఞానుల ఊహలు పర్వతంలా గట్టిగా, బలంగా ఉండి, ఈ విశ్వాన్ని సృష్టిస్తున్నాయి.
ఇదం హేయమ్ ఉపాదేయమ్ ఇదమ్ ఇత్య్ అన్తర్ అజ్ఞతా । యస్య తస్య భవాయాస్తి సర్వజ్ఞస్యాపి మూఢతా
‘ఇది వదిలేయాలి, ఇది స్వీకరించాలి’ అని లోపల కలిగే అజ్ఞానం, ఎవరిలో ఉన్నా, అదే జననానికి కారణం. అంతా తెలిసినవారిలో కూడా ఇది మూర్ఖత్వమే.
సచేతనో హ్య్ అవయవీ చేతత్య్ అవయవాన్ యథా । స్వాన్తర్ ఏవ తతం జీవస్ త్రిజగద్ బుధ్యతే తథా
ఎలా ఒక జీవి తన శరీర భాగాలను తెలుసుకుంటాడో, అలాగే జీవుడు తనలోనే ఈ మూడు లోకాలను గ్రహిస్తాడు.
సంవిదాత్మ పరాకాశమ్ అనన్తమ్ అహమ్ అవ్యయః । వ్యోమ్నో ఽవయవరూపాణి తస్యేమాని జగన్తి మే
నేను పరమాత్మ, అనంతమైన, అవినాశి, చైతన్య స్వరూపుడిని. ఈ లోకాలు నా ఆకాశానికి అవయవాల్లా ఉన్నాయి.
సచేతనో ఽయḫపిణ్డో ఽన్తẖ క్షురసూచ్యాదికం యథా । బుధ్యతే బుధ్యతే తద్వజ్ జీవో ఽన్తస్ త్రిజగద్భ్రమమ్
ఎలాగైతే ప్రాణమున్న మాంసపు ముద్దలోకి వెంట్రుక, సూచి లేదా ఇతర వస్తువులు చొచ్చుకుపోతే అది వాటిని తెలుసుకుంటుందో, అలాగే జీవుడు తనలోనే మూడు లోకాల మాయను తెలుసుకుంటాడు.
అచిత్ సచిద్ వా మృత్పిణ్డశ్ శరావోదఞ్చనాదికమ్ । యథాఙ్గం మనుతే జీవస్ తథాఙ్గం మనుతే జగత్
ప్రాణం ఉన్నా లేకపోయినా, మట్టి ముద్ద దాని ఆకారాన్ని బట్టి తాను కలసి పాత్రగా లేదా గిన్నెగా ఊహించుకుంటుంది. అలాగే జీవుడు తన స్వరూపాన్ని బట్టి ఈ లోకాన్ని ఊహించుకుంటాడు.
చిద్ అచిద్ వాఙ్కురో దేహే వృక్షత్వం మన్యతే యథా । వృక్షశబ్దార్థరహితం బ్రహ్మేదం త్రిజగత్ తథా
ప్రాణమున్నా లేకపోయినా, మొక్క దేహంలో తాను వృక్షమని ఊహించుకుంటుంది. అలాగే, వృక్షం అనే పదానికి నిజమైన అర్థం లేకపోయినా, ఈ మూడు లోకాలు బ్రహ్మమేనని ఊహించబడతాయి.
చిద్ వాచిద్ వా యథాదర్శో బిమ్బితం వాప్య్ అబిమ్బితమ్ । నగరం వేత్తి నో వాపి తథా బ్రహ్మ జగత్త్రయమ్
ప్రాణమున్నా లేకపోయినా, అద్దం లో ప్రతిబింబం పడినా పడకపోయినా, అది పట్టణాన్ని తెలుసుకుంటుందో లేదో తెలియదు. అలాగే, బ్రహ్మమే ఈ మూడు లోకాలు.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యమాత్రమ్ ఏవ జగత్త్రయమ్ । అహన్త్వజగతోస్ తేన భేదో నాస్తి తదాత్మనోః
ఈ మూడు లోకాలు కాలం, స్థలం, చర్య, పదార్థం మాత్రమే. అందువల్ల 'నేను' అనే భావనకూ, ఈ విశ్వానికీ ఎలాంటి తేడా లేదు. రెండూ ఒకే స్వరూపమైనవి.
కల్పితేనోపమానేన యద్ ఏతద్ ఉపదిశ్యతే । అత్రోపమైకదేశేన ఉపమేయసధర్మతా
ఇక్కడ ఊహించిన ఉపమానంతో ఏది చెప్పబడుతోందో, దాంట్లో ఉపమానం, ఉపమేయం రెండింటికీ కొంత భాగంలో మాత్రమే సామ్యము ఉద్దేశించబడింది.