శరీరపర్ణాన్ నిష్పీతో హ్య్ అహమ్భావరసాసవః । అనహన్తార్కమార్గేణ పరతామ్ అధిగచ్ఛతి
ఈ శరీరపు ఆకుల నుంచి 'నేనితనం' అనే మత్తు రసం పూర్తిగా పిండిపోగా, అహంకారం లేని సూర్యుని మార్గంలో అది పరమ స్థితిని చేరుతుంది.
శయనే కర్దమే శైలే గృహే వ్యోమ్ని స్థలే జలే । స్థూలా సూక్ష్మా నిరాకారా రూపాన్తరగతాపి చ
పట్టుపై, మట్టిలో, కొండపై, ఇంట్లో, ఆకాశంలో, భూమిపై, నీటిలో—స్థూలంగా, సూక్ష్మంగా, రూపం లేకుండా, లేదా వేరే రూపంలో ఉన్నా కూడా—
యత్ర తత్ర స్థితా సుప్తా ప్రబుద్ధా భస్మతాం గతా । మృతా పీతా నిమగ్నా చ దూరస్థా నికటా సతీ
ఏ ప్రదేశంలోనైనా, పడుకుని ఉన్నా, నిద్రలోనైనా, మేలుకుని ఉన్నా, బూడిదైపోయినా, చనిపోయినా, తాగిపోయినా, మునిగిపోయినా, దూరంగా ఉన్నా, దగ్గరగా ఉన్నా —
శరీరవటధానాన్తస్స్థితాహన్త్వనవాఙ్కురా । శాఖాజాలం తనోత్య్ ఉచ్చైస్ సంసారాఖ్యమ్ ఇదం క్షణాత్
ఈ శరీరమనే వృక్షపు లోపల, కొత్తగా మొలిచిన 'నానేనే' అనే అహంకార మొక్క ఒక్క క్షణంలోనే 'సంసారం' అనే కొమ్మల వలయాన్ని విస్తరించేస్తుంది.
అహన్త్వవటధానాన్తస్స్థితో దేహబృహద్ద్రుమః । సంసారశాఖానివహం యత్ర తత్ర తనోత్య్ అలమ్
అహంకార వృక్షపు లోపల నిలిచిన ఈ శరీరమనే పెద్ద వృక్షం, ఎక్కడ ఉన్నా, సంసారం అనే అనేక కొమ్మలను విస్తృతంగా వ్యాపింపజేస్తుంది.
శాఖాశతేద్ధదలపుష్పఫలో ద్రుమో ఽస్తి బీజోదరే న తు దృశా పరిదృశ్యతే ఽసౌ । దేహో ఽప్య్ అహన్త్వకణికాన్తర్ అశేషదృశ్యసంవిత్పరీత ఇతి దృశ్యదృశైవ దృష్టమ్
వందల కొమ్మలు, ఆకులు, పువ్వులు, ఫలాలతో కూడిన ఒక వృక్షం ఉంది; దాని విత్తనం లోపల దాగి ఉంటుంది, కాని అది కనుక్కోవడానికి కంటికి కనిపించదు. అలాగే, శరీరం కూడా అహంకారపు చిన్న కణంలో ఉన్న ఆంతర జ్ఞానంతో చుట్టబడి, చూసేవారికి మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
దేహాద్ అహన్త్వమ్ అనవాప్తవతో విచారైర్ విద్వ్యోమమాత్రవపుషో వపుషో ఽథ వోచ్చైః । నాహన్త్వబీజజఠరాద్ అసతో ఽభ్యుదేతి సంసారవృక్ష ఇహ బోధమహాగ్నిదగ్ధాత్
శరీరంలో 'నేను' అనే భావన కలగని వాడికి, విచారణ ద్వారా ఆయన స్వరూపం పరిపూర్ణమైన చైతన్యమే అయినప్పుడు, అసత్యమైన అహంకారపు విత్తనం పుట్టదు. ఇక్కడ జ్ఞానమహాగ్ని వల్ల సంసారవృక్షం పూర్తిగా కాలిపోతుంది.
మరణం సర్వనాశాత్మ న కదాచన విద్యతే । స్వసఙ్కల్పాన్తర్ అస్థైర్యం మృతిర్ ఇత్య్ అభిధీయతే
ప్రపంచమంతా నశించిపోవడం అనే మరణం ఎప్పుడూ నిజంగా ఉండదు. మన మనసులోని ఆలోచనలు స్థిరంగా లేకపోవడమే 'మరణం' అని అంటారు.
పశ్య మే పుర ఉహ్యన్తే ఇవ మన్దరమేరవః । అనూఢా అపి దిగ్వాతైస్ సరిద్బిమ్బితశైలవత్
నాలోని నగరంలో, మందర పర్వతం, మెరు పర్వతం లాంటి పర్వతాలు కదిలిపోతున్నట్టు కనిపిస్తున్నాయి. అవి నడిపించబడకపోయినా, నదిలో ప్రతిబింబించే కొండలు నీటి ప్రవాహంతో కదిలినట్టు అనిపించడంలా ఇది.
ఉపర్య్ ఉపర్య్ అన్తర్ అన్తẖ కదలీదలపీఠవత్ । శ్లిష్టాశ్లిష్టాẖ ఖరూపాẖ ఖే మిథస్ సంసృతయస్ స్థితాః
అరటి కాండంలో పొరల వలె, లోపల బయట పలుమార్లు కలిసిపోతూ, విడిపోతూ, సూక్ష్మంగా, స్థూలంగా ఈ రూపాలు అంతరిక్షంలో కలిసిమెలిసి, జనన మరణాల చక్రంలో తిరుగుతూ ఉంటాయి.
పశ్య మే పుర ఉహ్యన్తే ఇతి వాక్యార్థమ్ అక్షతమ్ । న కిఞ్చిద్ అవగచ్ఛామి యథావన్ మునినాయక
ఓ మునీశ్వరా, 'నా పట్టణంలో వారు కదులుతున్నారు' అనే మాట యొక్క అసలు అర్థం నాకు పూర్తిగా అర్థం కావడం లేదు.
ప్రాణస్యాభ్యన్తరే చిత్తం చిత్తస్యాభ్యన్తరే జగత్ । విద్యతే వివిధాకారం బీజస్యాన్తర్ ఇవ ద్రుమః
ప్రాణంలో మనస్సు ఉంటుంది, మనస్సులో ప్రపంచం ఉంటుంది. అవి ఎన్నో రూపాల్లో కనిపిస్తాయి. ఇది విత్తనంలో వృక్షం ఉన్నట్లే.
మృతే పుంసి నభోవాతైర్ మిలన్తి ప్రాణవాయవః । సరిజ్జలైర్ ఇవామ్భోధిజలాన్య్ ఆత్మద్రుతాని హి
మనిషి మరణించినప్పుడు, ప్రాణవాయువులు ఆకాశం మరియు గాలిలో కలిసిపోతాయి. ఇది నదీజలాలు తమ స్వభావం వల్ల సముద్రంలో కలిసిపోవడంలా.
ఇతశ్ చేతశ్ చ యాన్త్య్ ఏవ తేషామ్ అన్తర్ జగన్త్య్ అలమ్ । వ్యోమవాతవినున్నానాం సఙ్కల్పైకాత్మకాన్య్ అపి
ఇక్కడనుంచి అక్కడికి మనస్సులు ఎప్పుడూ సంచరిస్తుంటాయి. వాటిలో అనేక లోకాలు ఉంటాయి. అవన్నీ సంకల్పంతోనే ఏర్పడినవి, ఆకాశగాలుల వల్ల చెలరేగిపోతుంటాయి.
సప్రాణవాతైḫ పవనైస్ స్ఫురత్సఙ్కల్పగర్భితైః । సర్వా ఏవ దిశḫ పూర్ణాḫ పశ్యామీమాస్ సమన్తతః
ప్రాణవాయువులతో కూడిన గాలులు, సంకల్పాల విత్తనాలతో నిండిపోయి, అన్ని దిక్కులు పూర్తిగా వ్యాపించి ఉన్నట్లు నేను చూస్తున్నాను.
అత్రైతే పశ్య పశ్యామి సఙ్కల్పజగతాం గణైః । బుద్ధిదృష్ట్యా సముహ్యన్తే పురో మన్దరమేరవః
ఇక్కడ చూడు—నా ముందర సంకల్పంతో పుట్టిన లోకాల సమూహాలు నాకు కనబడుతున్నాయి; బుద్ధి చూపుతో మందర, మెరు పర్వతాలు కూడా ఇక్కడే చేరినట్టు కనిపిస్తున్నాయి.
ఖవాతే ఽన్తర్ మృతప్రాణాḫ ప్రాణానామ్ అన్తరే మనః । మనసో ఽన్తర్ జగద్ విద్ధి తిలే తైలమ్ ఇవ స్థితమ్
గాలి ప్రవాహంలో చనిపోయిన శ్వాసలు ఉంటాయి; ఆ శ్వాసల మధ్య మనస్సు ఉంటుంది; ఆ మనస్సులోనే ఈ లోకం నూనె తిలంలో ఉన్నట్టు స్థితి చెందిందని తెలుసుకో.
ఖవాతైẖ ఖే మృతప్రాణా యథోహ్యన్తే మనోమయాః । ఉహ్యన్తే వై తథైతాని తదఙ్గాని జగన్త్య్ అపి
ఆకాశంలో గాలి ప్రవాహంతో, మనస్సుతో కూడిన చనిపోయిన శ్వాసలు తేలిపోతుంటాయి; అలాగే, వాటి భాగమైన ఈ లోకాలు కూడా అలాగే తేలిపోతుంటాయి.
సభూతాన్య్ అమ్బరోర్వ్యాదివృన్దాని త్రిజగన్త్య్ అపి । ఉహ్యన్తే వాప్య్ అనూఢాని పురస్ సర్వత్ర గన్ధవత్
ఆకాశం, భూమి మొదలైన అన్ని మూలకాలు, మూడు లోకాలు కూడా — అవి కనిపించినా, కనిపించకపోయినా — ఎక్కడైనా పరిమళంలా వ్యాపిస్తుంటాయి.
తాని బుద్ధ్యైవ దృశ్యన్తే న దృశా రఘునన్దన । పురస్ సఙ్కల్పరూపాణి స్వస్వప్నపురపూరవత్
ఓ రఘునందన, ఇవన్నీ మనసుతోనే చూడగలిగేవి, కళ్లతో కాదు. ఇవి నీ ముందు మనసులో కలిగే రూపాల్లా కనిపిస్తాయి, మనం కలలో ఊహించుకునే నగరాల్లా ఉంటాయి.
సర్వత్ర సర్వదా సన్తి సుసూక్ష్మాణ్య్ ఏవ ఖాద్ అపి । కల్పనామాత్రసారత్వాన్ న దహ్యన్తే మనాగ్ అపి
ప్రతి చోటా, ఎప్పుడూ, చాలా సూక్ష్మమైన వస్తువులు ఉంటూనే ఉంటాయి, ఆకాశంలో కూడా. ఇవి ఊహతోనే ఏర్పడినవి కాబట్టి, ఎంత చిన్నగా అయినా కాలిపోవు.
తాన్య్ ఏవ దృఢభావత్వాత్ స్వేషు లోకేషు తేష్వ్ అలమ్ । మతాన్య్ ఏవ చిదంశస్య సర్వగత్వాద్ భవాన్ ఇవ
అవి తమ తమ లోకాల్లో బలంగా ఉన్నందున నిజమైనవిగా భావిస్తారు. చైతన్యం అన్నిచోట్లా వ్యాపించి ఉండడం వల్ల, అవి నీలా అనిపిస్తాయి.
ప్రతిబిమ్బపురాణీవ పురḫ ప్రాణసరిద్రయే । అనూఢాన్య్ అపి చోహ్యన్తే సూఢాన్య్ అపి చ నైవ చ
ఎలా ఒక పట్టణాన్ని ప్రతిబింబాలు నింపినట్టు ఉంటాయో, అలాగే ప్రాణశక్తి అనే నదిలో కలిసిపోలేని వాటిని కూడా కలిసినట్టుగా ఊహిస్తారు; నిజంగా కలిసినవాటికీ నిజమైన ఐక్యత ఉండదు.
సౌరభాణి సముహ్యన్తే వాతాఙ్గస్థాని రాఘవ । జగన్తి ప్రాణసంస్థాని వ్యోమాత్మకతయా తథా
ఓ రాఘవా, గాలిలో ఉండే భాగాల్లో పరిమళాలు అనుభూతి చెందబడతాయి. అలాగే, ప్రాణంలో స్థితమైన లోకాలు కూడా ఆకాశ స్వరూపంగా అనిపిస్తాయి.
కుమ్భే దేశాన్తరం నీతే యథాన్తర్ వ్యోమ్ని నాన్యతా । స్పన్దనాదిమయే చిత్తే తథైవ త్రిజగద్భ్రమే
ఒక మట్టికుండను వేరే చోటికి తీసుకెళ్లినప్పుడు, దాని లోపల ఉన్న ఆకాశంలో ఎలాంటి మార్పు ఉండదు. అలాగే, చలనాలతో నిండిన మనస్సులో మూడు లోకాల మాయ కూడా అలా ఉంటుంది.
ఇత్థం జగద్భ్రాన్తిర్ ఇయమ్ అసత్యైవోదితైవ తే । న వినశ్యతి నోదేతి కేవలం బ్రహ్మరూపిణీ
ఈ విధంగా, ఈ జగత్తు మాయను అసత్యమైనదిగా చెప్పినా, అది నశించదు, పుట్టదు కూడా; అది కేవలం బ్రహ్మ స్వరూపమే.
యది వాప్య్ ఊహ్యతే వాతైస్ తత్ తద్ అస్యా న లక్ష్యతే । తదన్తస్సంస్థితైస్ స్పన్దో నావి కోశగతైర్ ఇవ
గాలి ఊదినా, అది కదులుతోందని ఊహించినా, దాని అసలు స్వభావం మనకు కనిపించదు. ఆ లోపల ఉన్న కదలిక కూడా బయటికి తెలియదు; అది ఓడ లోపల ఉన్నదానిలా అంతరంగంగా ఉంటుంది.
యథా స్పన్దో ఽఙ్గ లగ్నో ఽపి నావ్య్ అన్తస్ సంస్థితైర్ అపి । న లక్ష్యతే తథా బ్రహ్మ తత్సంస్థైస్ తన్మయైర్ అపి
ఓడలోని భాగం కదిలినా, లోపల ఉన్నవారికి ఆ కదలిక ఎలా కనిపించదో, అలాగే పరబ్రహ్మంలో స్థిరమైనవారికైనా, దానితో ఏకమై ఉన్నవారికైనా, బ్రహ్మ తత్వం గ్రహించబడదు.
యథా యోజనవిస్తీర్ణం లఘౌ సద్మానుభూయతే । యక్షస్య పాదపస్తమ్భే పరమాణౌ తథా జగత్
ఎంతదూరం విస్తరించినదైనా, అది చిన్న ఇల్లులో చిన్నదిగా అనిపించడంలా, యక్షుని పాదం దగ్గర లేదా ఒక అణువులో కూడా ఈ జగత్తు ఉండగలదు.
వస్త్వ్ అల్పమ్ అప్య్ అతిబృహల్ లఘుసత్త్వో ఽభిమన్యతే । మూషికా స్వాఞ్జలిద్రవ్యమ్ ఇవ పఙ్కమ్ ఇవార్భకః
ఎంత చిన్నదైనా, అర్థం తెలియని వారికి అది చాలా పెద్దదిగా అనిపిస్తుంది. ఎలుకకు తన చేతిలో ఉన్న తిండి ఎంత గొప్పదో, పిల్లవాడికి మట్టికొంత ఎంత విలువైనదో అలాగే.