విషమాశావిషైర్ ఏభిర్ విషయేన్ద్రియపన్నగైః । యే న దష్టా న దృష్టాస్ తే ద్విత్రా ఏవ జగత్య్ అపి
ఈ ఆశపూరితమైన విషమమైన విషపూరితమైన విషయాలూ, ఇంద్రియాలూ అనే పాములు కాటు వేయని, కనీసం చూడని వారు ఈ లోకంలో చాలా అరుదుగా ఉంటారు.
భోగభీమేభవలితాం తృష్ణాతరలవాగురామ్ । లోభోగ్రకరవాలాఢ్యాం కోపకున్తకులాఙ్కితామ్
భోగాల అనే భయంకరమైన చక్రంలో చిక్కుకుని, తృప్తి లేని తాపత్రయపు వలలో పడిపోయి, లోభం అనే గోరింతలతో నిండిపోయి, కోపం అనే కత్తులతో ముద్రపడినవారమవుతాం.
ద్వన్ద్వజాలరథవ్యాప్తామ్ అహఙ్కారానుపాలితామ్ । చేష్టాతురఙ్గమాకీర్ణాం కామకోలాహలాకులామ్
ఇది ద్వంద్వాల రథంతో నిండినది, అహంకారంతో కాపాడబడినది, క్రియాశీలత అనే ఉప్పొంగే గుర్రాలతో కిక్కిరిసినది, కోరికల కలకలంతో అల్లకల్లోలమైనది.
శరీరసీమాన్తగతాం దురిన్ద్రియపతాకినీమ్ । యే జేతుమ్ ఉద్యతాస్ తాత త ఏవేహ హి సద్భటాః
ఈ శరీరం తన పరిమితుల్లో ఉన్నది, చెడు ఇంద్రియాల జెండాలు ఎగురవేస్తున్నది. దాన్ని జయించేందుకు ప్రయత్నించే వారు, ప్రియమైనవాడా, నిజంగా ఇక్కడ గొప్ప యోధులు.
సుసాధ్యẖ కరటోద్భేదో మత్తైరావణదన్తినః । నోత్పథప్రతిపన్నానాం స్వేన్ద్రియాణాం వినిగ్రహః
కరటపు నోరు తెరచడం, పిచ్చి ఏనుగు దంతాలను అదుపులో పెట్టడం సులభమే కాని, తప్పుదారి పట్టిన మన ఇంద్రియాలను కట్టడి చేయడం అంత తేలిక కాదు.
పౌరుషస్య మహత్త్వస్య సత్త్వస్య మహతశ్ శ్రియః । ఇన్ద్రియాక్రమణం సాధో సీమాన్తో మహతామ్ ఇహ
పురుషార్థానికి, ఉత్తమ స్వభావానికి, మహా ఐశ్వర్యానికి పరాకాష్ట ఏమిటంటే, ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, ఇంద్రియాలను జయించడమే మహోన్నతమైనది.
తావద్ ఉత్తమతామ్ ఏతి పుమాన్ అపి దివౌకసామ్ । కృపణైర్ ఇన్ద్రియైర్ యావన్ న స్వైర్ ఏవ నిపీడ్యతే
తన స్వంత ఇంద్రియాల బాధకు లోనుకాకుండా ఉన్నంతవరకు, మనిషి దేవతలలోనూ అత్యున్నత స్థాయికి చేరతాడు.
యావజ్ జితేన్ద్రియో జన్తుస్ తావన్ మేరుర్ ఇవోన్నతః । జితశ్ చేద్ ఇన్ద్రియైర్ యాతి తృణాద్ అప్య్ అపకృష్టతామ్
ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, ఎవరైనా, మేరు పర్వతంలా ఎత్తుగా నిలుస్తాడు. కానీ అవి చేతిలో పడితే, గడ్డి రెక్కకన్నా తక్కువ స్థితికి దిగజారిపోతాడు.
జితేన్ద్రియా మహాసత్త్వా యే త ఏవ నరా భువి । శేషాన్ అహమ్ ఇమాన్ మన్యే మాంసయన్త్రగణాంశ్ చలాన్
ఇంద్రియాలను జయించిన మహాశక్తివంతులు మాత్రమే ఈ భూమిపై నిజమైన మనుషులు. మిగతావారు మాత్రం మాంసపు యంత్రాల వలె, స్థిరంగా లేని వారు అని నేను భావిస్తున్నాను.
మనస్సేనాపతేస్ సేనామ్ ఇమమ్ ఇన్ద్రియపఞ్చకమ్ । జేతుం చేద్ అస్తి మే యత్నో జయామి తద్ అలం మునే
మనస్సును సేనాధిపతిగా చేసుకొని, ఈ ఐదు ఇంద్రియాల సేనను జయించాలనే పట్టుదల నాకు ఉంటే, ఓ మునీంద్రా, నేను తప్పకుండా విజయం సాధిస్తాను.
ఇన్ద్రియోత్తమరోగాణాం భోగాశావర్జనాద్ ఋతే । నౌషధాని న తీర్థాని న చ మన్త్రాḫ ప్రశాన్తయే
ఇంద్రియాల గాఢమైన వ్యాధులకు, అనుభవాల పట్ల ఆశను విడిచిపెట్టకుండా, మందులు వేసినా, పవిత్ర నదుల్లో స్నానం చేసినా, మంత్రాలు జపించినా, ఉపశమనం కలగదు.
నీతో ఽస్మి పరమం ఖేదమ్ అభిధావద్భిర్ ఇన్ద్రియైః । ఏక ఏవ మహారణ్యే తస్కరైḫ పథికో యథా
ఈ ఇంద్రియాలు వాటి విషయాల కోసం పరుగెత్తుతూ నన్ను తీవ్రంగా అలసటకు గురిచేశాయి. ఇది ఒకటి, అడవిలో ఒంటరిగా ప్రయాణించే వాడిని దొంగలు వెంటాడినట్టు.
పఙ్కవన్త్య్ అప్రసన్నాని మద్గుదౌర్భాగ్యవన్తి చ । గన్ధిశేవాలతుచ్ఛాని పల్వలానీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు మురికి నీటితో నిండిన, కలుషితమైన, దురదృష్టపూరితమైన చెరువుల్లా ఉన్నాయి. అవి వృధాగా ఉన్న గడ్డి, దుర్గంధమైన మొక్కలు పెరిగిన చెరువుల్లా నిరుపయోగంగా మారాయి.
దురతిక్రమణీయాని నీహారగహనాని చ । జీవితానన్తజాలాని జఙ్గలానీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు పొగమంచుతో కమ్ముకున్న, దాటి వెళ్లలేని అడవుల్లా ఉన్నాయి. అవి జీవితం అనే ఎన్నో ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసే ఉల్లికలతో నిండిన అరణ్యాల్లా ఉన్నాయి.
పఙ్కజాని సరన్ధ్రాణి సుదుర్లక్ష్యగుణాని చ । గ్రన్థిమన్తి జడాఙ్గాని మృణాలానీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు ప泥ములో పుట్టిన తామరపువ్వుల్లా ఉంటాయి. వీటిలో చిన్న చిన్న రంధ్రాలు ఉంటాయి, వాటి లక్షణాలు చాలా సూక్ష్మంగా, సులభంగా కనిపించవు. ఇవి ముడిపడినట్లూ, దృఢమైన కాండాలతో కూడినట్లూ ఉంటాయి.
రూక్షాణి రత్నలుబ్ధాని కల్లోలవలితాని చ । దుర్గ్రహగ్రాహఘోరాణి క్షారామ్బూనీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు పొడిగా, విలువైన వస్తువులపై ఆశతో, అలలతో ఊగిసలాడే నీటిలా ఉంటాయి. ఇవి ఉప్పు నీటిలా, పట్టుకోడం కష్టమైనవి, భయంకరమైనవి, ప్రమాదకరమైనవి.
బాన్ధవోద్వేగదాయీని దేహాన్తరపరాణి చ । కరుణాక్రన్దకారీణి మరణానీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు బంధువులకు బాధను కలిగిస్తాయి, ఇతర దేహాల పట్ల ఆకర్షణ చూపిస్తాయి, దుఃఖంతో ఏడుపు తెప్పిస్తాయి — ఇవే మరణానికి కారణమవుతాయి.
అవివేకిష్వ్ అమిత్రాణి మిత్రాణి చ వివేకిషు । గహనాతతశూన్యాని కాననానీన్ద్రియాణి చ
వివేకం లేని వారికి ఇంద్రియాలు శత్రువులవంటివి; వివేకం ఉన్నవారికి మిత్రులవంటివి. ఇవి లోతైన, విస్తారమైన, ఖాళీ అడవుల్లా ఉంటాయి.
ఘనాస్ఫోటాన్య్ అసారాణి మలినాని జడాని చ । విద్యుత్ప్రకాశాన్య్ ఏతాని మహాభ్రాణీన్ద్రియాణి చ
ఈ ఇంద్రియాలు మబ్బుల మధ్య మెరుపుల్లా మెరుస్తూ కనిపిస్తాయి. కానీ ఇవి అసలే స్థిరత లేని, మలినమైన, జడమైనవి.
క్షుద్రప్రాణిగృహీతాని వర్జితాని కృతాత్మభిః । రజస్తమోఽభిభూతాని స్వేన్ద్రియాణ్య్ అవటాని చ
చిన్నజీవులు పట్టుకున్నవి, జ్ఞానులు వదిలేసినవి, రజోగుణం, తమోగుణం బలంగా పట్టుకున్నవి, ఈ ఇంద్రియాలు బలహీనంగా, లోపల పడిపోయినట్టుగా ఉంటాయి.
పాతనైకాన్తదక్షాణి దోషాశీవిషవన్తి చ । రూక్షకణ్టకలగ్నాని శ్వభ్రాగ్రాణీన్ద్రియాణి చ
పతనానికి మాత్రమే తగినవి, లోపాల విషంతో నిండినవి, గట్టిగా ముల్లులా ఉండే ఇవి, లోతైన అగాధాల అంచులపై నిలిచినట్టుగా ఉన్న ఇంద్రియాలు.
ఆత్మమ్భరీణ్య్ అనార్యాణి సాహసైకరతాని చ । అన్ధకారవికారీణి రక్షాంసి స్వేన్ద్రియాణి చ
ఇవి నీతిలేని, స్వార్థపరమైన, తొందరపాటు పనుల్లో మునిగిపోయినవి, చీకటి వల్ల వక్రీకరించబడినవి, రాక్షస స్వభావం కలిగిన ఇంద్రియాలు.
అన్తశ్శూన్యాన్య్ అసారాణి వక్రాణి గ్రన్థిమన్తి చ । దహనైకాన్తయోగ్యాని దుర్దారూణీన్ద్రియాణి చ
మన ఇంద్రియాలు లోపల ఖాళీగా, అసారంగా, వంకరగా, ముడులు ముడిపడినట్టు ఉంటాయి. ఇవి తగలబెట్టడానికి మాత్రమే పనికొచ్చేలా, కోయడానికి చాలా కష్టంగా ఉంటాయి.
ఘనమోహప్రతర్దాని దుష్కూపగహనాని చ । మహావకరతుచ్ఛాని కుపురాణీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు గాఢమైన మాయ వల్ల దెబ్బతిన్నవి, దాటి వెళ్లడం చాలా కష్టమైనవి. ఇవి పెద్దవిగా కనిపించినా లోపల ఖాళీగా, పాడైన పట్టణాల్లా వృథాగా ఉంటాయి.
అనన్తేషు పదార్థేషు కరణాని ఘటాదిషు । సభ్రమాణి సపఙ్కాని చక్రాఙ్గానీన్ద్రియాణి చ
అనేక వస్తువుల మధ్య, మన ఇంద్రియాలు ముదురు, కలవరంగా, మట్టి పట్టిన చక్రాల మాదిరిగా ఉంటాయి. ఇవి గందరగోళంగా, spokes లాంటి భాగాలతో కూడి ఉంటాయి.
ఆపన్నిమగ్నమ్ ఇమమ్ ఏవమ్ అకిఞ్చనం త్వం మామ్ ఉద్ధరోద్ధరణశీల దయోదయేన । యే నామ కేచన జగత్సు జయన్తి సన్తస్ తత్సఙ్గమం పరమశోకహరం వదన్తి
ఈ మట్టిలో నేను పూర్తిగా మునిగి, ఏమీ చేయలేని స్థితిలో ఉన్నాను. రక్షించడంలో నిపుణుడవైన నీవు దయతో నన్ను పైకి లేపు. లోకాల్లో నిజమైన మంచి వారు మాత్రమే గెలుస్తారు; వారి సాంగత్యం పరమ శోకాన్ని తొలగించేదిగా చెబుతారు.
తతస్ తస్య మయా బ్రహ్మంస్ తచ్ ఛ్రుత్వా పావనం వచః । ఇదమ్ ఉక్తం యథాపృష్టం సుస్పష్టపదయా గిరా
ఆ బ్రహ్మన్, అతని పవిత్రమైన మాటలు విని, మీరు అడిగిన విధంగా, నేను స్పష్టంగా, సూటిగా సమాధానం చెప్పాను.
సాధు విద్యాధరాధీశ దిష్ట్యా బుద్ధో ఽసి భూతయే । భవాన్ధకూపకుహరాచ్ చిరేణోత్థాతుమ్ ఇచ్ఛసి
విద్యాధరాధీశా! నీకు శుభం కలగాలి. ఎంతో కాలం తర్వాత, నీవు ఈ భవబంధపు చీకటి బావిలోంచి బయటపడాలని కోరుకుంటున్నావు. ఇది నీకే మేలుగా ఉంది.
పావనీయం తవ మతీ రాజతే శుద్ధరూపిణీ । వివేకేనానలేనేవ కనకద్రవసన్తతిః
నీ మనస్సు ఇప్పుడు పవిత్రతతో మెరిసిపోతోంది. వివేకాగ్ని తాకినప్పుడు బంగారు కరిగినట్టు, నీ ఆలోచనలు స్వచ్ఛంగా వెలుగుతుంటాయి.
ఉపదేశగిరామ్ అర్థమ్ ఆదత్తే హారిహేలయా । మకురే నిర్మలే ద్రవ్యమ్ అయత్నేనైవ బిమ్బతే
నీవు ఉపదేశపు మాటల అర్థాన్ని ఎంతో సులభంగా, ఆకర్షణగా గ్రహిస్తున్నావు. నిర్మలమైన అద్దంలో వస్తువు సహజంగానే ప్రతిబింబించినట్టు, నీకు ఆ అర్థం స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.