శ్రుతం దృష్టం తథా స్పృష్టం భుక్తం ఘ్రాతం పునḫ పునః । తత్రాపి హి న తృప్తాస్ స్మో ధిగ్ అజ్ఞానవిజృమ్భితం
వినడం, చూడడం, తాకడం, రుచి చూడడం, వాసన పీల్చడం — ఇవన్నీ మళ్లీ మళ్లీ చేసినా, మనకు తృప్తి కలగలేదు. ఈ అజ్ఞానం పెరిగిపోవడాన్ని తిట్టాలి.
ఏతావన్మాత్రసారే ఽస్మిన్ సంసారే వ్యస్తవిగ్రహే । సంశుష్కవిరసే భూయẖ కిం భజామి వదాశు మే
ఈ లోకంలో అంతా ఇంతే, విడివిడిగా, ఎక్కడా ఏకత్వం లేదు, ఎండిపోయి, రుచి కూడా లేదు. ఇంకెందుకు వెంబడించాలి? త్వరగా చెప్పు.
భుక్త్వా వర్షసహస్రాణి దుర్భోగపటలీమ్ ఇమామ్ । ఆబ్రహ్మస్తమ్బపర్యన్తం న తృప్తిర్ ఉపజాయతే
వేల సంవత్సరాలు ఎన్నో రకాల అసంతృప్తికరమైన అనుభవాలు అనుభవించినా, బ్రహ్మదేవుడు నుండి గడ్డి దాకా, ఎక్కడా తృప్తి కలగదు.
సామ్రాజ్యం సుచిరం కృత్వా తథా భుక్త్వా వధూగణమ్ । భఙ్క్త్వాప్య్ అరిగణాన్ ఉచ్చైẖ కిమ్ అపూర్వమ్ అవాప్యతే
ఎన్నో కాలాలు రాజ్యాన్ని పాలించి, భార్యలతో సుఖంగా ఉండి, శత్రువులను పూర్తిగా ఓడించినా, నిజంగా కొత్తగా ఏమి దక్కింది?
యేషాం దినాశనం నాసీద్ యైర్ భుక్తం భువనత్రయమ్ । తే ఽపి తే ఽప్య్ అచిరేణైవ సమం భస్మత్వమ్ ఆగతాః
ఎవరికి ప్రతి రోజు తినడం లేకుండా ఉండేది కాదు, ఎవరు మూడు లోకాల్ని ఆస్వాదించారు, వారు కూడా త్వరలోనే బూడిదతో సమానమయ్యారు.
ప్రాప్తేన యేన నో భూయḫ ప్రాప్తవ్యమ్ అవశిష్యతే । తత్ప్రాప్తౌ యత్నమ్ ఆతిష్ఠేత్ కష్టయాపి హి చేష్టయా
ఇప్పటికే పొందిన దానికంటే ఇంకేమీ మిగలకుండా ఉన్నప్పుడు, దానిని పొందేందుకు ఎంత కష్టమైనా ప్రయత్నించాలి.
యేన కాన్తాశ్ చిరం భుక్తా భోగాస్ తస్యేహ జన్తుభిః । దృష్టో న కస్యచిన్ మూర్ధ్ని తరుర్ వ్యోమప్లవశ్ చ వా
ఎవరు ఇక్కడ ప్రాణులతో కలిసి సుదీర్ఘకాలం ప్రియులను, ఆనందాలను అనుభవించారో, వారి తలపై చెట్టు గానీ, ఆకాశంలో తేలే వస్తువు గానీ ఎప్పుడూ కనిపించలేదు.
చిరమ్ ఏతాసు దూరాసు విషయారణ్యరాజిషు । ఇన్ద్రియైర్ విప్రలబ్ధో ఽస్మి ధూర్తబాలైర్ ఇవార్భకః
ఈ దూరమైన ఇంద్రియాల అరణ్యాల్లో చాలా కాలంగా, నేను ఇంద్రియాల చేత మోసపోయాను, అది మాయాచేసే పిల్లల చేత మోసపోయిన చిన్నపిల్లవాడిలా ఉంది.
అద్య త్వ్ ఏతే పరిజ్ఞాతా మయా స్వవిషయారయః । కష్టా ఇన్ద్రియనామానో వఞ్చయన్తి న మాం పునః
ఇవాళ నేను ఈ ఇంద్రియాలనే శత్రువులను బాగా గుర్తించాను. ఈ కఠినమైన ఇంద్రియాలు ఇకపై నన్ను మళ్లీ మోసం చేయలేవు.
సంసారే జఙ్గలే శూన్యే ముగ్ధం నరమృగం శఠాః । ఆశ్వాస్యాశ్వాస్య నిఘ్నన్తి విషయేన్ద్రియలుబ్ధకాః
ఈ సంసారమనే అరణ్యంలో, ఖాళీగా, అడవిలా ఉన్న లోకంలో, ఆ ఇంద్రియాలు మరియు విషయాల పట్ల ఆశపడి మోసపోయే మనిషిని, ఆ కపటమైన వేటగాళ్లు నమ్మించి మోసగించి చివరికి నాశనం చేస్తారు.
విషమాశావిషైర్ ఏభిర్ విషయేన్ద్రియపన్నగైః । యే న దష్టా న దృష్టాస్ తే ద్విత్రా ఏవ జగత్య్ అపి
ఈ ఆశపూరితమైన విషమమైన విషపూరితమైన విషయాలూ, ఇంద్రియాలూ అనే పాములు కాటు వేయని, కనీసం చూడని వారు ఈ లోకంలో చాలా అరుదుగా ఉంటారు.
భోగభీమేభవలితాం తృష్ణాతరలవాగురామ్ । లోభోగ్రకరవాలాఢ్యాం కోపకున్తకులాఙ్కితామ్
భోగాల అనే భయంకరమైన చక్రంలో చిక్కుకుని, తృప్తి లేని తాపత్రయపు వలలో పడిపోయి, లోభం అనే గోరింతలతో నిండిపోయి, కోపం అనే కత్తులతో ముద్రపడినవారమవుతాం.
ద్వన్ద్వజాలరథవ్యాప్తామ్ అహఙ్కారానుపాలితామ్ । చేష్టాతురఙ్గమాకీర్ణాం కామకోలాహలాకులామ్
ఇది ద్వంద్వాల రథంతో నిండినది, అహంకారంతో కాపాడబడినది, క్రియాశీలత అనే ఉప్పొంగే గుర్రాలతో కిక్కిరిసినది, కోరికల కలకలంతో అల్లకల్లోలమైనది.
శరీరసీమాన్తగతాం దురిన్ద్రియపతాకినీమ్ । యే జేతుమ్ ఉద్యతాస్ తాత త ఏవేహ హి సద్భటాః
ఈ శరీరం తన పరిమితుల్లో ఉన్నది, చెడు ఇంద్రియాల జెండాలు ఎగురవేస్తున్నది. దాన్ని జయించేందుకు ప్రయత్నించే వారు, ప్రియమైనవాడా, నిజంగా ఇక్కడ గొప్ప యోధులు.
సుసాధ్యẖ కరటోద్భేదో మత్తైరావణదన్తినః । నోత్పథప్రతిపన్నానాం స్వేన్ద్రియాణాం వినిగ్రహః
కరటపు నోరు తెరచడం, పిచ్చి ఏనుగు దంతాలను అదుపులో పెట్టడం సులభమే కాని, తప్పుదారి పట్టిన మన ఇంద్రియాలను కట్టడి చేయడం అంత తేలిక కాదు.
పౌరుషస్య మహత్త్వస్య సత్త్వస్య మహతశ్ శ్రియః । ఇన్ద్రియాక్రమణం సాధో సీమాన్తో మహతామ్ ఇహ
పురుషార్థానికి, ఉత్తమ స్వభావానికి, మహా ఐశ్వర్యానికి పరాకాష్ట ఏమిటంటే, ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, ఇంద్రియాలను జయించడమే మహోన్నతమైనది.
తావద్ ఉత్తమతామ్ ఏతి పుమాన్ అపి దివౌకసామ్ । కృపణైర్ ఇన్ద్రియైర్ యావన్ న స్వైర్ ఏవ నిపీడ్యతే
తన స్వంత ఇంద్రియాల బాధకు లోనుకాకుండా ఉన్నంతవరకు, మనిషి దేవతలలోనూ అత్యున్నత స్థాయికి చేరతాడు.
యావజ్ జితేన్ద్రియో జన్తుస్ తావన్ మేరుర్ ఇవోన్నతః । జితశ్ చేద్ ఇన్ద్రియైర్ యాతి తృణాద్ అప్య్ అపకృష్టతామ్
ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, ఎవరైనా, మేరు పర్వతంలా ఎత్తుగా నిలుస్తాడు. కానీ అవి చేతిలో పడితే, గడ్డి రెక్కకన్నా తక్కువ స్థితికి దిగజారిపోతాడు.
జితేన్ద్రియా మహాసత్త్వా యే త ఏవ నరా భువి । శేషాన్ అహమ్ ఇమాన్ మన్యే మాంసయన్త్రగణాంశ్ చలాన్
ఇంద్రియాలను జయించిన మహాశక్తివంతులు మాత్రమే ఈ భూమిపై నిజమైన మనుషులు. మిగతావారు మాత్రం మాంసపు యంత్రాల వలె, స్థిరంగా లేని వారు అని నేను భావిస్తున్నాను.
మనస్సేనాపతేస్ సేనామ్ ఇమమ్ ఇన్ద్రియపఞ్చకమ్ । జేతుం చేద్ అస్తి మే యత్నో జయామి తద్ అలం మునే
మనస్సును సేనాధిపతిగా చేసుకొని, ఈ ఐదు ఇంద్రియాల సేనను జయించాలనే పట్టుదల నాకు ఉంటే, ఓ మునీంద్రా, నేను తప్పకుండా విజయం సాధిస్తాను.
ఇన్ద్రియోత్తమరోగాణాం భోగాశావర్జనాద్ ఋతే । నౌషధాని న తీర్థాని న చ మన్త్రాḫ ప్రశాన్తయే
ఇంద్రియాల గాఢమైన వ్యాధులకు, అనుభవాల పట్ల ఆశను విడిచిపెట్టకుండా, మందులు వేసినా, పవిత్ర నదుల్లో స్నానం చేసినా, మంత్రాలు జపించినా, ఉపశమనం కలగదు.
నీతో ఽస్మి పరమం ఖేదమ్ అభిధావద్భిర్ ఇన్ద్రియైః । ఏక ఏవ మహారణ్యే తస్కరైḫ పథికో యథా
ఈ ఇంద్రియాలు వాటి విషయాల కోసం పరుగెత్తుతూ నన్ను తీవ్రంగా అలసటకు గురిచేశాయి. ఇది ఒకటి, అడవిలో ఒంటరిగా ప్రయాణించే వాడిని దొంగలు వెంటాడినట్టు.
పఙ్కవన్త్య్ అప్రసన్నాని మద్గుదౌర్భాగ్యవన్తి చ । గన్ధిశేవాలతుచ్ఛాని పల్వలానీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు మురికి నీటితో నిండిన, కలుషితమైన, దురదృష్టపూరితమైన చెరువుల్లా ఉన్నాయి. అవి వృధాగా ఉన్న గడ్డి, దుర్గంధమైన మొక్కలు పెరిగిన చెరువుల్లా నిరుపయోగంగా మారాయి.
దురతిక్రమణీయాని నీహారగహనాని చ । జీవితానన్తజాలాని జఙ్గలానీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు పొగమంచుతో కమ్ముకున్న, దాటి వెళ్లలేని అడవుల్లా ఉన్నాయి. అవి జీవితం అనే ఎన్నో ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసే ఉల్లికలతో నిండిన అరణ్యాల్లా ఉన్నాయి.
పఙ్కజాని సరన్ధ్రాణి సుదుర్లక్ష్యగుణాని చ । గ్రన్థిమన్తి జడాఙ్గాని మృణాలానీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు ప泥ములో పుట్టిన తామరపువ్వుల్లా ఉంటాయి. వీటిలో చిన్న చిన్న రంధ్రాలు ఉంటాయి, వాటి లక్షణాలు చాలా సూక్ష్మంగా, సులభంగా కనిపించవు. ఇవి ముడిపడినట్లూ, దృఢమైన కాండాలతో కూడినట్లూ ఉంటాయి.
రూక్షాణి రత్నలుబ్ధాని కల్లోలవలితాని చ । దుర్గ్రహగ్రాహఘోరాణి క్షారామ్బూనీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు పొడిగా, విలువైన వస్తువులపై ఆశతో, అలలతో ఊగిసలాడే నీటిలా ఉంటాయి. ఇవి ఉప్పు నీటిలా, పట్టుకోడం కష్టమైనవి, భయంకరమైనవి, ప్రమాదకరమైనవి.
బాన్ధవోద్వేగదాయీని దేహాన్తరపరాణి చ । కరుణాక్రన్దకారీణి మరణానీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు బంధువులకు బాధను కలిగిస్తాయి, ఇతర దేహాల పట్ల ఆకర్షణ చూపిస్తాయి, దుఃఖంతో ఏడుపు తెప్పిస్తాయి — ఇవే మరణానికి కారణమవుతాయి.
అవివేకిష్వ్ అమిత్రాణి మిత్రాణి చ వివేకిషు । గహనాతతశూన్యాని కాననానీన్ద్రియాణి చ
వివేకం లేని వారికి ఇంద్రియాలు శత్రువులవంటివి; వివేకం ఉన్నవారికి మిత్రులవంటివి. ఇవి లోతైన, విస్తారమైన, ఖాళీ అడవుల్లా ఉంటాయి.
ఘనాస్ఫోటాన్య్ అసారాణి మలినాని జడాని చ । విద్యుత్ప్రకాశాన్య్ ఏతాని మహాభ్రాణీన్ద్రియాణి చ
ఈ ఇంద్రియాలు మబ్బుల మధ్య మెరుపుల్లా మెరుస్తూ కనిపిస్తాయి. కానీ ఇవి అసలే స్థిరత లేని, మలినమైన, జడమైనవి.
క్షుద్రప్రాణిగృహీతాని వర్జితాని కృతాత్మభిః । రజస్తమోఽభిభూతాని స్వేన్ద్రియాణ్య్ అవటాని చ
చిన్నజీవులు పట్టుకున్నవి, జ్ఞానులు వదిలేసినవి, రజోగుణం, తమోగుణం బలంగా పట్టుకున్నవి, ఈ ఇంద్రియాలు బలహీనంగా, లోపల పడిపోయినట్టుగా ఉంటాయి.