స్వభావమ్ అవజిత్యాదావ్ ఇన్ద్రియాణాం సచేతసామ్ । ప్రవర్తతే వివేకే యస్ సర్వం తస్యాశు సిధ్యతి
ప్రారంభంలోనే మనస్సు, ఇంద్రియాల సహజ స్వభావాన్ని జయించి, వివేకంతో వ్యవహరించే వాడికి అన్ని పనులు త్వరగా సిద్దిస్తాయి.
స్వభావమాత్రం యేనాన్తర్ న జితం దగ్ధబుద్ధినా । తస్యోత్తమపదప్రాప్తిస్ సికతాతైలదుర్లభా
ఎవరికి లోపల స్వభావాన్ని జయించలేక, మనస్సు అశాంతిగా ఉన్నదో, అతడికి పరమపదాన్ని పొందడం ఇసుకలో నూనెను తీయడానికంటే కష్టం.
శుద్ధే ఽల్పో ఽప్య్ ఉపదేశో హి నిర్మలాదర్శతైలవత్ । లగత్య్ ఉత్తానచిత్తే తు నాదర్శ ఇవ మౌక్తికమ్
పవిత్రమైన మనస్సులో కొంత ఉపదేశం కూడా నిర్మలమైన అద్దంలో నూనె పడినట్టు నిలుస్తుంది. కానీ చంచలమైన మనస్సులో అది నిలవదు, అద్దంపై ముత్యం పడినట్టు.
అత్రైవోదాహరన్తీమమ్ ఇతిహాసం పురాతనమ్ । మమ పూర్వం భుసుణ్డేన కథితం మేరుమూర్ధని
ఈ విషయానికి ఉదాహరణగా ఒక పురాతన కథను చెబుతారు. ఆ కథను నాకు భుసుండుడు, మేరు పర్వత శిఖరంపై, ఒకప్పుడు చెప్పాడు.
పురా భుసుణ్డẖ కస్మింశ్చిత్ పృష్ట ఆసీత్ కథాన్తరే । మయా కదాచిద్ ఏకాన్తే మేరోశ్ శిఖరకోటరే
ఒకసారి, భుసుండుడు ఒక సందర్భంలో ఏదో విషయమై అడిగబడ్డాడు. ఎప్పుడో ఒకసారి, నేను మేరు పర్వతం శిఖరంలోని ఒక గుహలో ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు, అతడిని అడిగాను.
ముగ్ధబుద్ధిమ్ అనాత్మజ్ఞం కఞ్చిత్ త్వం చిరజీవితమ్ । స్మరసీతి మయా పృష్టేనోక్తం తేనేదమ్ అఙ్గ మే
ఓ ప్రియమైనవాడా! నేను అతడిని ఇలా అడిగాను: 'నీవు ఎప్పుడైనా మూర్ఖుడైన, ఆత్మజ్ఞానం లేని, చాలా కాలం జీవించిన వాడిని గుర్తు చేసుకుంటున్నావా?' అని. అప్పుడు అతడు నాకు ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు.
ఆసీద్ విద్యాధరḫ పూర్వమ్ అనాత్మజ్ఞస్ సుఖోచితః । లోకాలోకోత్తరే శృఙ్గే శుష్క ఆర్యో ఽవిచారవాన్
పూర్వం ఒక విద్యాధరుడు ఉండేవాడు. అతడు ఆత్మజ్ఞానం లేని వాడు, సుఖాలకు అలవాటుపడినవాడు, హృదయంలో పొడిబారినవాడు, మంచితనంతో కూడినవాడు, విచారణ లేకుండా జీవించేవాడు. అతడు లోకానికి అటీతమైన శిఖరంపై నివసించేవాడు.
తపసా బహురూపేణ యమేన నియమేన చ । అక్షీణాయుర్ వ్యతిష్ఠత్ స పురా కల్పచతుష్టయమ్
వివిధ విధాల తపస్సు, నియమాలు, నియంత్రణలతో, అతడు తన ఆయుష్షును తగ్గించుకోకుండా, నాలుగు కల్పకాలం పాటు అక్కడ జీవించాడు.
తతశ్ చతుర్థే కల్పాన్తే వివేకస్ తస్య తూదభూత్ । విడూరస్యేవ వైడూర్యమ్ ఔచిత్యాజ్ జలదోదయాత్
అలా నాలుగవ కల్పాంతంలో అతనికి వివేకం కలిగింది. అది ముత్యానికి నీరు తగిలినప్పుడు మెరుపు వచ్చేలా, తగిన సమయంలో వెలిగింది.
పునర్మృతిḫ పునర్జన్మ జరా చేతి విచారయన్ । లజ్జే ఽహం తత్ కిమ్ ఏకం స్యాత్ స్థిరమ్ ఇత్య్ అవమృశ్య సః
పునః మరణం, పునః జననం, మళ్లీ మళ్లీ వృద్ధాప్యం ఇలా జరుగుతూనే ఉంటే, ఒకటి మాత్రం ఎందుకు స్థిరంగా ఉండదు అని ఆలోచిస్తూ, తనకు సిగ్గుపడిపోయాడు.
సమాజగామ సమ్ప్రష్టుమ్ అష్టాపదమయీం పురీమ్ । స్వామ్ ఉపోజ్ఝ్య విరక్తాత్మా సంసారారసతాం గతః
అతడు తన ఊరును వదిలి, ఈ లోక జీవితం మీద ఆసక్తి పోయి, విరక్తుడై, ఎనిమిది కోణాలతో ఉన్న నగరాన్ని ప్రశ్నించడానికి అక్కడికి వచ్చాడు.
స మత్సమీపమ్ ఆగత్య కృతోదారనమస్కృతిః । మత్పూజితో ఽవసరత ఉవాచేదమ్ అనిన్దితమ్
అతడు నా దగ్గరకు వచ్చి, గౌరవంగా నమస్కరించి, నా చేత సత్కారం పొందాడు. తరువాత కూర్చుని, నిందించదగని ఈ మాటలు చెప్పాడు.
మృదూని పరితాపేన దృషద్దృఢమలాని చ । ఛేదే భేదే చ దక్షాణి శస్త్రాఙ్గానీన్ద్రియాణి చ
ఇంద్రియాలు పనిముట్లు లాంటివి — ఇవి కోయడంలో, విరిచడంలో నిపుణంగా ఉంటాయి. సుఖం ఉన్నప్పుడు ఇవి మృదువుగా ఉంటాయి, కానీ బాధ వచ్చినప్పుడు ఇవి గట్టిగా, మలినంగా మారిపోతాయి.
పర్యాకులాని మలినాని విపత్ప్రదాని దుẖఖోర్మిమన్తి గుణకాననపావకత్వాత్ । హార్దాన్ధకారగహనాని తమోమయాని జిత్వేన్ద్రియాణి సుఖమ్ ఏమి హి కిం మమార్థైః
ఇంద్రియాలు గందరగోళంగా, మలినంగా, అపశకునాలను తెచ్చేవిగా, బాధల అలలతో నిండినవిగా ఉంటాయి. గుణాల అరణ్యం అగ్ని పట్టినట్టు ఉండటం వల్ల ఇవి హృదయంలోని చీకటి గుహలో మునిగిపోయి, అజ్ఞానంతో నిండిపోతాయి. ఇలాంటి ఇంద్రియాలను జయించిన తర్వాత, వస్తువులు నాకు ఏ ఆనందాన్ని ఇస్తాయో చెప్పు.
యద్ ఉదారమ్ అనాయాసం క్షయాతిశయవర్జితమ్ । పదం పావనమ్ ఆద్యన్తరహితం తద్ వదాశు మే
ప్రారంభం లేకుండా, అంతం లేకుండా, శుద్ధంగా, మహత్తరంగా, సులభంగా, నాశనం లేకుండా, మితిమీరకుండా ఉండే ఆ స్థితిని నాకు త్వరగా వివరించు.
ఏతావన్తమ్ అహం కాలం సుప్త ఆసం జడాత్మకః । ఇదానీం సమ్ప్రబుద్ధో ఽస్మి ప్రసాదాద్ ఆత్మనో మునే
ఇంతకాలం నేను నిద్రలో, జడత్వంతో ఉన్నాను. ఇప్పుడు, ఆత్మ అనుగ్రహంతో, ఓ మునీశ్వరా, నేను మేల్కొన్నాను.
మనోమహామయోత్తబ్ధం లుబ్ధమ్ అజ్ఞానవృత్తిషు । మామ్ ఉద్ధర దురన్తేహం మోహాద్ అహమ్ ఇతి స్థితాత్
ఓ స్వామీ, ఈ దేహంలో నేను 'నేనేను' అనే మాయలో మునిగి, అజ్ఞానపు వృత్తుల్లో లోభంతో బంధించబడి ఉన్నాను. దయచేసి నన్ను ఈ కష్టమైన దేహ బంధనంనుంచి పైకి లేపి రక్షించు.
శ్రీమత్య్ అపి పతన్త్య్ ఆశు శాతనోత్కా దురాధయః । గుణవత్య్ అగ్రపత్త్రే హి తుహినానీవ పఙ్కజే
ఎంత గొప్పవారైనా, దుష్టులు త్వరగా పడిపోతారు. మంచు చినుకులు పువ్వు మీద పడినట్టు, మంచి గుణాలు ఉన్నవారికీ చెడు త్వరగా అంటుకుంటుంది.
జాయన్తే చ మ్రియన్తే చ కేవలం జీర్ణజన్తవః । న ధర్మాయ న మోక్షాయ మషకా ఇవ పఙ్కజే
ఈ లోకంలో ప్రాణులు పుట్టి, వృద్ధాప్యంలోకి వెళ్లి, మరణిస్తారు. వారు ధర్మార్థం, మోక్షార్థం పుట్టరు; పద్మంలో దోమలు పుట్టి చనిపోవడంలా, వారి జీవితం వ్యర్థంగా పోతుంది.
భావైస్ తైర్ ఏవ తైర్ ఏవ తుచ్ఛలాభవిడమ్బనైః । చిరేణ పరిఖిన్నాస్ స్మో విప్రలబ్ధాḫ పునḫ పునః
అదే అదే మనస్థితులు, వ్యర్థమైన లాభాలు, మోసాలు మళ్లీ మళ్లీ మనల్ని మోసం చేస్తూ, చాలా కాలంగా అలసిపోవడానికి కారణమవుతున్నాయి.
నాణుమ్ అప్య్ అవగచ్ఛామి విశ్రాన్తిం శ్రాన్తమానసః । ప్రభ్రమన్ భోగభఙ్గేషు మరుభూమిష్వ్ ఇవాధ్వగః
నా మనసు బాగా అలసిపోయింది. అయినా, ఆనందాల ఆనందంలో తిరుగుతూ, ఎడారి మధ్యలో ప్రయాణికుడు ఎలా విశ్రాంతి పొందలేక పోతాడో, నేను కూడా కొంచెం కూడా విశ్రాంతిని పొందలేకపోతున్నాను.
ఆపాతమధురారమ్భా భఙ్గురా భవహేతవః । అచిరేణ వికారిణ్యో భీషణా భోగభూమయః
ప్రారంభంలో ఆనందంగా, మధురంగా అనిపించిన అనుభవాలూ, త్వరలోనే మారిపోతూ, భయంకరంగా, భయపెట్టేలా మారిపోతాయి. ఇవే మన జన్మలకు కారణమవుతాయి.
మానావమానపరయా దురహఙ్కారకాన్తయా । న రమే వామయా తాత హతవిద్యాధరశ్రియా
తండ్రి, గర్వం, అవమానం మీదే నడిచే, అహంకారమే అందంగా కనిపించే, ఇప్పుడు మహిమ కూడా పోయిన ఆ చంచలమైన స్త్రీలో నాకు ఏమాత్రం ఆనందం లేదు.
దృష్టాశ్ చైత్రరథోద్యానభువẖ కుసుమకోమలాః । కల్పవృక్షలతాదత్తసమస్తవిభవశ్రియః
చైత్రరథం తోటల్లోని పువ్వుల మృదుత్వాన్ని, కల్పవృక్షాలూ లతలు ఇచ్చిన సంపదను, మహిమను నేను చూశాను.
విహృతం మేరుకుఞ్జేషు విద్యాధరపురేషు చ । విమానవరమాలాసు వాతస్కన్ధస్థలీషు చ
నేను మెరు పర్వతపు తోటల్లో, విద్యాధరుల పట్టణాల్లో, అద్భుతమైన విమానాల వరుసల్లో, గాలిలో తేలియాడే మైదానాల్లో సంచరించాను.
విశ్రాన్తం సురసేనాసు కాన్తాభుజలతాసు చ । హారిహారవిలాసాసు లోకపాలపురీషు చ
దేవతల సైన్యాల్లో, ప్రియమైన స్త్రీల ఆలింగనంలో, ఆకర్షణీయమైన హారాలు అలంకారాల మధ్య, లోకపాలకుల నగరాల్లో విశ్రాంతి పొందాను.
న కిఞ్చిద్ ఉచితం సాధు సర్వమ్ ఆధివిషోష్మణా । దగ్ధం భస్మాయతే తాత విజ్ఞాతమ్ అధునా మయా
ఏదీ నిజంగా శ్రేయస్కరం కాదు; అన్నీ బాధల వేడితో కాలిపోய் బూడిదయ్యాయి. ఇదంతా ఇప్పుడు నాకు స్పష్టంగా తెలిసింది, ప్రియమైనవాడా.
రూపాలోకనలోలేన వనితాననగృధ్నునా । సావభాసేన దోషాయ దుẖఖం నీతో ఽస్మి చక్షుషా
సౌందర్యాన్ని తాకే దృష్టితో, స్త్రీ ముఖాలపై ఆకాంక్షతో, నా కళ్ల మాయలో నేను దుఃఖంలో పడిపోయాను.
ఇదం గుణావహం నేదమ్ ఇతి ముక్త్వా వికల్పనమ్ । రూపమాత్రానుసారిత్వాద్ అవస్తున్య్ అపి ధావతి
ఇది మంచి లక్షణాలు కలిగి ఉంది, ఇది లేదు అని మనసు విడిచిపెట్టిన తర్వాత, దృష్టికి కనిపించే రూపాన్ని మాత్రమే అనుసరించి, వాస్తవం కానిది అయినా కూడా మనసు దాని వైపు పరుగెత్తుతుంది.
తావద్ ఆయాతి విరతిం న శఠం యావద్ ఆపదమ్ । నానీతవత్ పరాం చేతḫ పరానర్థేహితోన్ముఖమ్
మనసు మోసపూరితంగా ఉండి, ఇతరుల విషయాల్లో ఆసక్తిగా ఉండేంత వరకు, దుఃఖాన్ని అనుభవించకపోతే, నిజమైన విరక్తి కలగదు; తనది కాని వాటిని కోరడాన్ని కూడా వదలదు.