యత్ర సఙ్కల్పనం తత్ర తన్ మనో ఽఙ్గ తథా స్థితమ్ । సఙ్కల్పమనసీ భిన్నే న కదాచన కేచన
ఎక్కడ ఊహ ఉంటుందో అక్కడే మనస్సు ఉంటుంది, ప్రియమైనవాడా. ఊహ, మనస్సు రెండూ ఎప్పుడూ వేరుగా ఉండవు.
సత్యమ్ అస్త్వ్ అథ వాసత్యం యద్ అర్థప్రతిభాసనమ్ । తావన్మాత్రం మనో విద్ధి తద్ బ్రహ్మైష పితామహః
ఏది నిజమైనదైనా, అబద్ధమైనదైనా, ఏ వస్తువు కనిపిస్తే అది మనస్సే అని తెలుసుకో. ఇదే సత్యం, బ్రహ్మదేవా.
ఆతివాహికదేహాత్మా మన ఇత్య్ అభిధీయతే । ఆధిభౌతికబుద్ధిస్ తు సదాధీస్ తు చిరస్థితిః
అతిసూక్ష్మమైన దేహాన్ని మనస్సు అని అంటారు. భౌతిక దేహానికి సంబంధించిన బుద్ధి మాత్రం ఎప్పటికీ నిలకడగా ఉంటుంది.
అవిద్యా సంసృతిశ్ చిత్తం మనో బన్ధో మలం తమః । ఇతి పర్యాయనామాని దృశ్యస్య విదుర్ ఉత్తమాః
అజ్ఞానం, జనన మరణాల చక్రం, మనస్సు, బంధనం, మలినత, అంధకారం — ఇవన్నీ చూసే వస్తువుకు పండితులు సమానార్థక పదాలుగా చెప్పారు.
న హి దృశ్యాద్ ఋతే కిఞ్చిన్ మనసో రూపమ్ అస్తి హి । దృశ్యం చోత్పన్నమ్ ఏవైతన్ నేతి వక్ష్యామ్య్ అహం పునః
చూసే వస్తువుకి తప్ప మనస్సుకు వేరే రూపం లేదు. ఆ చూసే వస్తువే కూడా కల్పించబడింది — దీన్ని నేను మళ్లీ వివరంగా చెబుతాను.
యథా కమలబీజే ఽన్తస్ స్థితా కమలమఞ్జరీ । మహాచిత్పరమాణ్వన్తస్ తథా దృశ్యం జగత్ స్థితమ్
పద్మబీజంలోపల పద్మముక్క ఎలా దాగి ఉంటుందో, అలాగే మహాచైతన్య పరమాణువులో ఈ జగత్తు అంతా దాగి ఉంటుంది.
ప్రకాశస్య యథాలోకో యథా వాతస్య చోపనమ్ । యథా ద్రవత్వం పయసో దృశ్యత్వం ద్రష్టుర్ ఈదృశమ్
ఎలాగైతే వెలుగుకు ప్రకాశం, గాలికి కదలిక, నీటికి తరళత, చూసేవాడికి చూడగలగడం సహజంగా ఉంటాయో, అలాగే ఈ లక్షణం కూడా చూసేవాడిలో సహజంగా ఉంటుంది.
అఙ్గదత్వం యథా హేమ్ని మృగనద్యాం యథా జలమ్ । భిత్తిర్ యథా స్వప్నపురే తథా ద్రష్టరి దృశ్యధీః
బంగారానికి వంకి రూపం ఎలా ఉంటుందో, మృగత్రిష్ణలో నీరు ఎలా కనిపిస్తుందో, కలలో ఊరిలో గోడ ఎలా ఉంటుందో, అలాగే చూసేవాడిలో చూడబడినదాన్ని గ్రహించడమూ ఉంటుంది.
ఏవం ద్రష్టరి దృశ్యత్వమ్ అనన్యద్ ఇవ యత్ స్థితమ్ । తద్ అప్య్ ఉన్మార్జయామ్య్ ఆశు త్వచ్చిత్తాదర్శతో మలమ్
ఇలా చూసేవాడిలో కనిపించేది వేరేదిగా అనిపించినా, నీ మనస్సు అద్దంలో చూపించి ఆ మలినాన్ని నేను త్వరగా తుడిచేస్తాను.
యద్ ద్రష్టుర్ అస్యాద్రష్టృత్వం దృశ్యాభావే భవేద్ బలాత్ । తద్ విద్ధి కేవలీభావమ్ అత ఏవాసతస్ సతః
చూడబడినది లేకపోతే చూసేవాడు కూడా బలవంతంగా చూడనివాడవుతాడు. అప్పుడు ఉన్నదికీ లేనదికీ సమానంగా, అది కేవలం స్వరూప స్థితి అని తెలుసుకో.
తత్తామ్ ఉపగతే భావే రాగద్వేషాదివాసనా । శామ్యత్య్ అస్పన్దితే వాతే స్పన్దసఙ్క్షుబ్ధతా యథా
ఆ స్థితిని పొందినప్పుడు, మనసులో ఉండే ఆకర్షణ, ద్వేషం వంటి వాసనలు నిశ్శబ్దంగా మాయమవుతాయి. ఇది గాలి ఆగిపోయినప్పుడు అలజడి ఆగిపోవడంలా ఉంటుంది.
అసమ్భవతి సర్వస్మిన్ దిగ్భూమ్యాకాశరూపిణి । ప్రకాశ్యే యాదృశం రూపం ప్రకాశస్యామలం భవేత్
ఏదీ లేనప్పుడు, అన్నీ దిక్కులు, భూమి, ఆకాశం రూపంలోనే ఉన్నప్పుడు, ఆ పవిత్రమైన వెలుగు ఏ రూపాన్ని తీసుకుంటుంది?
త్రిజగత్ త్వమ్ అహం చేతి దృశ్యే ఽసత్తామ్ ఉపాగతే । ద్రష్టుస్ స్యాత్ కేవలీభావస్ తాదృశో విమలాత్మనః
ఈ మూడు లోకాలు, నీవు, నేను అన్నీ కనబడే వాటికి లేనిపోనితనం వచ్చినప్పుడు, చూసేవాడికి కేవలం స్వచ్ఛమైన స్వరూపమే మిగిలిపోతుంది. అదే మలినతలేని ఆత్మ యొక్క స్వభావం.
అనన్తాఖిలశైలాదిప్రతిబిమ్బే హి యాదృశీ । స్యాద్ దర్పణే దర్పణతా కేవలాత్మస్వరూపిణీ
ఎన్ని కొండలు, ఇతర వస్తువులు అద్దంలో ప్రతిబింబించినా, ఆ అద్దం మాత్రం అద్దంగానే ఉంటుంది. అలాగే, స్వచ్ఛమైన ఆత్మ యొక్క నిజ స్వరూపం కూడా అంతే.
అహం త్వం జగద్ ఇత్యాదౌ ప్రశాన్తే దృశ్యసమ్భ్రమే । స్యాత్ తాదృశీ కేవలతా స్థితే ద్రష్టర్య్ అవీక్షకే
నేను, నీవు, ఈ లోకం అనే భ్రమలు పూర్తిగా శాంతించిపోయినప్పుడు, చూసేవాడిలో చూసే భావన కూడా లేని స్థితిలో, అసలైన ఏకత్వం ఏర్పడుతుంది.
సచ్ చేన్ న శామ్యతీదం వా నాభావో విద్యతే సతః । అసత్తాం చ న విద్మో ఽస్మిన్ దృశ్యే దోషప్రదాయిని
ఈ భ్రమ తీరకపోతే, ఉన్నదానికి లేనిది అనే భావన ఉండదు. అలాగే, ఈ కనిపించే ప్రపంచంలో లేనిది ఏమిటో కూడా మనకు తెలియదు; ఇది తప్పులను కలిగించే దేనే.
తస్మాత్ కథమ్ ఇయం శామ్యేద్ బ్రహ్మన్ దృశ్యవిషూచికా । నానోద్భవభ్రమకరీ దుఃఖసన్తతిదాయినీ
కాబట్టి బ్రహ్మన్, ఈ కనిపించే ప్రపంచం వల్ల వచ్చే జ్వరం ఎలా శాంతిస్తుంది? ఇది ఆగదు, మాయను కలిగిస్తుంది, బాధలు వరుసగా తెచ్చిపెడుతుంది.
అస్య దృశ్యపిశాచస్య శాన్త్యై మన్త్రమ్ ఇమం శృణు । రామాత్యన్తమ్ అయం యేన మృతిమ్ ఏష్యతి నఙ్క్ష్యతి
ఈ కనిపించే భూతాన్ని శాంతిపరిచేందుకు ఈ మంత్రాన్ని విను రామా. దీని వలన అది పూర్తిగా నశించి పోతుంది.
యద్ అస్తి తస్య నాశో ఽస్తి న కదాచన రాఘవ । తస్మాత్ తన్ నష్టమ్ అప్య్ అన్తర్ బీజభూతం భవేద్ ధృది
ఓ రాఘవా, ఏది ఉందో దానికి నాశనం తప్పదు. అందుచేత అది నశించినా, దాని విత్తనం మన హృదయంలో మిగిలిపోతుంది.
స్మృతిబీజా చిదాకాశే పునర్ ఉద్భూయ దృశ్యధీః । లోకశైలామ్బరాకారం దోషం వితనుతే ఽతనుమ్
మనసులోని ఆ జ్ఞాపక విత్తనం మళ్లీ మళ్లీ మొలిచిపడి, చూడదగినదన్న భావనను కలిగిస్తుంది. అది స్థిరమైనదేమీ కాకపోయినా, ప్రపంచం, పర్వతం, ఆకాశం లాంటి రూపాల్లో దోషాన్ని వ్యాపింపజేస్తుంది.
ఇత్థం నిర్మోక్షదోషస్ స్యాన్ న చ తస్యాంశసమ్భవః । యస్మాద్ దేవర్షిమునయో దృశ్యన్తే ముక్తిభాజనమ్
ఇలా మోక్షం రాకపోవడమనే దోషం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది, అది పూర్తిగా పోయినట్టు ఎక్కడా కనిపించదు. అందుకే దేవతలు, ఋషులు, మునులు మోక్షానికి పాత్రులుగా కనిపిస్తారు.
యది స్యాజ్ జగదాదీదం తత్ స్యాన్ మోక్షో న కస్యచిత్ । బాహ్యస్థమ్ అస్తు హృత్స్థం వా దృశ్యం నాశాయ కేవలమ్
ఈ లోకం, దాని ఆది నిజంగా ఉన్నాయంటే, ఎవరికీ మోక్షం సాధ్యపడదు. బయట కనిపించేదైనా, లోపల కనిపించేదైనా, అది అంతమయ్యే కోసం మాత్రమే ఉంది.
తస్మాద్ ఇమాం ప్రతిజ్ఞాం త్వం శృణు రామాతిభీషణామ్ । యామ్ ఉత్తరేణ గ్రన్థేన నూనం త్వమ్ అవబుధ్యసే
కాబట్టి, రామా, నేను చెప్పబోయే ఈ భయంకరమైన వాక్యాన్ని నీవు శ్రద్ధగా విను. ఈ తరువాత నేను చెప్పబోయే ఉపదేశంతో నీవు నిజంగా అంతా తెలుసుకుంటావు.
అయమ్ ఆకాశభూతాదిరూపో ఽహం చేతి లక్షితః । జగచ్ఛబ్దస్య నామార్థో నను నాస్త్య్ ఏవ కశ్చన
ఈ 'నేను' అనే భావం, ఆకాశం మొదలైన పదార్థాల రూపంగా కనిపించినా, 'ప్రపంచం' అనే మాట కూడా — వీటికి వాస్తవంలో ఎలాంటి నిజమైన అర్థం లేదు.
యద్ ఇదం దృశ్యతే కిఞ్చిద్ దృశ్యజాలం పురోగతమ్ । ఏకం బ్రహ్మైవ తత్ సర్వమ్ అజరామరమ్ అవ్యయమ్
ఇక్కడ కనిపించే ఏదైనా, నీ ముందున్న ఈ దృశ్యాలన్నీ, వాస్తవానికి ఒక్క బ్రహ్మమే — అది వృద్ధాప్యమూ, మరణమూ లేని, మార్పు లేని పరమాత్మ.
పూర్ణే పూర్ణం ప్రసరతి శాన్తే శాన్తం పరం స్థితమ్ । వ్యోమన్య్ ఏవోదితం వ్యోమ బ్రహ్మ బ్రహ్మణి తిష్ఠతి
పూర్తి నుంచే పూర్తి పుట్టుతుంది; శాంతిలో పరమ శాంతి నిలుస్తుంది; ఆకాశంలోనే ఆకాశం కనిపిస్తుంది; బ్రహ్మలో బ్రహ్మ స్థిరంగా ఉంటుంది.
న దృశ్యమ్ అస్తి నో దృక్ చ న ద్రష్టా న చ దర్శనమ్ । న శూన్యం నో జడం నో చిచ్ ఛాన్తమ్ ఏవేదమ్ ఆతతమ్
ఇక్కడ కనిపించేది లేదు, చూసేవాడు లేడు, చూడటమూ లేదు. ఇది శూన్యమూ కాదు, జడమూ కాదు, చైతన్యమూ కాదు. ఈ ప్రశాంతతే అన్ని వైపులా వ్యాపించింది.
వన్ధ్యాపుత్రేణ పిష్టో ఽద్రిశ్ శశశృఙ్గం ప్రమాయతే । ప్రసార్య భుజసఙ్ఘాతం శిలా నృత్యతి తాణ్డవమ్
బిడ్డలేని ఆడవారి కొడుకు కొండను మెత్తగా చేసాడు; మొసలి కొమ్మను కొలిచారు; రాయి చేతులు చాచి తాండవం ఆడింది.
స్రవన్తి సికతాస్ తైలం పఠన్త్య్ ఉపలపుత్రికాః । గర్జన్తి చిత్రజలదా ఇతీవేదం వచః ప్రభో
ఇసుక రేణువులు నూనెగా ప్రవహిస్తున్నాయి; రాళ్ల కూతుర్లు వేదాలు చదువుతున్నాయి; చిత్రమైన మేఘాలు గర్జిస్తున్నాయి—ప్రభూ, ఇవన్నీ ఇక్కడ చెప్పిన మాటలే.
జరామరణదుఃఖాదిశైలాకాశమయం జగత్ । నాస్తీతి కిమ్ ఇదం నామ భవతాపి మమోచ్యతే
వృద్ధాప్యం, మరణం, బాధలు అన్నీ కలిసిన ఆకాశంలా ఈ లోకం ఉందని అంటారు. అలాంటిది నిజంగా ఉందని నువ్వూ నేనూ ఎందుకు మాట్లాడుతున్నాం?