విస్తారẖ కర్మణాం దేహస్ సో ఽహన్తాత్మా స సంసృతిః । అచేతనానహన్త్వేన శామ్యత్య్ అస్పన్దవాతవత్
కర్మల విస్తరణమే ఈ శరీరం, 'నేను' అనే భావమే ఆత్మ, ఇదే జనన మరణాల చక్రం. కానీ, చైతన్యం లేకుండా, 'నేను' అనే భావం లేకుండా ఉంటే, అది కదలని గాలిలా నిశ్చలమై పోతుంది.
అవేదనాద్ అనన్తాత్మా భూత్వా జ్ఞో ఽప్య్ ఉపలోపమః । సంసారే మూలకషణం కురు క్రోడముఖాగ్రవత్
ఏదైనా గ్రహించకపోతే, మన స్వరూపం అనంతంగా మారుతుంది; తెలిసినవాడు కూడా కనపడకుండా పోయినట్టు అవుతాడు. ఈ లోకంలో, మొసలి నోటిపదరాని కోసినట్టు, మూలాన్ని పూర్తిగా తొలగించు.
కర్మబీజకలాకోశత్యాగ ఏవం కృతో భవేత్ । నాన్యథా రాఘవాతస్ తే శాన్తమ్ అస్తు సదా స్థితమ్
కర్మలకు మూలమైన విత్తనం, మొలక, పొరలను పూర్తిగా వదిలిపెట్టినప్పుడే ఇది సాధ్యం. వేరే విధంగా కాదు రాఘవా! నీకు శాంతి ఎప్పుడూ నిలిచి ఉండాలి.
కర్మబీజకలాత్యాగే త్వ్ ఏతస్మాద్ ఇతరాత్మని । అవిద్యమానే జీవస్య తజ్జ్ఞైర్ విదితవస్తుభిః
కర్మలకు విత్తనం, మొలక వదిలినప్పుడు, ఇంకొక ఆత్మ భావం లేకపోతే, జీవునికి ఇది నిజంగా తెలుసుకున్నవారు గ్రహిస్తారు.
శాన్తైర్ న గృహ్యతే కిఞ్చిన్ న చ సన్త్యజ్యతే ఽపి చ । త్యాగాదానే న జానన్తి తే ఽతస్ తైశ్ శాన్తమ్ ఆస్యతే
శాంతులు ఏదీ పట్టుకోరు, ఏదీ వదిలిపెట్టరు కూడా. తీసుకోవడం, వదిలిపెట్టడం అనే భావాలు వారికి తెలియవు. అందుకే వారు శాంతిగా ఉంటారు.
ఆకాశశూన్యహృదయైర్ జ్ఞైర్ యథాస్థితమ్ ఆస్యతే । క్రియతే చ యథాప్రాప్తం నాస్యతే క్రియతే న చ
ఆకాశంలా ఖాళీ మనసున్న జ్ఞానులు ఎలా ఉన్నారో అలా ఉంటారు. పరిస్థితి వచ్చినప్పుడు ఏదైనా చేస్తారు, కానీ చేయడంలోనూ చేయకపోవడంలోనూ స్థిరంగా ఉండరు.
ప్రవాహాపతితస్పన్దం స్పన్దన్తే శాన్తచేతసామ్ । తేషాం కర్మేన్ద్రియాణ్య్ ఏవమ్ అర్ధసంసుప్తబాలవత్
శాంతమైన మనసున్నవారి చేతకాయలు ప్రవాహంలో పడినట్లుగా, అర్థ నిద్రలో ఉన్న పిల్లాడి చేతులు కాళ్లులా, సహజంగా కదులుతుంటాయి.
రసే నిర్వాసనే లబ్ధరసా అప్య్ అతినీరసాః । నాన్తస్ తిష్ఠన్తి న బహిర్ జ్ఞా అజ్ఞా నిపుణా ఇవ
వారు ఇష్టాన్ని కోల్పోయి, ఆనందాన్ని అనుభవించినా కూడా, అంతగా ఆసక్తి చూపరు. ఆ జ్ఞానులు లోపలగానీ, బయటగానీ ఉండరు; వారు తెలివిగా తెలియని వారిలా కనిపిస్తారు.
కర్మణో ఽవేదనం త్యాగస్ స చ సిద్ధḫ ప్రబోధతః । అవస్తునేతరేణాథ కిం కృతేనాకృతేన వా
కర్మ ఫలితాన్ని అనుభవించకపోవడమే త్యాగం. ఇది జ్ఞానంతో కూడినవారికి లభిస్తుంది. అసత్యమైన వాటితో చేసిందీ, చేయనిదీ ఏ ఉపయోగం?
అవేదనమ్ అసంవేద్యం యద్ అవాసనమ్ ఆసితమ్ । శాన్తం సమమ్ అనుల్లేఖం స కర్మత్యాగ ఉచ్యతే
ఏ పని జరిగినా, అనుభవించని స్థితి, ఏ సంకల్పమూ లేకుండా ప్రశాంతంగా, సమంగా, ఆలోచనలేక కూర్చొనడం — ఇదే నిజమైన కర్మ త్యాగం అని అంటారు.
అపునస్స్మరణం సమ్యక్ చిరవిస్మృతకర్మ యత్ । స్థితం స్తమ్భోదరసమం స కర్మత్యాగ ఉచ్యతే
చాలా కాలంగా పూర్తిగా మరిచిపోయిన పనిని మళ్లీ గుర్తు చేసుకోకపోవడం, దాని గురించి స్థంభం లోపల లాంటి స్థితిలో ఉండడం — ఇదే కర్మ త్యాగం అని అంటారు.
అత్యాగం త్యాగమ్ ఇతి యే కుర్వతే వ్యర్థబోధినః । తేషామ్ అవటలగ్నానాం విధిస్ త్రాణం కరిష్యతి
త్యాగం కానిది త్యాగమని అనుకునే వారు వ్యర్థమైన అర్థంతో ఉంటారు. వారు గుంతలో పడినవారిలా, నియమాలు వారిని కాపాడతాయి.
కర్మత్యాగమ్ అకృత్వైవమ్ అర్ధం యే కర్మ కుర్వతే । సా భుఙ్క్తే తాన్ పశూన్ అజ్ఞాన్ కర్మత్యాగపిశాచికా
కర్మాన్ని పూర్తిగా వదలకుండా, అర్థాంతరంగా పనులు చేసే వారు, అజ్ఞానపు జంతువుల వంటివారు. వారు కర్మాన్ని వదలని పిశాచికి ఆహారంగా మారుతారు.
సమూలకర్మసన్త్యాగేనైవ యే శాన్తమ్ ఆస్థితాః । నైవ తేషాం కృతేనార్థో నాకృతేనేహ కశ్చన
కర్మాన్ని మూలంతో కూడి పూర్తిగా వదిలేసి, శాంతిలో నిలిచినవారికి, ఏ పని చేసినా లేదా చేయకపోయినా, ఇక్కడ దానికి ఎలాంటి ప్రాముఖ్యత ఉండదు.
సమూలమ్ అలమ్ ఉద్ధృత్య కర్మబీజకలామ్ ఇతి । నిత్యమ్ ఏకసమాధానాస్ తజ్జ్ఞాస్ తిష్ఠన్త్య్ అలం సుఖమ్
కర్మానికి మూలాన్ని పూర్తిగా తీసివేసి, ఎల్లప్పుడూ ఒకే ధ్యానంలో నిలిచిన వారు, ఆ సత్యాన్ని తెలుసుకుని, నిజమైన ఆనందంలో ఉంటారు.
ప్రవాహాపతితే కార్యే ఈషత్స్పన్దా అతన్మయాః । ఘూర్ణమానా ఇవ క్షీవా యన్త్రసఞ్చారితా ఇవ
పని అలవాటుగా ప్రవాహంలో పడితే, దానికి లగ్నమైనవారు, స్వల్పంగా కదిలినా, మద్యం తాగినవారు తూలిపోతున్నట్టు, యంత్రంతో నడిపించే బొమ్మలవంటి వారవుతారు.
మోక్షలక్ష్మ్యా విలాసిన్యా వ్యసనోపహతా ఇవ । అర్ధసుప్తప్రబుద్ధాభాẖ కామ్ అప్య్ అవగతిం గతాః
మోక్షలక్ష్మి క్రీడతో తాకబడినవారు, దురదృష్టంతో బాధపడినవారిలా, అరవైపు నిద్రలో, అరవైపు మేల్కొన్నట్టున్నారు. వారు పూర్తిగా గ్రహించకుండా, కొంత మాత్రమే తెలుసుకున్నారు.
యత్ సమూలం పరిత్యక్తం తత్ త్యక్తమ్ ఇతి కథ్యతే । అమూలకాషస్ త్యాగో యస్ స శాఖాలవనోపమః
ఏదైనా మూలంతో సహా పూర్తిగా వదిలిపెట్టితే, అది నిజంగా త్యాగమని అంటారు. మూలాన్ని వదలకుండా, కేవలం కొమ్మలు తొలగిస్తే, అది అడవిలో కొమ్మలు కోసినట్టే.
అకృష్టమూలశ్ శాఖాగ్రవిలూనẖ కర్మపాదపః । పునశ్ శాఖాసహస్రేణ దుẖఖాయ పరివర్ధతే
కర్మ అనే వృక్షాన్ని మూలంతో కాదు, కేవలం కొమ్మల చివరలు మాత్రమే కోస్తే, అది వెనుకకు వెయ్యి కొమ్మలతో పెరిగి, మరింత బాధను కలిగిస్తుంది.
అవేదనాత్మనానేన కర్మత్యాగో ఽఙ్గ సిధ్యతి । క్రమేణ నేతరేణాత ఏతద్ ఏవాహరన్ భవ
ప్రియమైనవాడా, ఆత్మ జ్ఞానం వల్లే కర్మ త్యాగం నిజంగా సాధ్యమవుతుంది; వేరే విధంగా కాదు. అందుకే, ప్రతి రోజు ఇదే మార్గాన్ని అనుసరించు.
యే త్వ్ ఏవం కర్మసన్త్యాగమ్ అకృత్వాన్యత్ప్రవర్తితాః । అత్యాగం త్యాగరూపాత్మ గగనం మారయన్తి తే
ఇలా కర్మలను వదలకుండా, ఇతర పనుల్లో నిమగ్నమయ్యే వారు, త్యాగం లేకపోవడం వలన, ఆత్మ యొక్క ఆకాశం లాంటి స్వరూపాన్ని మబ్బుపడేసినట్టు చేస్తారు.
బోధాత్మకతయా కర్మత్యాగస్ సమ్పద్యతే స్వయమ్ । దగ్ధబీజా నిరిచ్ఛోచ్చైర్ అక్రియైవ భవేత్ క్రియా
జ్ఞానం వల్ల కర్మ త్యాగం సహజంగా కలుగుతుంది. కాలిన విత్తనం మొలకెత్తనట్టే, జ్ఞానంతో ఉన్నవారికి పనులు కనిపించినా, అవి నిజంగా జరగవు.
బుద్ధీన్ద్రియేహితం కర్మ సఫలం రసభావనాత్ । వేష్టితత్యక్తదామ్నీవ స్పన్దో ఽన్యో నిష్ఫలో ఽఙ్గజః
మనస్సు, ఇంద్రియాలతో చేసే పనులు అనుభూతి వల్ల ఫలితాన్ని ఇస్తాయి. కానీ ఆ అనుభూతిని వదిలేస్తే, శరీరంతో జరిగే కదలికలు వృథా అవుతాయి; అవి వదిలేసిన తాడులా ప్రయోజనం లేవు.
కర్మత్యాగే స్థితే బోధాజ్ జీవన్ముక్తో వివాసనః । గేహే తిష్ఠత్వ్ అరణ్యే వా శామ్యత్వ్ అభ్యేతు వోదయమ్
జ్ఞానం ద్వారా కర్మ త్యాగం స్థిరమైనప్పుడు, వాసనలు లేని జీవన్ముక్తుడు అవుతాడు. అతను ఇంట్లో ఉన్నా, అరణ్యంలో ఉన్నా, ఎక్కడ ఉన్నా ప్రశాంతంగా ఉండి, ప్రతి ఉదయాన్ని హర్షంగా స్వీకరిస్తాడు.
గేహమ్ ఏవోపశాన్తస్య విజనం దూరకాననమ్ । అశాన్తస్యాప్య్ అరణ్యానీ విజనా సజనా పురీ
శాంతమైన మనసున్నవాడికి ఇంటే ఒకటి, వేరే ఏకాంత ప్రదేశం అవసరం లేదు. కానీ మనసు అశాంతంగా ఉంటే, ఎంత దూరమైన అడవిలోకైనా వెళ్లినా, అది కూడా జనంతో నిండిన పట్టణంలా అనిపిస్తుంది.
పరిశాన్తమతేర్ జ్ఞస్య స్వప్నే ఽప్య్ అప్రాప్తమానవా । నిర్మలా వితతా హృద్యా హృద్ ఏవ వనభూమికా
పూర్తిగా ప్రశాంతమైన జ్ఞానికి, కలలో కూడా అడవి కనిపించదు. అంత స్వచ్ఛమైన, విస్తృతమైన, హృదయాన్ని ఆనందపరిచే అడవి, నిజంగా హృదయంలోనే ఉంటుంది.
జ్ఞస్య నిర్వాణదృశ్యస్య నిష్పదార్థా మనోమయీ । శాన్తాశేషవిశేషార్థా జగద్ ఏవ మహాటవీ
మోక్షాన్ని దర్శించిన జ్ఞానికి, ఈ జగత్తే ఒక గొప్ప అడవి లాంటిది. ఇది మనస్సులో కలిగినదే, నిజమైన పదార్థం లేనిది, ప్రశాంతంగా, అన్ని భేదాలు లేని స్థితిలో ఉంటుంది.
అనన్తసఙ్కల్పవతో హృదయోద్యజ్జగత్స్థితేః । హృద్య్ ఏవావర్తతే భూమిర్ అజ్ఞస్యాఖిలసాగరా
ఎన్నో సంకల్పాలతో ఉన్నవాడికి, హృదయంలో ఉద్భవించే జగత్తే జీవనరంగం. అజ్ఞానికి భూమి, సముద్రాలు అన్నీ హృదయంలోనే తిరుగుతుంటాయి.
ఘనస్యాజ్ఞస్య దీనస్య వివిధద్వన్ద్వసఙ్కటా । సారమ్భా విపులాకారా హృద్య్ ఏవ గ్రామమణ్డలీ
అజ్ఞానంతో బాధపడే మనిషి హృదయంలో ఎన్నో రకాలు ద్వంద్వాలు, కష్టాలు కలిసిన పెద్ద గ్రామం లాంటి కలకలం ఏర్పడుతుంది.
వివిధకార్యవికారదశామయీ సపురపత్తనపర్వతమణ్డలా । మకురకోశ ఇవ ప్రతిబిమ్బితా హృది భవత్య్ అమలా మలినే మహీ
ఈ శుభాశుభ భూమి, పట్టణాలు, గ్రామాలు, పర్వతాలు అన్నీ కూడా మనసులోని వివిధ కార్యాల స్థితుల వలన అద్దంలో ప్రతిబింబించినట్టు కనిపిస్తాయి.