సభాం పునర్ ఉపాజగ్ముర్ నభశ్చరమహీచరాః । హ్యస్తనేన క్రమేణైవ కృతప్రాతస్తనక్రమాః
ఆకాశంలో సంచరించే వారు, భూమిపై నడిచే వారు, మునుపటి ఉదయంలాగే తమ ఉదయపు పనులు ముగించుకొని మళ్లీ సభలోకి ప్రవేశించారు.
సా పూర్వసన్నివేశేన వివేశ విపులా సభా । బభూవాస్పన్దితాకారా వాతముక్తేవ పద్మినీ
ఆ విస్తారమైన సభ, మునుపటిలాగే అమర్చబడింది. అది గాలికి తలుపు దగ్గర ఉన్న కమలంలా కదలకుండా నిశ్చలంగా కనిపించింది.
అథ ప్రసఙ్గమ్ ఆసాద్య రామో మధురయా గిరా । ఉవాచ మునిశార్దూలం వసిష్ఠం వదతాం వరమ్
అప్పుడు రాముడు, ఆ విషయాన్ని ముందుకు తెచ్చి, మధురమైన మాటలతో మునులలో శ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠ మహర్షిని ఇలా అడిగాడు.
భగవన్ మనసో రూపం కీదృశం వద మే స్ఫుటమ్ । యస్మాత్ తేనేయమ్ అఖిలా తన్యతే దోషమఞ్జరీ
భగవంతుడా, ఈ లోకంలో ఉన్న అన్ని దోషాల మూలమైన మనస్సు స్వరూపం ఏమిటో నాకు స్పష్టంగా చెప్పండి.
రామాస్య మనసో రూపం న కిఞ్చిద్ అపి దృశ్యతే । నామమాత్రాద్ ఋతే వ్యోమ్నో యథా శూన్యజడాకృతేః
రామా, మనసుకు నిజంగా ఎలాంటి రూపం కనిపించదు; దాని పేరును తప్ప మరొకటి లేదు. ఇది ఖాళీ ఆకాశపు ఆకారంలా ఉంటుంది.
న బాహ్యే నాపి హృదయే సద్రూపం విద్యతే మనః । సర్వత్రైవ స్థితం చైతద్ విద్ధి రామ యథా నభః
మనస్సు బయటా, హృదయంలోనైనా నిజమైన రూపంతో లేదు. ఇది ఎక్కడైనా ఉంది రామా, ఆకాశంలా అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉంటుంది అని తెలుసుకో.
ఇదమ్ అస్యాసద్ ఉత్పన్నం మృగతృష్ణామ్బుసన్నిభమ్ । రూపం తు శృణు సఙ్క్షేపాద్ ద్వితీయేన్దుభ్రమోపమమ్
ఈ మనస్సు అసత్యం నుంచి పుట్టింది, అది మృగతృష్ణలోని నీటిలా ఉంటుంది. దీని స్వభావం రెండవ చంద్రుని మాయలాంటిదని సంక్షిప్తంగా విను.
సాధో యద్ ఏతద్ అర్థస్య ప్రతిభానం ప్రథాం గతమ్ । సతో వాప్య్ అసతో వాపి తన్ మనో విద్ధి నేతరత్
సద్గుణసంపన్నుడా, ఏది అర్థం బయట కనిపిస్తుందో, అది నిజమైనదైనా, అబద్ధమైనదైనా, అదే మనస్సు అని తెలుసుకో, వేరే కాదు.
యద్ అర్థప్రతిభానం తన్ మన ఇత్య్ అభిధీయతే । అన్యన్ న కిఞ్చిద్ అప్య్ అస్తి మనో నామ కదాచన
ఏదైనా వస్తువు కనిపించడమే మనస్సు అని అంటారు. మనస్సు అనే పేరుతో వేరే ఏదీ ఎప్పుడూ లేదు.
సఙ్కల్పనం మనో విద్ధి సఙ్కల్పాత్ తన్ న భిద్యతే । యథా ద్రవత్వాత్ సలిలం తథా స్పన్దో యథానిలాత్
మనస్సు అనేది ఊహే అని తెలుసుకో. ఊహకు మనస్సు వేరుగా కాదు. నీటికి తరళత ఎలా వేరుగా ఉండదో, గాలికి కదలిక వేరుగా ఉండదో, అలాగే మనస్సు ఊహకు వేరుగా ఉండదు.
యత్ర సఙ్కల్పనం తత్ర తన్ మనో ఽఙ్గ తథా స్థితమ్ । సఙ్కల్పమనసీ భిన్నే న కదాచన కేచన
ఎక్కడ ఊహ ఉంటుందో అక్కడే మనస్సు ఉంటుంది, ప్రియమైనవాడా. ఊహ, మనస్సు రెండూ ఎప్పుడూ వేరుగా ఉండవు.
సత్యమ్ అస్త్వ్ అథ వాసత్యం యద్ అర్థప్రతిభాసనమ్ । తావన్మాత్రం మనో విద్ధి తద్ బ్రహ్మైష పితామహః
ఏది నిజమైనదైనా, అబద్ధమైనదైనా, ఏ వస్తువు కనిపిస్తే అది మనస్సే అని తెలుసుకో. ఇదే సత్యం, బ్రహ్మదేవా.
ఆతివాహికదేహాత్మా మన ఇత్య్ అభిధీయతే । ఆధిభౌతికబుద్ధిస్ తు సదాధీస్ తు చిరస్థితిః
అతిసూక్ష్మమైన దేహాన్ని మనస్సు అని అంటారు. భౌతిక దేహానికి సంబంధించిన బుద్ధి మాత్రం ఎప్పటికీ నిలకడగా ఉంటుంది.
అవిద్యా సంసృతిశ్ చిత్తం మనో బన్ధో మలం తమః । ఇతి పర్యాయనామాని దృశ్యస్య విదుర్ ఉత్తమాః
అజ్ఞానం, జనన మరణాల చక్రం, మనస్సు, బంధనం, మలినత, అంధకారం — ఇవన్నీ చూసే వస్తువుకు పండితులు సమానార్థక పదాలుగా చెప్పారు.
న హి దృశ్యాద్ ఋతే కిఞ్చిన్ మనసో రూపమ్ అస్తి హి । దృశ్యం చోత్పన్నమ్ ఏవైతన్ నేతి వక్ష్యామ్య్ అహం పునః
చూసే వస్తువుకి తప్ప మనస్సుకు వేరే రూపం లేదు. ఆ చూసే వస్తువే కూడా కల్పించబడింది — దీన్ని నేను మళ్లీ వివరంగా చెబుతాను.
యథా కమలబీజే ఽన్తస్ స్థితా కమలమఞ్జరీ । మహాచిత్పరమాణ్వన్తస్ తథా దృశ్యం జగత్ స్థితమ్
పద్మబీజంలోపల పద్మముక్క ఎలా దాగి ఉంటుందో, అలాగే మహాచైతన్య పరమాణువులో ఈ జగత్తు అంతా దాగి ఉంటుంది.
ప్రకాశస్య యథాలోకో యథా వాతస్య చోపనమ్ । యథా ద్రవత్వం పయసో దృశ్యత్వం ద్రష్టుర్ ఈదృశమ్
ఎలాగైతే వెలుగుకు ప్రకాశం, గాలికి కదలిక, నీటికి తరళత, చూసేవాడికి చూడగలగడం సహజంగా ఉంటాయో, అలాగే ఈ లక్షణం కూడా చూసేవాడిలో సహజంగా ఉంటుంది.
అఙ్గదత్వం యథా హేమ్ని మృగనద్యాం యథా జలమ్ । భిత్తిర్ యథా స్వప్నపురే తథా ద్రష్టరి దృశ్యధీః
బంగారానికి వంకి రూపం ఎలా ఉంటుందో, మృగత్రిష్ణలో నీరు ఎలా కనిపిస్తుందో, కలలో ఊరిలో గోడ ఎలా ఉంటుందో, అలాగే చూసేవాడిలో చూడబడినదాన్ని గ్రహించడమూ ఉంటుంది.
ఏవం ద్రష్టరి దృశ్యత్వమ్ అనన్యద్ ఇవ యత్ స్థితమ్ । తద్ అప్య్ ఉన్మార్జయామ్య్ ఆశు త్వచ్చిత్తాదర్శతో మలమ్
ఇలా చూసేవాడిలో కనిపించేది వేరేదిగా అనిపించినా, నీ మనస్సు అద్దంలో చూపించి ఆ మలినాన్ని నేను త్వరగా తుడిచేస్తాను.
యద్ ద్రష్టుర్ అస్యాద్రష్టృత్వం దృశ్యాభావే భవేద్ బలాత్ । తద్ విద్ధి కేవలీభావమ్ అత ఏవాసతస్ సతః
చూడబడినది లేకపోతే చూసేవాడు కూడా బలవంతంగా చూడనివాడవుతాడు. అప్పుడు ఉన్నదికీ లేనదికీ సమానంగా, అది కేవలం స్వరూప స్థితి అని తెలుసుకో.
తత్తామ్ ఉపగతే భావే రాగద్వేషాదివాసనా । శామ్యత్య్ అస్పన్దితే వాతే స్పన్దసఙ్క్షుబ్ధతా యథా
ఆ స్థితిని పొందినప్పుడు, మనసులో ఉండే ఆకర్షణ, ద్వేషం వంటి వాసనలు నిశ్శబ్దంగా మాయమవుతాయి. ఇది గాలి ఆగిపోయినప్పుడు అలజడి ఆగిపోవడంలా ఉంటుంది.
అసమ్భవతి సర్వస్మిన్ దిగ్భూమ్యాకాశరూపిణి । ప్రకాశ్యే యాదృశం రూపం ప్రకాశస్యామలం భవేత్
ఏదీ లేనప్పుడు, అన్నీ దిక్కులు, భూమి, ఆకాశం రూపంలోనే ఉన్నప్పుడు, ఆ పవిత్రమైన వెలుగు ఏ రూపాన్ని తీసుకుంటుంది?
త్రిజగత్ త్వమ్ అహం చేతి దృశ్యే ఽసత్తామ్ ఉపాగతే । ద్రష్టుస్ స్యాత్ కేవలీభావస్ తాదృశో విమలాత్మనః
ఈ మూడు లోకాలు, నీవు, నేను అన్నీ కనబడే వాటికి లేనిపోనితనం వచ్చినప్పుడు, చూసేవాడికి కేవలం స్వచ్ఛమైన స్వరూపమే మిగిలిపోతుంది. అదే మలినతలేని ఆత్మ యొక్క స్వభావం.
అనన్తాఖిలశైలాదిప్రతిబిమ్బే హి యాదృశీ । స్యాద్ దర్పణే దర్పణతా కేవలాత్మస్వరూపిణీ
ఎన్ని కొండలు, ఇతర వస్తువులు అద్దంలో ప్రతిబింబించినా, ఆ అద్దం మాత్రం అద్దంగానే ఉంటుంది. అలాగే, స్వచ్ఛమైన ఆత్మ యొక్క నిజ స్వరూపం కూడా అంతే.
అహం త్వం జగద్ ఇత్యాదౌ ప్రశాన్తే దృశ్యసమ్భ్రమే । స్యాత్ తాదృశీ కేవలతా స్థితే ద్రష్టర్య్ అవీక్షకే
నేను, నీవు, ఈ లోకం అనే భ్రమలు పూర్తిగా శాంతించిపోయినప్పుడు, చూసేవాడిలో చూసే భావన కూడా లేని స్థితిలో, అసలైన ఏకత్వం ఏర్పడుతుంది.
సచ్ చేన్ న శామ్యతీదం వా నాభావో విద్యతే సతః । అసత్తాం చ న విద్మో ఽస్మిన్ దృశ్యే దోషప్రదాయిని
ఈ భ్రమ తీరకపోతే, ఉన్నదానికి లేనిది అనే భావన ఉండదు. అలాగే, ఈ కనిపించే ప్రపంచంలో లేనిది ఏమిటో కూడా మనకు తెలియదు; ఇది తప్పులను కలిగించే దేనే.
తస్మాత్ కథమ్ ఇయం శామ్యేద్ బ్రహ్మన్ దృశ్యవిషూచికా । నానోద్భవభ్రమకరీ దుఃఖసన్తతిదాయినీ
కాబట్టి బ్రహ్మన్, ఈ కనిపించే ప్రపంచం వల్ల వచ్చే జ్వరం ఎలా శాంతిస్తుంది? ఇది ఆగదు, మాయను కలిగిస్తుంది, బాధలు వరుసగా తెచ్చిపెడుతుంది.
అస్య దృశ్యపిశాచస్య శాన్త్యై మన్త్రమ్ ఇమం శృణు । రామాత్యన్తమ్ అయం యేన మృతిమ్ ఏష్యతి నఙ్క్ష్యతి
ఈ కనిపించే భూతాన్ని శాంతిపరిచేందుకు ఈ మంత్రాన్ని విను రామా. దీని వలన అది పూర్తిగా నశించి పోతుంది.
యద్ అస్తి తస్య నాశో ఽస్తి న కదాచన రాఘవ । తస్మాత్ తన్ నష్టమ్ అప్య్ అన్తర్ బీజభూతం భవేద్ ధృది
ఓ రాఘవా, ఏది ఉందో దానికి నాశనం తప్పదు. అందుచేత అది నశించినా, దాని విత్తనం మన హృదయంలో మిగిలిపోతుంది.
స్మృతిబీజా చిదాకాశే పునర్ ఉద్భూయ దృశ్యధీః । లోకశైలామ్బరాకారం దోషం వితనుతే ఽతనుమ్
మనసులోని ఆ జ్ఞాపక విత్తనం మళ్లీ మళ్లీ మొలిచిపడి, చూడదగినదన్న భావనను కలిగిస్తుంది. అది స్థిరమైనదేమీ కాకపోయినా, ప్రపంచం, పర్వతం, ఆకాశం లాంటి రూపాల్లో దోషాన్ని వ్యాపింపజేస్తుంది.