కర్మబీజతరోర్ అస్య సుఖదుẖఖఫలావలేః । జాగ్రద్వసన్తకాలస్య సుషుప్తశిశిరస్థితేః
ఈ వృక్షానికి కర్మలే విత్తనాలు, సుఖదుఃఖాలే ఫలాలు. మేల్కొనడం వసంతకాలం లాంటిది, గాఢనిద్ర శిశిరకాలంలా ఉంటుంది.
పావనాచారకలికాగుచ్ఛకోత్కరకారిణః । క్షణతారుణ్యకాన్తస్య జరాకుసుమహాసినః
పవిత్రమైన ఆచారాల గుత్తులు మొగ్గలుగా ఉంటాయి, యవ్వనపు తాత్కాలిక అందమే పుష్పంగా వికసిస్తుంది, వృద్ధాప్యం అనే గొప్ప ఖడ్గం వాటిని వాడిపోయేలా చేస్తుంది.
ముహూర్తం ప్రతి కల్లోలమర్కటధ్వంసితాకృతేః । నిద్రాహేమన్తజఠరలీనస్వప్నదలోద్గతేః
ప్రతి క్షణం మనస్సు అలలు ఆందోళన అనే కోతి వల్ల చిద్రం అవుతుంటాయి; నిద్ర అనే శీతాకాలంలో అవి లోపల దాగిపోతాయి, కలల్లో మళ్లీ బయటకు వస్తాయి.
స్వవార్ద్ధకశరచ్ఛాన్తిశీర్ణేహాపర్ణసన్తతేః । జగజ్జఙ్గలజాతస్య కలత్రోపతృణావలేః
వృద్ధాప్యంలో, మన కోరికలు శరదృతువులో వాడిపోయిన ఆకుల్లా రాలిపోతాయి; ఈ లోకమంతా ఒక అడవి లాంటిది, కుటుంబం దాని అడుగున ఉన్న పొదిలా కప్పి ఉంటుంది.
పేలవావయవా హస్తపాదగుల్ఫాదయో ఽరుణాః । పత్త్రాణి తనువృన్తాని సురేఖాని చలాని చ
మన చేతులు, కాళ్లు, మడమలు మొదలైన మెత్తని అవయవాలు ఎర్రటి ఆకుల్లా, సన్నగా, మృదువుగా, సున్నితమైన గీతలతో, ఎప్పుడూ కదులుతూ ఉంటాయి.
అరుణాḫ పవనాలోలా మృద్వ్యో మసృణమూర్తయః । స్నాయ్వస్థిదిగ్ధాస్ సరసా అఙ్గుల్యో బాలపల్లవాః
ఎర్రగా, గాలి తాకిడికి ఊగుతూ, మృదువుగా, మృదుమైన రూపంతో, నరాలు ఎముకల తేమతో నిండిన మన వేళ్లు చిన్న కొత్త మొగ్గుల్లా ఉంటాయి.
మృద్వ్యో మసృణతీక్ష్ణాగ్రా వృన్తరూఢాḫ పునḫ పునః । ద్వితీయేన్దుకరాకారాẖ కలికా నఖశుక్తయః
మృదువుగా, మృదులంగా, కొంచెం ముద్దగా, మళ్ళీ మళ్ళీ కాండం మీద పెరిగే మొగ్గలు, నఖాలు రెండవ చంద్రుని ఆకారంలో ఉంటాయి.
కర్మణḫ పరిఫుల్లస్య దేహరూపతయేతి హి । కర్మేన్ద్రియాణి మూలాని దృఢాని గ్రన్థిమన్తి చ
చర్యలు పూర్తిగా వికసించి శరీరరూపం దాల్చినప్పుడు, కర్మేంద్రియాలు దానికి బలమైన, ముడిపడిన వేర్లవంటివి.
సిరాస్థిగ్రన్థినద్ధాని పఙ్కమగ్నాత్మకాని చ । వాసనారసపీనాని నిజరక్తరసాని చ
రక్తనాళాలు, ఎముకలతో బంధించబడి, మట్టిలో మునిగినట్టుండి, వాసనల రసంతో పోషించబడి, తన స్వంత రక్తరసంతో నిండిపోయి ఉంటాయి.
గుల్ఫవన్తి దృఢాఙ్గాని సుత్వఞ్చి మసృణాని చ । తేషామ్ అపి చ మూలాని విద్ధి బుద్ధీన్ద్రియాణి హి
గోళ్ఫాల వరకు బలమైన అవయవాలు, బాగా ఆకారంలో, మృదువుగా ఉంటాయి. వాటి వేర్లు బుద్ధీంద్రియాలే అని తెలుసుకో.
సుదూరమ్ అపి యాతాని పఞ్చస్తమ్భాని తాని తు । వాసనాపఙ్కమగ్నాని రసవన్తి మహాన్తి చ
ఆయిదు స్థంభాలు ఎంత దూరంగా విస్తరించినా, అవన్నీ వాసనల మట్టిలో మునిగిపోయి, రసమయంగా, బలంగా ఉంటాయి.
తేషాం మూలం బృహత్ స్తమ్భం మనో వ్యాప్తజగత్త్రయమ్ । పఞ్చస్రోతస్సిరాకృష్టముక్తానన్తరసద్రవమ్
అవి అన్నిటికీ మూలంగా ఉన్న పెద్ద స్థంభం మనస్సే. అది మూడు లోకాలను వ్యాపించి, అయిదు ప్రవాహాల ద్వారా లాగబడుతూ, ముత్యాల మధ్య ద్రవాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
తస్య మూలం విదుర్ జీవం చేత్యోన్ముఖచిదాత్మకమ్ । జీవస్య చేతనం మూలం సర్వమూలైకకారణమ్
ఆ మనస్సుకు మూలం జీవం అని తెలుసుకున్నారు. అది చైతన్యాన్ని కోరుకుంటూ, చైతన్యమే తన స్వరూపంగా ఉంటుంది. జీవానికి మూలం చైతన్యమే, అది అన్ని మూలాలకు ఒకే కారణం.
చితేస్ తు బ్రహ్మ మూలం యత్ తస్య మూలం న విద్యతే । అనాఖ్యత్వాద్ అనన్తత్వాచ్ ఛుద్ధత్వాత్ సత్యరూపిణః
ఆ చైతన్యానికి మూలం బ్రహ్మం. దానికి ఎలాంటి మూలం తెలియదు, ఎందుకంటే అది పేరుపెట్టలేనిది, అనంతమైనది, పవిత్రమైనది, సత్యస్వరూపమైనది.
సర్వేషాం కర్మణామ్ ఏవం వేదనం బీజమ్ ఉత్తమమ్ । స్వరూపం చేతయిత్వాన్తస్ తతస్ స్పన్దḫ ప్రవర్తతే
ప్రతి కార్యానికి ములం మనసు లోని జ్ఞానం. మన అసలు స్వరూపాన్ని లోపల గుర్తిస్తే, అప్పుడు అన్ని కదలికలు మొదలవుతాయి.
మునే చేతనమ్ ఏవాద్యం కర్మణాం బీజమ్ ఉచ్యతే । తస్మిన్ సతి మహాశాఖో జాయతే దేహశల్మలిః
ఓ మునీశ్వరా, అన్ని కార్యాలకు మొదటి ములం జ్ఞానమే అని చెబుతారు. అది ఉన్నప్పుడు, ఈ శరీరమనే పెద్ద చెట్టు పెరుగుతుంది.
ఏతచ్ చేతనశబ్దార్థం భావనావలితం యది । తత్ కర్మబీజతామ్ ఏతి నో చేత్ సాధ్యం పరం పదమ్
'జ్ఞానం' అనే పదానికి అర్థాన్ని మనసులో నిలిపితే, అది కార్యానికి ములంగా మారుతుంది. లేకపోతే, పరమ పదాన్ని పొందుతారు.
చితిశ్ చేతనశబ్దార్థభావనావలితా యది । తత్ కర్మబీజతామ్ ఏతి నో చేత్ సాధ్యం పరం పదమ్
మనస్సు 'జ్ఞానం' అనే పదార్థంపై ధ్యానం చేస్తే, అది కార్యానికి ములంగా మారుతుంది. లేకపోతే, పరమ స్థితిని పొందుతారు.
తస్మాద్ వేదనమ్ ఏవేహ కర్మ కారణమ్ ఆకృతేః । ఏతత్ తత్ కర్మణాం బీజం త్వయైవోక్తం మునీశ్వర
కాబట్టి, ఈ లోకంలో కార్యానికి, రూపానికి అసలు కారణం మనకు ఉండే బోధనే. ఇదే అన్ని క్రియలకు విత్తనమని, మహర్షీ, మీరు కూడా చెప్పినదే.
అస్య రాఘవ సూక్ష్మస్య కర్మణో వేదనాత్మనః । కస్ త్యాగẖ కిమ్ అనుష్ఠానం యావద్దేహమ్ ఇదం స్థితమ్
రాఘవా, ఈ సూక్ష్మమైన, బోధతో కూడిన కార్యానికి ఈ శరీరం ఉన్నంతవరకు వదిలిపెట్టడమా, ఆచరించడమా ఏది సాధ్యమవుతుంది?
యచ్ చేత్యతే తు తేనాశు బహిర్ అన్తశ్ చ భూయతే । సత్యాకారమ్ అసత్యం వా భవత్వ్ ఆహితవిభ్రమమ్
ఏది మనకు గ్రహించబడుతుందో, దానివల్ల వెంటనే అది లోపలైనా బయటైనా ఏర్పడుతుంది. అది నిజమైనదా, అబద్ధమైనదా, ఏదైనా అయోమయంగా స్థిరపడిపోతుంది.
న చేత్యతే చేత్ తద్ అలం భ్రమాద్ అస్మాద్ విముచ్యతే । భ్రమస్ సత్యో ఽస్త్వ్ అసత్యో వా కిం విచారణయానయా
ఏదైనా గ్రహించబడకపోతే, ఆ మాయకు ఇక అంతే — మనం దానినుండి విముక్తులమవుతాం. ఆ మాయ నిజమైనదా, అబద్ధమైనదా అన్న విచారణ వల్ల ఏమి లాభం?
ఏతచ్ చేతనమ్ ఏవాన్తర్ వికసత్య్ ఉద్భవభ్రమైః । వాసనేచ్ఛామనẖకర్మసఙ్కల్పాద్యభిధాత్మభిః
ఈ చైతన్యం లోపలే, జనన మరణాల తిప్పల ద్వారా, మన వాసనలు, ఆశలు, మనస్సు, క్రియలు, సంకల్పాలు వంటి పేర్లతో విస్తరిస్తుంది.
ప్రబుద్ధస్యాప్రబుద్ధస్య దేహినో దేహగేహకే । ఆదేహం విద్యతే విత్త్వం త్యాగస్ త్వ్ అస్య న విద్యతే । జీవతాం తస్య సన్త్యాగẖ కథం నామోపపద్యతే
జ్ఞానం పొందినవాడైనా, పొందని వాడైనా, శరీరంలో నివసించే జీవికి శరీరం వరకే స్వామ్యత ఉంటుంది; వదిలిపెట్టడం అతనికి ఉండదు. బ్రతికినవాడికి వదిలిపెట్టడం ఎలా కలుగుతుంది?
కేవలం కర్మశబ్దార్థభావనాభావనే సతి । కర్మ కర్మత్వమ్ ఉత్సృజ్య స్వయమ్ ఏవ భవత్య్ అజమ్
కర్మ అనే మాట అర్థాన్ని మనస్సులో ఊహించకపోతే, ఆ కర్మ తన కర్మత్వాన్ని వదిలేసి, జనించని దానిగా మారిపోతుంది.
అసమ్భవతి సన్త్యాగే కర్మణో యẖ కరోతి హి । ఇదంకర్తవ్యతాత్యాగం న కిఞ్చిత్ తేన తత్ కృతమ్
కర్మను వదిలిపెట్టడం సాధ్యపడని స్థితిలో ఎవడు కర్మ చేస్తాడో, 'ఇది నేను చేయాలి' అనే భావాన్ని వదిలేస్తే, అతను ఏమీ చేయలేదు అన్నదానికే సమానం.
బోధాద్ ఇదన్తాసంవిత్తేస్ స్వయం విలయనం తు యత్ । జగతస్ తం విదుస్ త్యాగమ్ అసఙ్గం మోక్షమ్ ఏవ చ
జ్ఞానంతో 'ఇదే' అనే భావన స్వయంగా లయమైపోవడం, జ్ఞానులు దానిని విడిచిపెట్టడం, అసక్తి, నిజమైన విముక్తి అని అంటారు.
వేదనం సతి సంవేద్యే సర్గాదావ్ ఏవ వేద్యదృక్ । నోత్పన్నా విద్యతే నైవ తస్మాత్ కిం క్వేవ వేదనమ్
ఏదైనా గ్రహించదగినది ఉన్నప్పుడే గ్రహణశక్తి ఉంటుంది. సృష్టి ప్రారంభంలో గ్రహించేవాడు ఉన్నప్పుడు మాత్రమే అది ఉంటుంది. లేకపోతే అది neither ఉద్భవించదు, ఉండదు. కాబట్టి గ్రహణం అంటే ఏమిటి? అది ఎక్కడ ఉంది?
వేద్యోన్ముఖత్వం సన్త్యజ్య రూపం యద్ వేదనస్య వై । న వేదనం తన్ నో కర్మ తచ్ ఛాన్తం బ్రహ్మ కథ్యతే
గ్రహించాలనే వృత్తిని వదిలిపెట్టి, గ్రహణ స్వరూపాన్ని కూడా త్యజించినప్పుడు, అది గ్రహణం కాదు, అది క్రియ కూడా కాదు. అది శాంతమైన బ్రహ్మం అని అంటారు.
చేతనం ప్రోచ్యతే కర్మ సంసృత్యా ప్రవికాసితమ్ । అచేతనం విదుర్ మోక్షం జ్ఞం చేత్య్ ఏవోపదేశధీః
సంచారంలో విస్తరించిన చైతన్యాన్ని క్రియ అని అంటారు. జ్ఞానులు మోక్షాన్ని అచేతనత్వంగా, ఉపదేశ బుద్ధి దానిని జ్ఞానమే అని పిలుస్తుంది.