శివపఙ్కమయా ఏవ రూపాలోకమనẖక్రమాః । తన్మయత్వాద్ అనన్తత్వాద్ అతẖ కిం కేన చేత్యతే
రూపాలు, భావనలు, క్రమాలు అన్నీ శివుని మట్టితో తయారైనవే. అవన్నీ ఆ పరమాత్మతో ఏకమై, అనంతమైనవిగా ఉన్నప్పుడు, ఎవరు ఎవరిని కొలవగలరు?
మానమేయప్రమాణాది దేశకాలౌ దిగాది చ । భావాభావవివర్తాది శివపఙ్కమయాత్మకమ్
కొలతలు, కొలవబడే వస్తువులు, ప్రమాణాలు, దిక్కులు, కాలం, స్థలం, ఉండడమూ లేకపోవడమూ, వీటి మార్పులు—ఇవి అన్నీ శివుని మట్టితోనే ఏర్పడినవే.
అహం మమేత్య్ అతస్ సారాన్ నేతరత్ పరమామ్బరాత్ । అసంసక్తమతిస్ తిష్ఠ జ్ఞశ్ శిలోదరమౌనవత్
‘నేను’, ‘నా’ అనే భావాలు అసలు సారం కావు; అవి పరమాకాశంలాంటివి. జ్ఞానముతో, నిశ్చలమైన రాయిలా, ఏదితోనూ కలవకుండా ఉండు.
అహం మమేత్య్ అసద్రూపం జ్ఞస్యాభావయతḫ ప్రభో । అసఙ్గం కర్మణాం త్యాగాద్ అనుష్ఠానాచ్ చ కిం శుభమ్
‘నేను’, ‘నా’ అనే భావాలు వాస్తవంగా లేనివి. ప్రభూ! జ్ఞాని వాటిని పోగొట్టాలి. అనుసంధానం లేకుండా ఉండగలిగినప్పుడు, కర్మలను వదిలినా, చేసినా, దేనిలో శుభం ఉంది?
పృచ్ఛామి యద్ అహం త్వం తత్ కథయాశు మమానఘ । యది జానాసి తత్త్వేన కర్మ తావత్ కిమ్ ఉచ్యతే
ఓ పాపరహితుడా, నేను నిన్నడిగేది, నీవు నాకు త్వరగా చెప్పు. నీవు నిజంగా తత్వాన్ని తెలుసుకుంటే, 'కర్మ' అంటే ఏమిటి అని చెప్పు.
విస్తారẖ కర్మణాం కీదృఙ్ మూలం తస్య చ కిం భవేత్ । నాశనీయం చ నిపుణం కథం కథయ నాశ్యతే
కర్మలకు ఎంత పరిధి ఉంది? వాటి మూలం ఏమిటి? అవి పూర్తిగా ఎలా నశించిపోతాయి? వాటిని నశింపజేయడాన్ని నీవు నిపుణుడిగా ఎలా చెబుతావో చెప్పు.
యన్ నాశనీయం నిపుణం తన్ నూనం ప్రవినాశ్యతే । మూలకాషేణ భగవన్ న శాఖాదివికర్తనైః
భగవంతుడా, ఏది నిపుణంగా నశింపజేయబడుతుందో, అది నిజంగా పూర్తిగా నశిస్తుంది. కొమ్మలు కత్తిరించడం వల్ల కాదు, మూలాన్ని తీసివేయడం వల్లే అది అంతమవుతుంది.
శుభాశుభం నాశనీయం స్వకర్మ ఖలు ధీమతా । మూలకాషవినాశేన తచ్ చ నష్టం భవత్య్ అలమ్
ధీమంతుడు తన మంచి చెడు కర్మలను తప్పక నశింపజేయాలి. మూలాన్ని పూర్తిగా తొలగించినప్పుడు అవన్నీ పూర్తిగా పోతాయి.
కర్మవృక్షస్య వక్ష్యామి బ్రహ్మన్ మూలాని మే శృణు । యన్ నికాషేణ నిర్మూలో న స భూయḫ ప్రరోహతి
ఓ బ్రహ్మన్, నేను ఈ కర్మవృక్షానికి మూలాలు ఏమిటో చెబుతాను. నన్ను శ్రద్ధగా విను. ఒకసారి ఈ వృక్షాన్ని గొడ్డలితో మూలమూలగా తీసేస్తే, అది మళ్లీ మొలకెత్తదు.
దేహస్ తావద్ అయం బ్రహ్మన్ కర్మవృక్షస్ సముత్థితః । రూఢస్ సంసారవిపినే విచిత్రాఙ్గలతాన్వితః
ఈ శరీరమే, ఓ బ్రహ్మన్, కర్మవృక్షంగా సంభవించింది. ఇది సంసార అరణ్యంలో బలంగా పాతుకుపోయి, రకరకాల కొమ్మలు, లతలతో అలంకరించబడి ఉంది.
కర్మబీజతరోర్ అస్య సుఖదుẖఖఫలావలేః । జాగ్రద్వసన్తకాలస్య సుషుప్తశిశిరస్థితేః
ఈ వృక్షానికి కర్మలే విత్తనాలు, సుఖదుఃఖాలే ఫలాలు. మేల్కొనడం వసంతకాలం లాంటిది, గాఢనిద్ర శిశిరకాలంలా ఉంటుంది.
పావనాచారకలికాగుచ్ఛకోత్కరకారిణః । క్షణతారుణ్యకాన్తస్య జరాకుసుమహాసినః
పవిత్రమైన ఆచారాల గుత్తులు మొగ్గలుగా ఉంటాయి, యవ్వనపు తాత్కాలిక అందమే పుష్పంగా వికసిస్తుంది, వృద్ధాప్యం అనే గొప్ప ఖడ్గం వాటిని వాడిపోయేలా చేస్తుంది.
ముహూర్తం ప్రతి కల్లోలమర్కటధ్వంసితాకృతేః । నిద్రాహేమన్తజఠరలీనస్వప్నదలోద్గతేః
ప్రతి క్షణం మనస్సు అలలు ఆందోళన అనే కోతి వల్ల చిద్రం అవుతుంటాయి; నిద్ర అనే శీతాకాలంలో అవి లోపల దాగిపోతాయి, కలల్లో మళ్లీ బయటకు వస్తాయి.
స్వవార్ద్ధకశరచ్ఛాన్తిశీర్ణేహాపర్ణసన్తతేః । జగజ్జఙ్గలజాతస్య కలత్రోపతృణావలేః
వృద్ధాప్యంలో, మన కోరికలు శరదృతువులో వాడిపోయిన ఆకుల్లా రాలిపోతాయి; ఈ లోకమంతా ఒక అడవి లాంటిది, కుటుంబం దాని అడుగున ఉన్న పొదిలా కప్పి ఉంటుంది.
పేలవావయవా హస్తపాదగుల్ఫాదయో ఽరుణాః । పత్త్రాణి తనువృన్తాని సురేఖాని చలాని చ
మన చేతులు, కాళ్లు, మడమలు మొదలైన మెత్తని అవయవాలు ఎర్రటి ఆకుల్లా, సన్నగా, మృదువుగా, సున్నితమైన గీతలతో, ఎప్పుడూ కదులుతూ ఉంటాయి.
అరుణాḫ పవనాలోలా మృద్వ్యో మసృణమూర్తయః । స్నాయ్వస్థిదిగ్ధాస్ సరసా అఙ్గుల్యో బాలపల్లవాః
ఎర్రగా, గాలి తాకిడికి ఊగుతూ, మృదువుగా, మృదుమైన రూపంతో, నరాలు ఎముకల తేమతో నిండిన మన వేళ్లు చిన్న కొత్త మొగ్గుల్లా ఉంటాయి.
మృద్వ్యో మసృణతీక్ష్ణాగ్రా వృన్తరూఢాḫ పునḫ పునః । ద్వితీయేన్దుకరాకారాẖ కలికా నఖశుక్తయః
మృదువుగా, మృదులంగా, కొంచెం ముద్దగా, మళ్ళీ మళ్ళీ కాండం మీద పెరిగే మొగ్గలు, నఖాలు రెండవ చంద్రుని ఆకారంలో ఉంటాయి.
కర్మణḫ పరిఫుల్లస్య దేహరూపతయేతి హి । కర్మేన్ద్రియాణి మూలాని దృఢాని గ్రన్థిమన్తి చ
చర్యలు పూర్తిగా వికసించి శరీరరూపం దాల్చినప్పుడు, కర్మేంద్రియాలు దానికి బలమైన, ముడిపడిన వేర్లవంటివి.
సిరాస్థిగ్రన్థినద్ధాని పఙ్కమగ్నాత్మకాని చ । వాసనారసపీనాని నిజరక్తరసాని చ
రక్తనాళాలు, ఎముకలతో బంధించబడి, మట్టిలో మునిగినట్టుండి, వాసనల రసంతో పోషించబడి, తన స్వంత రక్తరసంతో నిండిపోయి ఉంటాయి.
గుల్ఫవన్తి దృఢాఙ్గాని సుత్వఞ్చి మసృణాని చ । తేషామ్ అపి చ మూలాని విద్ధి బుద్ధీన్ద్రియాణి హి
గోళ్ఫాల వరకు బలమైన అవయవాలు, బాగా ఆకారంలో, మృదువుగా ఉంటాయి. వాటి వేర్లు బుద్ధీంద్రియాలే అని తెలుసుకో.
సుదూరమ్ అపి యాతాని పఞ్చస్తమ్భాని తాని తు । వాసనాపఙ్కమగ్నాని రసవన్తి మహాన్తి చ
ఆయిదు స్థంభాలు ఎంత దూరంగా విస్తరించినా, అవన్నీ వాసనల మట్టిలో మునిగిపోయి, రసమయంగా, బలంగా ఉంటాయి.
తేషాం మూలం బృహత్ స్తమ్భం మనో వ్యాప్తజగత్త్రయమ్ । పఞ్చస్రోతస్సిరాకృష్టముక్తానన్తరసద్రవమ్
అవి అన్నిటికీ మూలంగా ఉన్న పెద్ద స్థంభం మనస్సే. అది మూడు లోకాలను వ్యాపించి, అయిదు ప్రవాహాల ద్వారా లాగబడుతూ, ముత్యాల మధ్య ద్రవాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
తస్య మూలం విదుర్ జీవం చేత్యోన్ముఖచిదాత్మకమ్ । జీవస్య చేతనం మూలం సర్వమూలైకకారణమ్
ఆ మనస్సుకు మూలం జీవం అని తెలుసుకున్నారు. అది చైతన్యాన్ని కోరుకుంటూ, చైతన్యమే తన స్వరూపంగా ఉంటుంది. జీవానికి మూలం చైతన్యమే, అది అన్ని మూలాలకు ఒకే కారణం.
చితేస్ తు బ్రహ్మ మూలం యత్ తస్య మూలం న విద్యతే । అనాఖ్యత్వాద్ అనన్తత్వాచ్ ఛుద్ధత్వాత్ సత్యరూపిణః
ఆ చైతన్యానికి మూలం బ్రహ్మం. దానికి ఎలాంటి మూలం తెలియదు, ఎందుకంటే అది పేరుపెట్టలేనిది, అనంతమైనది, పవిత్రమైనది, సత్యస్వరూపమైనది.
సర్వేషాం కర్మణామ్ ఏవం వేదనం బీజమ్ ఉత్తమమ్ । స్వరూపం చేతయిత్వాన్తస్ తతస్ స్పన్దḫ ప్రవర్తతే
ప్రతి కార్యానికి ములం మనసు లోని జ్ఞానం. మన అసలు స్వరూపాన్ని లోపల గుర్తిస్తే, అప్పుడు అన్ని కదలికలు మొదలవుతాయి.
మునే చేతనమ్ ఏవాద్యం కర్మణాం బీజమ్ ఉచ్యతే । తస్మిన్ సతి మహాశాఖో జాయతే దేహశల్మలిః
ఓ మునీశ్వరా, అన్ని కార్యాలకు మొదటి ములం జ్ఞానమే అని చెబుతారు. అది ఉన్నప్పుడు, ఈ శరీరమనే పెద్ద చెట్టు పెరుగుతుంది.
ఏతచ్ చేతనశబ్దార్థం భావనావలితం యది । తత్ కర్మబీజతామ్ ఏతి నో చేత్ సాధ్యం పరం పదమ్
'జ్ఞానం' అనే పదానికి అర్థాన్ని మనసులో నిలిపితే, అది కార్యానికి ములంగా మారుతుంది. లేకపోతే, పరమ పదాన్ని పొందుతారు.
చితిశ్ చేతనశబ్దార్థభావనావలితా యది । తత్ కర్మబీజతామ్ ఏతి నో చేత్ సాధ్యం పరం పదమ్
మనస్సు 'జ్ఞానం' అనే పదార్థంపై ధ్యానం చేస్తే, అది కార్యానికి ములంగా మారుతుంది. లేకపోతే, పరమ స్థితిని పొందుతారు.
తస్మాద్ వేదనమ్ ఏవేహ కర్మ కారణమ్ ఆకృతేః । ఏతత్ తత్ కర్మణాం బీజం త్వయైవోక్తం మునీశ్వర
కాబట్టి, ఈ లోకంలో కార్యానికి, రూపానికి అసలు కారణం మనకు ఉండే బోధనే. ఇదే అన్ని క్రియలకు విత్తనమని, మహర్షీ, మీరు కూడా చెప్పినదే.
అస్య రాఘవ సూక్ష్మస్య కర్మణో వేదనాత్మనః । కస్ త్యాగẖ కిమ్ అనుష్ఠానం యావద్దేహమ్ ఇదం స్థితమ్
రాఘవా, ఈ సూక్ష్మమైన, బోధతో కూడిన కార్యానికి ఈ శరీరం ఉన్నంతవరకు వదిలిపెట్టడమా, ఆచరించడమా ఏది సాధ్యమవుతుంది?