కరిణీ మదసమ్మత్తా యావత్ సా న విజీయతే । కో నామ సుభటస్ తావజ్ జయేత్ స మరభూమిషు
ఈ మత్తులో మునిగిపోయిన ఏనుగును ఎవరూ జయించనంతవరకు, యుద్ధరంగంలో ఎవరు ధైర్యవంతుడు అయినా గెలవలేరు.
కాసౌ ప్రమత్తా కరిణీ కాశ్ చ తా రణభూమయః । కథం విహన్యతే చైషా క్వ చైషా రచితస్థితిః
ఈ మత్తులో ఉన్న ఏనుగు అంటే ఏమిటి? యుద్ధభూములు అంటే ఏవి? దాన్ని ఎలా సంహరిస్తారు? అది ఎక్కడ నిలుస్తుంది?
రామేచ్ఛా నామ కరిణీ సేదమ్ అస్త్వ్ ఇతిరూపిణీ । శరీరకాననే మత్తా వివిధోల్లాసకారిణీ
రామా, 'ఇది నా కావాలి' అనే ఆకాంక్ష అనే ఏనుగు, శరీరమనే అడవిలో మత్తుతో సంచరిస్తూ, ఎన్నో రకాల ఆనందాలను కలిగిస్తుంది.
మత్తేన్ద్రియోగ్రకలభా రసనాకలభాషిణీ । మనోగహనసంలీనా స్వేహావంశవిహారిణీ
ఆ మత్తుతో ఉన్న ఇంద్రియాల బలమైన కాళ్లతో, రుచి అనే నాలుకతో మాట్లాడుతూ, మనస్సు అనే పొదల్లో దాగి, తన వంశంలో ఆనందంగా తిరుగుతుంది.
ఏతయా కర్మబృంహాభిర్ బృంహ్యతే ప్రతికాననమ్ । దేహాఖ్యమదనద్యో యాస్ తాసాం ప్రవిసృతా ఇవ
ఆ ఆకాంక్ష, కర్మ అనే కొమ్మలతో ప్రతి అడవిని పుష్టిగా చేస్తుంది. శరీరం అనే నదులు వాటి నుండి ప్రవహిస్తున్నట్టు కనిపిస్తాయి.
సుఖదుẖఖే సురభయḫ పృషతస్ స్పన్దసమ్పదః । కల్లోలా ఏవ కల్లోలాస్ తటౌ సుకృతదుష్కృతే
సుఖం, దుఃఖం, భయం, ధైర్యం, కదలికలు, నిశ్చలత—ఇవి అన్నీ మంచికీ చెడుకీ ఒడ్డున ఎగిసే అలలే.
స్వకర్మాణ్య్ ఉరుకూలాని శుభాన్య్ అప్య్ అశుభాని చ । భావాభావా భవావర్తా వృత్తయḫ పరివర్తులాః
మనుష్యుని కార్యాలు, ఎంత విస్తృతంగా ఉన్నా, మంచివైనా, చెడ్డవైనా, ఇవే జీవన ప్రవాహాలు. ఇవి బయట కనిపించేవి గానీ, లోపల దాగి ఉన్నవైనా, జీవన చక్రంలో తిరుగుతూ ఉంటాయి.
ఊర్ధ్వాధోగతయో మత్తా మూలాగ్రాణి మహాన్త్య్ అపి । విలాసగతయో ఽనన్తా భవభూమిగమాగమాః
ఈ కార్యాల గమనాలు ఎప్పుడూ పైకి, కిందకి ఊగిపోతూ, మదంగా, మూలం నుంచి చివరకు సాగుతుంటాయి. ఎంత పెద్దవైనా, వీటి ఆటలు అంతం లేనివి, జీవన స్థాయిల మధ్య ఎప్పుడూ రాకపోకలు సాగుతుంటాయి.
మరణం బిససఞ్చారో జీవితం ఫేనసన్తతిః । మహోర్మయẖ క్రియాకారాస్ తృష్ణా ఉపసరిద్రయాః
మరణం అంటే తామర కాడ ప్రయాణంలా, జీవితం అంటే నురుగు తరంగాల పరంపరలా, పెద్ద అలలు అనేవి మన చర్యల రూపాలు, తృష్ణ చిన్న చిన్న ప్రవాహాల్లా ఎప్పుడూ పారుతుంటుంది.
స్వర్గẖ కలమసస్యాది నరకం పఙ్కపీఠికాః । పుత్రదారాశ్ శఫరికా మకరా భోగభూమయః
స్వర్గం అంటే వరి పంట, దాని ఫలితంలా ఉంటుంది. నరకం అంటే మట్టిలో మునిగిన చోటు. పిల్లలు, భార్యలు చిన్న చేపల్లా, मगरమచ్చలు అనేవి అనుభూతి భూములు.
దుర్గ్రహా విషమగ్రాహా ధనాన్య్ ఉపలపఙ్క్తయః । పరలోకో మహామ్భోధిర్ ఆధయో వీచిమణ్డలమ్
కష్టంగా సంపాదించిన ధనం, ప్రమాదకరమైన సంపాదనలు ఇవన్నీ రాళ్ల వరుసలవంటివి. పరలోకం అనేది విస్తారమైన సముద్రంలా ఉంది. మన బాధలు ఆ సముద్రంలో అలల వలయాల్లా తిరుగుతుంటాయి.
తాభిర్ మదనదీభిస్ సా హృదయాన్తరచారిణీ । ఇచ్ఛానాగీ నిహన్త్య్ ఏతాన్ కృపణాఞ్ జీవజీవకాన్
ఈ కోరికల నదులతో మన హృదయంలో సంచరిస్తున్న కోరిక అనే పాము, జీవించడానికే జీవించే ఈ దయనీయులైన ప్రాణులను సంహరిస్తుంది.
వాసనేహా మనశ్ చిత్తం సఙ్కల్పో భావనం స్పృహా । ఇత్యాదిర్ నివహో నామ్నామ్ అస్యాస్ స్వాశయకోశగః
వాసనలు, ఆశలు, మనస్సు, చిత్తం, సంకల్పం, ఊహ, తపన — ఇవన్నీ ఆమె యొక్క అంతరంగంలో దాగి ఉన్న పేర్ల సమాహారం.
ధైర్యపద్మాకరోన్మాథే ప్రసృతామ్ అర్థహేలయా । నాగీం సర్వాత్మికామ్ ఏనామ్ ఇచ్ఛాం సర్వాత్మనా జయేత్
ధైర్యమనే పద్మహస్తంతో, లోకసంబంధమైన విషయాలను పట్టించుకోకుండా, ఈ అన్నింటినీ వ్యాపించిన కోరికపామును మన మొత్తం మనస్సుతో జయించాలి.
యావద్ అస్త్వ్ ఇదమ్ ఇత్య్ ఏవ విషమ్ అన్తర్ విజృమ్భతే । తావద్ ఉగ్రాẖ కుసంసారమహావిషవిషూచికాః
ఇది ఉండాలి అనే భావన మనసులో ఉన్నంత కాలం, ద్వంద్వ భావం అనే విషం లోపల వ్యాపిస్తుంది. అప్పుడు ప్రపంచ జీవితం అనే మహా విషం భయంకరమైన వ్యాధిలా మనలో ప్రబలంగా ఉంటుంది.
తావత్ కార్పణ్యమిహికా యావద్ ఇచ్ఛాభ్రమణ్డలీ । అస్యాం వ్యపగతాయాం తు భాతి జీవశ్ శరన్నభః
ఇష్టాలు తిరుగుతున్నంత కాలం, దుఃఖపు మబ్బు మనపై అలానే ఉంటుంది. అవి పోయినప్పుడు, జీవుడు శరదృతువు ఆకాశంలా ప్రకాశిస్తాడు.
ఏతావాన్ ఏవ సంసార ఇదమ్ అస్త్వ్ ఇతి యన్ మతిః । అస్యాస్ తూపశమో మోక్ష ఇత్య్ ఏవ జ్ఞానసఙ్గ్రహః
ఇదే ప్రపంచం అనే భావన ఉండడమే సంసారం. ఆ భావన పోయినప్పుడే ముక్తి. ఇదే నిజమైన జ్ఞానం.
ఇదమ్ అస్త్వ్ ఇతి మూఢస్య దుర్గ్రహగ్రహగర్ధినః । కల్లోలాḫ పరివర్తన్తే నద్య ఇవ ఘనాగమే
అజ్ఞానంతో మూర్ఖుడు తప్పు గ్రహంతో బలంగా ఆక్రమించబడి ఉంటాడు. అతని మనస్సులో ఆలోచనలు వర్షాకాలంలో నదిలో అలలు ఎలాగో అలా తిరుగుతుంటాయి.
ఇచ్ఛోత్తానమతేర్ నాన్తర్ ఉపదేశో మనాగ్ అపి । విశ్రాన్తిమ్ ఏతి మకురే ముక్తాఫలమ్ ఇవాతలమ్
కోరికలతో మనస్సు ఊగిసలాడుతున్నవాడికి ఎంత చిన్న ఉపదేశం చెప్పినా, అది మనస్సుకు శాంతిని ఇవ్వదు. అద్దంలో ముత్యపు దానెం నిలబడలేనట్టు, ఉపదేశం కూడా అక్కడ స్థిరపడదు.
ప్రసాదకారిణీ స్వచ్ఛా నిరిచ్ఛే విమలాకృతౌ । తైలబిన్దుర్ ఇవాదర్శే విశ్రామ్యత్య్ ఉపదేశవాక్
కోరికలు లేని, నిర్మలమైన, స్వచ్ఛమైన మనస్సున్నవాడికి ఉపదేశం సులభంగా అర్థమవుతుంది. నిష్కళంకమైన అద్దంపై నూనెబొట్టు పడినట్టు, ఉపదేశం అక్కడ స్థిరపడుతుంది.
మనాగ్ అప్య్ ఉదితైవేచ్ఛా చ్ఛేత్తవ్యానర్థకారిణీ । స్వసంవిద్యత్నశస్త్రేణ విషస్యేవాఙ్కురావలీ
చిన్న కోరిక కూడా అనర్థాన్ని కలిగిస్తుంది. అలాంటి కోరికలను, విషపు మొక్కలను తుడిచేసినట్టు, మన స్వయంపరిశీలన అనే ఆయుధంతో పూర్తిగా తొలగించాలి.
ఇచ్ఛావిచ్ఛురితో జీవో విజహాతి న దీనతామ్ । ఉపలేపకరీం వారి మృచ్చూర్ణ ఇవ పఙ్కతామ్
కోరికలతో కలుషితమైన జీవుడు తన దుఃఖాన్ని వదిలిపెట్టలేడు. మట్టి కలిసిన నీరు ఎలా మురికిగా ఉంటుందో, అతని మనస్సు కూడా అలాగే మలినంగా ఉంటుంది.
ఇచ్ఛాచ్ఛోటనచాతుర్యం తుర్యమ్ ఆహుర్ మనీషిణః । తత్ కార్యమ్ ఆర్యవర్యేణ యత్నేనౌదార్యసంవిదా
బుద్ధిమంతులు నాల్గవ స్థితిని కోరికలను పూర్తిగా విడిచిపెట్టే నైపుణ్యంగా చెబుతారు. ఈ నైపుణ్యాన్ని గొప్ప మనసున్న వారు శ్రద్ధతో, ఉదారతతో సాధించాలి.
పదమ్ ఉత్తమమ్ అజ్ఞానామ్ ఇచ్ఛాచ్ఛేదేన సిధ్యతి । పత్త్రిణాం పాశభేదేన సర్వోర్ధ్వస్థా యథా గతిః
అజ్ఞానులకు అత్యున్నత స్థితి కోరికను పూర్తిగా తొలగించడానివల్ల లభిస్తుంది. పక్షులు తమ బంధనాలను తెంచుకుంటే ఎగిరిపోవడంలా, కోరికను విడిచిపెట్టినవారు కూడా పైకి ఎదుగుతారు.
అసంవేదనమాత్రేణ నోదేతీచ్ఛాభవాఙ్కురః । స్వయత్నసాధ్యేనాసేకాద్ బీజకోశాద్ ఇవాఙ్కురః
కేవలం జ్ఞానం లేకపోవడంవల్ల కోరిక మొలకెత్తదు. మనమే ప్రయత్నించి, దానికి అవకాశమిస్తే మాత్రమే, విత్తనానికి నీరు పోస్తే మొలక వచ్చినట్లే, కోరిక పుడుతుంది.
విద్ధ్య్ అసంవేదనం నామ తూష్ణీమ్ ఏవాన్తరాసనమ్ । ఏతావన్మాత్రకే వస్తున్య్ అహో నిరవధానతా
జ్ఞానం లేకపోవడం అంటే అంతరంగంలో నిశ్శబ్దంగా ఉండడమే అని తెలుసుకో. ఇంత సూక్ష్మమైన వాస్తవానికి ఎలాంటి హద్దులూ లేవని చూడటం ఆశ్చర్యంగా ఉంది.
నిష్కర్మాస్తు సకర్మా వా పురుషḫ పూర్ణమానసః । అసంవిదన్ సుఖాద్య్ అన్తḫ పాషాణమ్ ఇవ తిష్ఠతు
చర్య చేయకపోయినా, లేదా పనిలో నిమగ్నుడైనా, ఎవరి మనస్సు సంపూర్ణంగా నిండిపోయిందో వారు సుఖం నుండి దుఃఖం వరకు, రాయి లా ఉదాసీనంగా ఉండాలి.
సావధానో భృశం భూత్వా భుక్తం శవశతం యయా । తాం ప్రత్య్ ఆహారబడిశేనేచ్ఛామత్సీం నయ చ్ఛిదామ్
ఎక్కువగా జాగ్రత్తగా ఉండి, వంద మృతదేహాలు తిన్నవాడిలా, వాపసు అనే గాలితో కోరిక అనే చేపను పట్టుకుని, దాన్ని పూర్తిగా తొలగించు.
సఙ్కల్పాలానమ్ ఉన్మూల్య మత్తైరావణలీలయా । హేలయా పదమ్ ఆలమ్బ్య త్రైలోక్యవిజయీ భవ
ఆలోచనల అనే గడ్డి మొక్కలను, మత్తులో ఉన్న ఏనుగు ఆటలతో పీకేసి, అలసత్వం లేకుండా ఆ స్థితిని పొందు; మూడు లోకాలను జయించినవాడవు కావాలి.
నఞర్థయుక్తోత్తమమన్త్రయుక్త్యా చితా చిరం చేతితయా హృదన్తః । సఙ్కల్పరూపం విషమ్ ఆశు నీత్వా జరాం జయాశేషభవామయాంస్ త్వమ్
నిరాకరణ అనే ఉత్తమ మంత్రాన్ని అర్థంతో కలిపి, హృదయంలో దీర్ఘకాలంగా ధ్యానం చేసి, సంకల్పం అనే విషాన్ని త్వరగా అంతం చేయి; జననం, వృద్ధాప్యం అనే అన్ని వ్యాధులను జయించు.