భానోర్ భాసా భూషితైర్ మేఘలేశైః కిఞ్చిత్ కిఞ్చిత్ కుఙ్కుమచ్ఛాయయేవ । పాశ్చాత్యో ఽద్రిః పీతవాసాస్ తమోఽబ్ధేస్ తారాహారశ్రీయుతః ఖం సమేతః
పశ్చిమ పర్వతం, సూర్య కాంతితో మెరిసి, అక్కడక్కడ మేఘాలతో తళుక్కుమని, పసుపు వస్త్రాలు ధరించినట్టు, నక్షత్రాల హారంతో అలంకరించబడి, ఆకాశంతో కలిసిపోయి, చీకటి సముద్రంలా కనిపించింది.
పూజామ్ ఆదాయ సన్ధ్యాయాం ప్రయాతాయాం యథాగతమ్ । అన్ధకారాస్ సముత్తస్థుర్ వేతాలవలయా ఇవ
సంధ్యా పూజ పూర్తయి, అది వచ్చినట్టు వెళ్లిపోయినప్పుడు, చీకట్లు చుట్టూ అంతటా వ్యాపించాయి, అవి భూతాల వలయాల్లా పైకి వచ్చాయి.
అవశ్యాయకణస్యన్దీ హేలావిధుతపల్లవః । కోమలః కుముదాశంసీ వవావ్ ఆశీతలో ఽనిలః
అవశ్యకత వాసనను మోసుకొచ్చే, చల్లని మృదువైన గాలి, ఆడుకుంటూ ముద్దయిన కొత్త ఆకులను ఊపింది. అది త్వరలోనే కమలాలు వికసించబోతున్నాయన్న ఆశను కలిగించింది.
పరమాన్ధ్యమ్ ఉపాజగ్ముర్ దిశో ఽపి స్ఫుటతారకాః । లమ్బదీర్ఘతమఃకేశ్యో విధవా ఇవ యోషితః
ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రాలతో కూడిన దిక్కులు, పొడవైన చీకటి జుట్టు వదిలేసిన విధవల్లాంటివిగా, లోతైన చీకటిలో మునిగిపోయాయి.
ఆయయౌ భువనం తేజఃక్షీరపూరేణ పూరయన్ । రసాయనమయాకారశ్ శశిక్షీరార్ణవో నభః
పాల వలె తెల్లని వెలుతురు ప్రపంచాన్ని నిండుగా కప్పేసింది; ఆకాశం చంద్రుని అమృతపు సముద్రంలా, అమృత స్వరూపంగా కనిపించింది.
జగ్ముస్ తిమిరసఙ్ఘాతాః పలాయ్య క్వాప్య్ అదృశ్యతామ్ । శ్రుతజ్ఞానగిరశ్ చిత్తాన్ మహీపానామ్ ఇవాజ్ఞతాః
చీకటి గుంపులు పారిపోయి ఎక్కడికో కనబడకుండా పోయాయి. జ్ఞానమయమైన మాటలు విన్నప్పుడు రాజుల మనసుల్లోని అజ్ఞానం ఎలా పోతుందో, అలా అవి అంతరించిపోయాయి.
ఋషయో భూమిపాలాశ్ చ మునయో బ్రాహ్మణాస్ తథా । చేతసీవ విచిత్రార్థాస్ స్వాస్పదేషు విశశ్రముః
ఋషులు, రాజులు, మునులు, బ్రాహ్మణులు — వీళ్లందరూ తమ తమ ఇళ్ళలో విశ్రాంతి తీసుకున్నారు. ఇవన్నీ మనసులో కలిగే విభిన్నమైన ఆలోచనలలా తమ స్థానాల్లో నిశ్చలంగా నిలిచిపోయారు.
యమకాయోపమా శ్యామా యయౌ తిమిరమాంసలా । ఆయయౌ మిహికాకారా తత్ర తేషామ్ ఉషా శనైః
యమధర్మరాజు శరీరంలా నలుపుగా, దట్టంగా ఉన్న రాత్రి ముందుకు వచ్చింది. ఆ అంధకారంతో నిండిన రాత్రి నెమ్మదిగా పోయి, అక్కడ మబ్బుల్లా కనిపించే ఉదయం వెలుగు మెరుస్తూ వచ్చింది.
అలక్ష్యతామ్ ఉపాజగ్ముస్ తారా నభసి భాసురాః । ప్రభాతపవనేనేవ హృతాః కుఙ్కుమవృష్టయః
ఆకాశంలో మెరిసే నక్షత్రాలు కనబడకుండా పోయాయి. అవి ఉదయపు గాలికి ఊదిపోయిన కుంకుమపొడి వానల్లా కనుమరుగయ్యాయి.
దృశ్యతామ్ ఆజగామార్కప్రభోన్మీలితలోచనా । వివేకవృత్తిర్ మహతాం మనసీవ నవోద్గతా
సూర్యుని కాంతితో కన్నులు తెరిచిన ఉదయం స్పష్టంగా కనిపించసాగింది. అది గొప్పవారి మనసుల్లో కొత్తగా పుట్టే వివేకంలా వెలుగునిచ్చింది.
సభాం పునర్ ఉపాజగ్ముర్ నభశ్చరమహీచరాః । హ్యస్తనేన క్రమేణైవ కృతప్రాతస్తనక్రమాః
ఆకాశంలో సంచరించే వారు, భూమిపై నడిచే వారు, మునుపటి ఉదయంలాగే తమ ఉదయపు పనులు ముగించుకొని మళ్లీ సభలోకి ప్రవేశించారు.
సా పూర్వసన్నివేశేన వివేశ విపులా సభా । బభూవాస్పన్దితాకారా వాతముక్తేవ పద్మినీ
ఆ విస్తారమైన సభ, మునుపటిలాగే అమర్చబడింది. అది గాలికి తలుపు దగ్గర ఉన్న కమలంలా కదలకుండా నిశ్చలంగా కనిపించింది.
అథ ప్రసఙ్గమ్ ఆసాద్య రామో మధురయా గిరా । ఉవాచ మునిశార్దూలం వసిష్ఠం వదతాం వరమ్
అప్పుడు రాముడు, ఆ విషయాన్ని ముందుకు తెచ్చి, మధురమైన మాటలతో మునులలో శ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠ మహర్షిని ఇలా అడిగాడు.
భగవన్ మనసో రూపం కీదృశం వద మే స్ఫుటమ్ । యస్మాత్ తేనేయమ్ అఖిలా తన్యతే దోషమఞ్జరీ
భగవంతుడా, ఈ లోకంలో ఉన్న అన్ని దోషాల మూలమైన మనస్సు స్వరూపం ఏమిటో నాకు స్పష్టంగా చెప్పండి.
రామాస్య మనసో రూపం న కిఞ్చిద్ అపి దృశ్యతే । నామమాత్రాద్ ఋతే వ్యోమ్నో యథా శూన్యజడాకృతేః
రామా, మనసుకు నిజంగా ఎలాంటి రూపం కనిపించదు; దాని పేరును తప్ప మరొకటి లేదు. ఇది ఖాళీ ఆకాశపు ఆకారంలా ఉంటుంది.
న బాహ్యే నాపి హృదయే సద్రూపం విద్యతే మనః । సర్వత్రైవ స్థితం చైతద్ విద్ధి రామ యథా నభః
మనస్సు బయటా, హృదయంలోనైనా నిజమైన రూపంతో లేదు. ఇది ఎక్కడైనా ఉంది రామా, ఆకాశంలా అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉంటుంది అని తెలుసుకో.
ఇదమ్ అస్యాసద్ ఉత్పన్నం మృగతృష్ణామ్బుసన్నిభమ్ । రూపం తు శృణు సఙ్క్షేపాద్ ద్వితీయేన్దుభ్రమోపమమ్
ఈ మనస్సు అసత్యం నుంచి పుట్టింది, అది మృగతృష్ణలోని నీటిలా ఉంటుంది. దీని స్వభావం రెండవ చంద్రుని మాయలాంటిదని సంక్షిప్తంగా విను.
సాధో యద్ ఏతద్ అర్థస్య ప్రతిభానం ప్రథాం గతమ్ । సతో వాప్య్ అసతో వాపి తన్ మనో విద్ధి నేతరత్
సద్గుణసంపన్నుడా, ఏది అర్థం బయట కనిపిస్తుందో, అది నిజమైనదైనా, అబద్ధమైనదైనా, అదే మనస్సు అని తెలుసుకో, వేరే కాదు.
యద్ అర్థప్రతిభానం తన్ మన ఇత్య్ అభిధీయతే । అన్యన్ న కిఞ్చిద్ అప్య్ అస్తి మనో నామ కదాచన
ఏదైనా వస్తువు కనిపించడమే మనస్సు అని అంటారు. మనస్సు అనే పేరుతో వేరే ఏదీ ఎప్పుడూ లేదు.
సఙ్కల్పనం మనో విద్ధి సఙ్కల్పాత్ తన్ న భిద్యతే । యథా ద్రవత్వాత్ సలిలం తథా స్పన్దో యథానిలాత్
మనస్సు అనేది ఊహే అని తెలుసుకో. ఊహకు మనస్సు వేరుగా కాదు. నీటికి తరళత ఎలా వేరుగా ఉండదో, గాలికి కదలిక వేరుగా ఉండదో, అలాగే మనస్సు ఊహకు వేరుగా ఉండదు.
యత్ర సఙ్కల్పనం తత్ర తన్ మనో ఽఙ్గ తథా స్థితమ్ । సఙ్కల్పమనసీ భిన్నే న కదాచన కేచన
ఎక్కడ ఊహ ఉంటుందో అక్కడే మనస్సు ఉంటుంది, ప్రియమైనవాడా. ఊహ, మనస్సు రెండూ ఎప్పుడూ వేరుగా ఉండవు.
సత్యమ్ అస్త్వ్ అథ వాసత్యం యద్ అర్థప్రతిభాసనమ్ । తావన్మాత్రం మనో విద్ధి తద్ బ్రహ్మైష పితామహః
ఏది నిజమైనదైనా, అబద్ధమైనదైనా, ఏ వస్తువు కనిపిస్తే అది మనస్సే అని తెలుసుకో. ఇదే సత్యం, బ్రహ్మదేవా.
ఆతివాహికదేహాత్మా మన ఇత్య్ అభిధీయతే । ఆధిభౌతికబుద్ధిస్ తు సదాధీస్ తు చిరస్థితిః
అతిసూక్ష్మమైన దేహాన్ని మనస్సు అని అంటారు. భౌతిక దేహానికి సంబంధించిన బుద్ధి మాత్రం ఎప్పటికీ నిలకడగా ఉంటుంది.
అవిద్యా సంసృతిశ్ చిత్తం మనో బన్ధో మలం తమః । ఇతి పర్యాయనామాని దృశ్యస్య విదుర్ ఉత్తమాః
అజ్ఞానం, జనన మరణాల చక్రం, మనస్సు, బంధనం, మలినత, అంధకారం — ఇవన్నీ చూసే వస్తువుకు పండితులు సమానార్థక పదాలుగా చెప్పారు.
న హి దృశ్యాద్ ఋతే కిఞ్చిన్ మనసో రూపమ్ అస్తి హి । దృశ్యం చోత్పన్నమ్ ఏవైతన్ నేతి వక్ష్యామ్య్ అహం పునః
చూసే వస్తువుకి తప్ప మనస్సుకు వేరే రూపం లేదు. ఆ చూసే వస్తువే కూడా కల్పించబడింది — దీన్ని నేను మళ్లీ వివరంగా చెబుతాను.
యథా కమలబీజే ఽన్తస్ స్థితా కమలమఞ్జరీ । మహాచిత్పరమాణ్వన్తస్ తథా దృశ్యం జగత్ స్థితమ్
పద్మబీజంలోపల పద్మముక్క ఎలా దాగి ఉంటుందో, అలాగే మహాచైతన్య పరమాణువులో ఈ జగత్తు అంతా దాగి ఉంటుంది.
ప్రకాశస్య యథాలోకో యథా వాతస్య చోపనమ్ । యథా ద్రవత్వం పయసో దృశ్యత్వం ద్రష్టుర్ ఈదృశమ్
ఎలాగైతే వెలుగుకు ప్రకాశం, గాలికి కదలిక, నీటికి తరళత, చూసేవాడికి చూడగలగడం సహజంగా ఉంటాయో, అలాగే ఈ లక్షణం కూడా చూసేవాడిలో సహజంగా ఉంటుంది.
అఙ్గదత్వం యథా హేమ్ని మృగనద్యాం యథా జలమ్ । భిత్తిర్ యథా స్వప్నపురే తథా ద్రష్టరి దృశ్యధీః
బంగారానికి వంకి రూపం ఎలా ఉంటుందో, మృగత్రిష్ణలో నీరు ఎలా కనిపిస్తుందో, కలలో ఊరిలో గోడ ఎలా ఉంటుందో, అలాగే చూసేవాడిలో చూడబడినదాన్ని గ్రహించడమూ ఉంటుంది.
ఏవం ద్రష్టరి దృశ్యత్వమ్ అనన్యద్ ఇవ యత్ స్థితమ్ । తద్ అప్య్ ఉన్మార్జయామ్య్ ఆశు త్వచ్చిత్తాదర్శతో మలమ్
ఇలా చూసేవాడిలో కనిపించేది వేరేదిగా అనిపించినా, నీ మనస్సు అద్దంలో చూపించి ఆ మలినాన్ని నేను త్వరగా తుడిచేస్తాను.
యద్ ద్రష్టుర్ అస్యాద్రష్టృత్వం దృశ్యాభావే భవేద్ బలాత్ । తద్ విద్ధి కేవలీభావమ్ అత ఏవాసతస్ సతః
చూడబడినది లేకపోతే చూసేవాడు కూడా బలవంతంగా చూడనివాడవుతాడు. అప్పుడు ఉన్నదికీ లేనదికీ సమానంగా, అది కేవలం స్వరూప స్థితి అని తెలుసుకో.