న సత్త్వస్థైర్ న చిత్తస్థైẖ కైశ్చిద్ ఏవావగమ్యతే । విదేహముక్తత్వమ్ ఋతే విదేహా ముక్తతేతి హి
శరీరం లేని విముక్తి స్థితిని తప్ప, సత్వగుణంలో లేదా మనస్సులో స్థిరంగా ఉండేవారికి అది తెలియదు. అందుకే దానిని శరీరరహిత విముక్తి అంటారు.
అసంసక్తధియో యే హి జ్ఞత్వాత్ ప్రక్షీణవాసనాః । తృతీయాం భూమికాం ప్రాప్తాస్ తేషాం చిత్తం న విద్యతే
ఎవరికి మనస్సు ఏ విషయానికీ అంటుకోకుండా, జ్ఞానంతో వారి Vasanaలు పూర్తిగా కరిగిపోతాయో, వారు మూడవ స్థాయికి చేరుకుంటారు. అలాంటి వారిలో మనస్సు ఉండదు.
అజ్ఞత్వే ఘనభావత్వం చిత్తమ్ ఆహుర్ మనీషిణః । పునర్జన్మాన్తరకరం కారణం భవభూరుహామ్
అజ్ఞానం ఉన్నప్పుడు మనస్సు ఘనంగా, బలంగా ఉంటుంది అని పండితులు అంటారు. అదే మనస్సు, జన్మల మళ్లీ మళ్లీ కలిగే కారణం.
జ్ఞత్వాత్ క్షీణరసం చిత్తమ్ అజన్మమయవాసనమ్ । సత్త్వమ్ ఇత్య్ ఉచ్యతే తజ్జ్ఞైస్ తత్స్థాస్ సత్త్వపదే స్థితాః
జ్ఞానంతో మనస్సు రుచి పోయి, దాని Vasanaలు జనించని, మాయగా ఉన్నప్పుడు, దాన్ని జ్ఞానులు సత్వం అంటారు. ఆ స్థితిలో స్థిరంగా ఉండేవారు సత్వపదంలో ఉంటారు.
సత్త్వస్థా జ్ఞానదహనైర్ దగ్ధవాసనతాం గతాః । జీవాẖ క్షీణాḫ ప్రయచ్ఛన్తి న సంసారాఙ్కురం పునః
శుద్ధమైన మనస్సుతో, జ్ఞానాగ్ని ద్వారా వాసనలన్నీ కాలిపోయిన జీవులు, బలహీనమై, మళ్లీ సంసారానికి మొక్కెడు కూడా పుట్టించరు.
చిత్తస్థైర్ అథ సత్త్వస్థైర్ ఏతైర్ యా నావబుధ్యతే । సప్తమీభూమికా సైషా విదేహా ముక్తతోచ్యతే
మనస్సులో లేదా శుద్ధతలో స్థిరమైనవారు కూడా గ్రహించలేని స్థితి, అదే ఏడవ స్థానం, దేహరహిత విముక్తి అని పిలవబడుతుంది.
ఏతాస్ తా భూమికాḫ ప్రోక్తా మయా తవ రఘూద్వహ । ఆసామ్ అభ్యాసయోగేన న దుẖఖమ్ అనుభూయతే
రఘువంశశ్రేష్ఠా, ఈ భూమికలను నేను నీకు వివరించాను. వీటి సాధన వల్ల బాధలు అనుభవించబడవు.
ఏతాసు భూమిషు పదం కురు కారణజ్ఞ కార్యాన్తరాణ్య్ అవికలాని నిజాని కుర్వన్ । జీవన్ విముక్త ఇహ తిష్ఠ చిరం తతో ఽన్తే భూత్వా విదేహ ఉదితం పదమ్ ఏకమ్ ఆస్స్వ
హేతువిజ్ఞా, ఈ స్థితుల్లో నిలిచి, నీ స్వకర్తవ్యాలను నిర్బంధం లేకుండా నిర్వర్తిస్తూ, ఈ లోకంలో జీవన్ముక్తుడిగా ఉండు. చివరికి దేహాన్ని విడిచిన తరువాత, పరమ పదాన్ని చేరుకొని, అందులో స్థిరమవు.
అస్త్య్ అనన్తా సదా మత్తా మృదుమన్థరచారిణీ । కరిణీ విగ్రహవ్యగ్రా మహాదశనశాలినీ
ఒక అంతులేని, ఎప్పుడూ మత్తులో ఉన్న ఏనుగు ఉంది. అది మృదువుగా, మందంగా నడుస్తూ, తన రూపంలోనే మునిగిపోయి, గొప్ప దంతాలతో ఉంటుంది.
సా చేన్ నిహన్యతే నూనమ్ అనర్థానర్థకారిణీ । తద్ ఏతాసు సమగ్రాసు భూమికాసు నరో జయీ
ఈ ఏనుగు ఎవరైనా నిజంగా సంహరిస్తే, ఎన్నో అనర్థాలకు కారణమైనదాన్ని జయిస్తే, ఈ భూముల్లో ఆ మనిషి నిజంగా విజేత అవుతాడు.
కరిణీ మదసమ్మత్తా యావత్ సా న విజీయతే । కో నామ సుభటస్ తావజ్ జయేత్ స మరభూమిషు
ఈ మత్తులో మునిగిపోయిన ఏనుగును ఎవరూ జయించనంతవరకు, యుద్ధరంగంలో ఎవరు ధైర్యవంతుడు అయినా గెలవలేరు.
కాసౌ ప్రమత్తా కరిణీ కాశ్ చ తా రణభూమయః । కథం విహన్యతే చైషా క్వ చైషా రచితస్థితిః
ఈ మత్తులో ఉన్న ఏనుగు అంటే ఏమిటి? యుద్ధభూములు అంటే ఏవి? దాన్ని ఎలా సంహరిస్తారు? అది ఎక్కడ నిలుస్తుంది?
రామేచ్ఛా నామ కరిణీ సేదమ్ అస్త్వ్ ఇతిరూపిణీ । శరీరకాననే మత్తా వివిధోల్లాసకారిణీ
రామా, 'ఇది నా కావాలి' అనే ఆకాంక్ష అనే ఏనుగు, శరీరమనే అడవిలో మత్తుతో సంచరిస్తూ, ఎన్నో రకాల ఆనందాలను కలిగిస్తుంది.
మత్తేన్ద్రియోగ్రకలభా రసనాకలభాషిణీ । మనోగహనసంలీనా స్వేహావంశవిహారిణీ
ఆ మత్తుతో ఉన్న ఇంద్రియాల బలమైన కాళ్లతో, రుచి అనే నాలుకతో మాట్లాడుతూ, మనస్సు అనే పొదల్లో దాగి, తన వంశంలో ఆనందంగా తిరుగుతుంది.
ఏతయా కర్మబృంహాభిర్ బృంహ్యతే ప్రతికాననమ్ । దేహాఖ్యమదనద్యో యాస్ తాసాం ప్రవిసృతా ఇవ
ఆ ఆకాంక్ష, కర్మ అనే కొమ్మలతో ప్రతి అడవిని పుష్టిగా చేస్తుంది. శరీరం అనే నదులు వాటి నుండి ప్రవహిస్తున్నట్టు కనిపిస్తాయి.
సుఖదుẖఖే సురభయḫ పృషతస్ స్పన్దసమ్పదః । కల్లోలా ఏవ కల్లోలాస్ తటౌ సుకృతదుష్కృతే
సుఖం, దుఃఖం, భయం, ధైర్యం, కదలికలు, నిశ్చలత—ఇవి అన్నీ మంచికీ చెడుకీ ఒడ్డున ఎగిసే అలలే.
స్వకర్మాణ్య్ ఉరుకూలాని శుభాన్య్ అప్య్ అశుభాని చ । భావాభావా భవావర్తా వృత్తయḫ పరివర్తులాః
మనుష్యుని కార్యాలు, ఎంత విస్తృతంగా ఉన్నా, మంచివైనా, చెడ్డవైనా, ఇవే జీవన ప్రవాహాలు. ఇవి బయట కనిపించేవి గానీ, లోపల దాగి ఉన్నవైనా, జీవన చక్రంలో తిరుగుతూ ఉంటాయి.
ఊర్ధ్వాధోగతయో మత్తా మూలాగ్రాణి మహాన్త్య్ అపి । విలాసగతయో ఽనన్తా భవభూమిగమాగమాః
ఈ కార్యాల గమనాలు ఎప్పుడూ పైకి, కిందకి ఊగిపోతూ, మదంగా, మూలం నుంచి చివరకు సాగుతుంటాయి. ఎంత పెద్దవైనా, వీటి ఆటలు అంతం లేనివి, జీవన స్థాయిల మధ్య ఎప్పుడూ రాకపోకలు సాగుతుంటాయి.
మరణం బిససఞ్చారో జీవితం ఫేనసన్తతిః । మహోర్మయẖ క్రియాకారాస్ తృష్ణా ఉపసరిద్రయాః
మరణం అంటే తామర కాడ ప్రయాణంలా, జీవితం అంటే నురుగు తరంగాల పరంపరలా, పెద్ద అలలు అనేవి మన చర్యల రూపాలు, తృష్ణ చిన్న చిన్న ప్రవాహాల్లా ఎప్పుడూ పారుతుంటుంది.
స్వర్గẖ కలమసస్యాది నరకం పఙ్కపీఠికాః । పుత్రదారాశ్ శఫరికా మకరా భోగభూమయః
స్వర్గం అంటే వరి పంట, దాని ఫలితంలా ఉంటుంది. నరకం అంటే మట్టిలో మునిగిన చోటు. పిల్లలు, భార్యలు చిన్న చేపల్లా, मगरమచ్చలు అనేవి అనుభూతి భూములు.
దుర్గ్రహా విషమగ్రాహా ధనాన్య్ ఉపలపఙ్క్తయః । పరలోకో మహామ్భోధిర్ ఆధయో వీచిమణ్డలమ్
కష్టంగా సంపాదించిన ధనం, ప్రమాదకరమైన సంపాదనలు ఇవన్నీ రాళ్ల వరుసలవంటివి. పరలోకం అనేది విస్తారమైన సముద్రంలా ఉంది. మన బాధలు ఆ సముద్రంలో అలల వలయాల్లా తిరుగుతుంటాయి.
తాభిర్ మదనదీభిస్ సా హృదయాన్తరచారిణీ । ఇచ్ఛానాగీ నిహన్త్య్ ఏతాన్ కృపణాఞ్ జీవజీవకాన్
ఈ కోరికల నదులతో మన హృదయంలో సంచరిస్తున్న కోరిక అనే పాము, జీవించడానికే జీవించే ఈ దయనీయులైన ప్రాణులను సంహరిస్తుంది.
వాసనేహా మనశ్ చిత్తం సఙ్కల్పో భావనం స్పృహా । ఇత్యాదిర్ నివహో నామ్నామ్ అస్యాస్ స్వాశయకోశగః
వాసనలు, ఆశలు, మనస్సు, చిత్తం, సంకల్పం, ఊహ, తపన — ఇవన్నీ ఆమె యొక్క అంతరంగంలో దాగి ఉన్న పేర్ల సమాహారం.
ధైర్యపద్మాకరోన్మాథే ప్రసృతామ్ అర్థహేలయా । నాగీం సర్వాత్మికామ్ ఏనామ్ ఇచ్ఛాం సర్వాత్మనా జయేత్
ధైర్యమనే పద్మహస్తంతో, లోకసంబంధమైన విషయాలను పట్టించుకోకుండా, ఈ అన్నింటినీ వ్యాపించిన కోరికపామును మన మొత్తం మనస్సుతో జయించాలి.
యావద్ అస్త్వ్ ఇదమ్ ఇత్య్ ఏవ విషమ్ అన్తర్ విజృమ్భతే । తావద్ ఉగ్రాẖ కుసంసారమహావిషవిషూచికాః
ఇది ఉండాలి అనే భావన మనసులో ఉన్నంత కాలం, ద్వంద్వ భావం అనే విషం లోపల వ్యాపిస్తుంది. అప్పుడు ప్రపంచ జీవితం అనే మహా విషం భయంకరమైన వ్యాధిలా మనలో ప్రబలంగా ఉంటుంది.
తావత్ కార్పణ్యమిహికా యావద్ ఇచ్ఛాభ్రమణ్డలీ । అస్యాం వ్యపగతాయాం తు భాతి జీవశ్ శరన్నభః
ఇష్టాలు తిరుగుతున్నంత కాలం, దుఃఖపు మబ్బు మనపై అలానే ఉంటుంది. అవి పోయినప్పుడు, జీవుడు శరదృతువు ఆకాశంలా ప్రకాశిస్తాడు.
ఏతావాన్ ఏవ సంసార ఇదమ్ అస్త్వ్ ఇతి యన్ మతిః । అస్యాస్ తూపశమో మోక్ష ఇత్య్ ఏవ జ్ఞానసఙ్గ్రహః
ఇదే ప్రపంచం అనే భావన ఉండడమే సంసారం. ఆ భావన పోయినప్పుడే ముక్తి. ఇదే నిజమైన జ్ఞానం.
ఇదమ్ అస్త్వ్ ఇతి మూఢస్య దుర్గ్రహగ్రహగర్ధినః । కల్లోలాḫ పరివర్తన్తే నద్య ఇవ ఘనాగమే
అజ్ఞానంతో మూర్ఖుడు తప్పు గ్రహంతో బలంగా ఆక్రమించబడి ఉంటాడు. అతని మనస్సులో ఆలోచనలు వర్షాకాలంలో నదిలో అలలు ఎలాగో అలా తిరుగుతుంటాయి.
ఇచ్ఛోత్తానమతేర్ నాన్తర్ ఉపదేశో మనాగ్ అపి । విశ్రాన్తిమ్ ఏతి మకురే ముక్తాఫలమ్ ఇవాతలమ్
కోరికలతో మనస్సు ఊగిసలాడుతున్నవాడికి ఎంత చిన్న ఉపదేశం చెప్పినా, అది మనస్సుకు శాంతిని ఇవ్వదు. అద్దంలో ముత్యపు దానెం నిలబడలేనట్టు, ఉపదేశం కూడా అక్కడ స్థిరపడదు.
ప్రసాదకారిణీ స్వచ్ఛా నిరిచ్ఛే విమలాకృతౌ । తైలబిన్దుర్ ఇవాదర్శే విశ్రామ్యత్య్ ఉపదేశవాక్
కోరికలు లేని, నిర్మలమైన, స్వచ్ఛమైన మనస్సున్నవాడికి ఉపదేశం సులభంగా అర్థమవుతుంది. నిష్కళంకమైన అద్దంపై నూనెబొట్టు పడినట్టు, ఉపదేశం అక్కడ స్థిరపడుతుంది.