జాగ్రత్ స్వప్నత్వమ్ ఆయాతి బుద్ధిశ్యామలతావశాత్ । స్వప్నశ్ చ జాగ్రద్ భవతి బుద్ధినిర్మలతోదయాత్
బుద్ధి మబ్బుగా ఉన్నప్పుడు జాగ్రత్త స్వప్నంగా మారుతుంది. అలాగే, బుద్ధి శుద్ధిగా, స్పష్టంగా ఉన్నప్పుడు స్వప్నం జాగ్రత్తగా మారుతుంది.
ఘనమోహతయా జాగ్రద్ అపి యాతి సుషుప్తతామ్ । స్వప్నశ్ చాపి తథైవైష స్వభావో రామ సంసృతేః
బలమైన మాయ వల్ల జాగ్రత్త కూడా నిద్రగా మారిపోతుంది. అలాగే, స్వప్నం కూడా అంతే. ఇదే సంసారానికి స్వభావం, రామా.
నిద్రాలోర్ అప్య్ అనిద్రాలో రాఘవైతద్ దశాత్రయమ్ । భవత్య్ ఆ తుర్యసమ్ప్రాప్తేẖ క్రమాన్ నో తుల్యకాలతః
ఓ రాఘవా, నిద్ర, జాగరణ, మధ్యస్థితి అనే ఈ మూడు స్థితులు ఒక్కదాని తర్వాత ఒక్కటి వస్తాయి. నాల్గవ స్థితిని పొందే వరకు ఇవి ఒక్కసారిగా కలసి రావు.
తుర్యావస్థస్య చాభ్యాసాద్ అవస్థాత్రితయం శనైః । శామ్యతి ప్రౌఢరూపాయాం శరదీవ ఘనభ్రమః
నాల్గవ స్థితిని సాధనచేసినప్పుడు, ముందు చెప్పిన మూడు స్థితులు మెల్లగా తగ్గిపోతాయి. ఇది శరదృతువులో మేఘమాలికలు క్రమంగా కనబడకుండా పోయినట్టు ఉంటుంది.
తుర్యావస్థాస్థితో భూయో నావస్థాత్రయమ్ ఏతి హి । జీవన్న్ అపి చిరం భృష్టం బీజమ్ అఙ్కురతామ్ ఇవ
నాల్గవ స్థితిలో స్థిరమైనవాడు మళ్లీ ఆ మూడు స్థితులకు తిరిగి వెళ్ళడు. ఎంతకాలం బ్రతికినా, కాల్చిన విత్తనం మొలకెత్తదు కదా, అలాగే అతనిలో అవి మళ్లీ పుట్టవు.
భాసురాకారమ్ అస్కన్ధస్తమ్భశాఖాదలాదికమ్ । ఛాయావృక్షం జగద్ వేత్తి చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతః
ప్రపంచాన్ని, దాని ప్రకాశవంతమైన రూపాలు, కాండం, కొమ్మలు, ఆకులు మొదలైనవన్నీ, అతడు నీడవృక్షంలా చూస్తాడు. అందువల్ల నాల్గవ స్థితిని తెలుసుకుంటాడు.
అర్థశూన్యసమారమ్భం దృశ్యమానమ్ అసన్మయమ్ । బాలేనేవ కృతం పఙ్కాజ్ జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
బాలుడు మట్టితో చేసిన బొమ్మను జ్ఞాని ఎలా చూస్తాడో, అలాగే ఈ మూడు లోకాలు కూడా నిజమైనవి కావు, అర్థం లేని, శూన్యమైనవి మాత్రమే అనిపిస్తాయి.
నానేవైతామ్ అనానాత్తాం తరఙ్గరచనామ్ ఇవ । నిర్వాసనాం స్పన్దమయీం జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్స్థితిమ్
ఈ లోకంలో ఎన్నో రకాలుగా కనిపించే వస్తువులు, అలల వలె ఒకే తరంగాలుగా ఉండి, లోపల ఎలాంటి వాసనలూ లేకుండా కేవలం చలనం మాత్రమే ఉన్నట్టు జ్ఞాని చూస్తాడు.
అదృష్టమ్ ఇతరాచారం శ్రుతం దూరే క్షణక్షయమ్ । అజ్ఞో దేశమ్ ఇవాపూర్వం తజ్జ్ఞస్ సర్వం ప్రపశ్యతి
ఇతరులు చూడని, అనుభవించని, దూరంగా లేదా క్షణికంగా వినిపించే విషయాలను మూర్ఖుడు తెలియని దేశంలా భావిస్తాడు; కానీ జ్ఞాని వాటిని అన్నింటినీ స్పష్టంగా గ్రహిస్తాడు.
అజిహ్వస్వప్నకథనం భావనానుభవోపమమ్ । భ్రమాభ్రమాత్రం విభ్రాన్తం జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
నోరు లేని వాడు కలలో మాట్లాడినట్టు, ఊహలో అనుభవించినట్టు, భ్రమా భ్రమ మధ్యలో ఉన్నట్టు, ఈ మూడు లోకాలను జ్ఞాని చూస్తాడు.
నీహారసదృశం దూరాద్ దృశ్యమానబృహద్వపుః । నకిఞ్చిన్ నిపుణాలోకే జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
జ్ఞాని దూరం నుంచి చూసినప్పుడు మూడు లోకాలు పొగమంచు లా విస్తరించి కనిపిస్తాయి. కానీ దగ్గరగా, జాగ్రత్తగా పరిశీలిస్తే, అక్కడ ఏమీలేదు అని గ్రహిస్తాడు.
శరదభ్రసమం స్ఫారమ్ ఆమృష్టం సన్ నకిఞ్చన । నకార్యకారి శూన్యాత్మ జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
జ్ఞాని మూడు లోకాలను శరదృతువు మేఘాల్లా ఘనంగా కనిపించేలా చూస్తాడు. అయితే వాటిని తాకినప్పుడు, అవి అసలు లేవు, ఏ పనీ చేయవు, అసలు లోపల ఖాళీగా ఉన్నట్టు తెలుసుకుంటాడు.
పరామర్శాసహానేకరాగనిర్మితమణ్డలమ్ । బర్హిబర్హసమాకారం జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
అనేక ఆశలు, ఆకర్షణలతో ఏర్పడిన, కానీ అందుకోలేని వలయంలా, నెమలి పింఛం ఆకారంలో మూడు లోకాలను జ్ఞాని చూస్తాడు.
అవిద్యమానం భ్రమదం ప్రేక్షితం ప్రశమం గతమ్ । త్రస్తబాలకయక్షాభం జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
జ్ఞాని మూడు లోకాలను అసలు లేనివిగా, మాయను కలిగించేవిగా, చూశాక ప్రశాంతంగా మారినవిగా, భయపడిన చిన్నపిల్లకు యక్షుడు కనిపించినట్టు చూస్తాడు.
విస్తీర్ణమ్ అప్య్ అనాక్రాన్తదేశం పశ్యతి సర్గకమ్ । ఆఖ్యాయికారమ్భమ్ ఇవ చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతః
సృష్టి ఎంత విస్తృతంగా ఉన్నా, అది ఎవరూ ఆక్రమించని ఖాళీ ప్రదేశంలా కనిపిస్తుంది. కథలో నాలుగో అంకం మొదలైనట్టు, కానీ పూర్తిగా స్థిరపడని దశగా అతడు చూస్తాడు.
అస్పృష్టదేశకాలాంశమ్ అసత్యమ్ ఇవ సత్యవత్ । మహారవం మౌనమయం మహారమ్భమ్ అపక్రియమ్
ఆ సృష్టి స్థలం, కాలం, భాగాలు ఏవీ తాకని దానిలా, అసత్యమైనదే అయినా నిజమైనట్టు కనిపించేది. అది గొప్ప శబ్దంలా ఉన్నా, వాస్తవానికి నిశ్శబ్దమే. ఎంత పెద్ద పని మొదలైనట్టు కనిపించినా, ఫలితం లేనిదిగా అతడు చూస్తాడు.
స్థూలం కర్మేన్ద్రియాలభ్యం జగత్ పశ్యత్య్ అసద్వపుః । సఙ్కల్పసైన్యసఙ్కాశం చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతః
ఈ లోకాన్ని అతడు స్థూలంగా, కార్యేంద్రియాలతో చేరగలిగినదిగా చూస్తాడు. కానీ దాని రూపం వాస్తవంగా లేదు. ఆలోచనలు సైన్యంలా, నాలుగో స్థితిలా అది అతడికి కనిపిస్తుంది.
చిత్తభిత్తిగతం భావి చిత్రతన్త్రమ్ ఇవ స్థితమ్ । పశ్యత్య్ అసర్గకం సర్వం చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతః
మనస్సు గోడపై వేసిన చిత్రంలా, అద్భుతమైన అల్లికగా, వాస్తవ సృష్టి ఏమీ లేనట్టు అతడు అన్నింటినీ చూస్తాడు. అది నాలుగో స్థితిలా అతడికి అనిపిస్తుంది.
ఇన్ద్రజాలజలాదర్శప్రతిబిమ్బమ్ ఇవాస్థితమ్ । సర్గం సదానుభవతి చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతః
ఇంద్రజాలం లాంటి నీటిలో ప్రతిబింబం కనిపించునట్లు, ఈ స్థితిలో ఉన్నవాడు ఎప్పుడూ నాలుగో స్థితిని అనుభవిస్తూ, ఈ లోకాన్ని అలా చూస్తూ ఉంటాడు.
ద్రవ్యభావక్రియేహానామ్ అజ్ఞత్వాన్ మూకతాం గతః । దుర్దేశమ్ ఇవ విక్రీతో జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
వస్తువు, ఉనికి, చర్యల గురించి తెలియక, అతడు మౌనంగా మారిపోతాడు. పరదేశంలో అమ్మబడినవాడిలా, ఆ జ్ఞాని ఈ మూడు లోకాల్నీ చూస్తూ ఉంటాడు.
అత్యన్తాపూర్వసంస్థానం దేశాన్తరమ్ ఇవాల్పధీః । అశూన్యం శూన్యమ్ ఏవాతి జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
చిన్న మనస్సుతో, ఈ మూడు లోకాల్నీ అతడు పూర్తిగా కొత్తదిగా, పరదేశంలా, ఖాళీగా ఉన్నట్టు కాని, నిజంగా ఖాళీ కానట్టు చూస్తాడు.
అనూఢమ్ ఉహ్యమానాత్మ స్థిరం చలమ్ అసచ్ చ సత్ । సరిద్బిమ్బస్థపురవజ్ జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
పెళ్లి కాలేదు, ఆత్మ చేత తాను నడిపించబడుతున్నాడు, స్థిరంగా, చంచలంగా, అసత్యంగా, సత్యంగా కూడా — నదిలో ప్రతిబింబమై కనిపించే నగరంలా ఆ జ్ఞాని ఈ మూడు లోకాల్నీ చూస్తాడు.
ప్రతిబిమ్బితమ్ అమ్భోధావ్ ఇవ నిర్మజ్జద్ ఏవ వా । చలితే శఫరస్పన్దాజ్ జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
బుద్ధిమంతుడు మూడు లోకాలను సముద్రంలో ప్రతిబింబంలా, లేదా చేపవేలు కదిలినప్పుడు నీటిలో కదిలిపోతున్నట్టు చూస్తాడు.
జాత్యన్ధరూపానుభవమ్ ఇవ నాసన్ న సన్మయమ్ । అన్ధప్రాగ్దృష్టరూపాభం జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
బుద్ధిమంతుడు మూడు లోకాలను పుట్టుకతో అంధుడైనవాడి అనుభవంలా, ఏదీ లేదు, ఏదీ లేదు అనిపించేలా, గతంలో అంధుడు చూసిన రూపంలా చూస్తాడు.
మసృణైకమహాభిత్తౌ సఙ్కల్పోల్లిఖితాత్మకమ్ । చిత్రసైన్యమ్ ఇవాభాతి జగజ్ జ్ఞం ప్రత్య్ అరోధకమ్
ఒక మృదువైన పెద్ద గోడపై ఊహతో వ్రాసిన స్వరూపంలా, బుద్ధిమంతుడికి ఈ లోకమంతా చిత్రంగా, అతడిని అడ్డుకునే సైన్యంలా కనిపిస్తుంది.
ఆకాశభిత్తిలిఖితమ్ అలబ్ధమ్ అపి వాయునా । చిత్తచిత్రకృతశ్ చిత్రం జ్ఞḫ పశ్యతి జగత్త్రయమ్
బుద్ధిమంతుడు మూడు లోకాలను ఆకాశపు గోడపై మనస్సు వేసిన చిత్రంలా, గాలితో అందుకోలేని చిత్రంలా చూస్తాడు.
దృశ్యే పతత్య్ అదృశ్యే ఽపి పరయత్నావబోధితః । బహిర్ ద్రష్టైవ నాన్తర్ జ్ఞో హృదయేనాపరాజితః
కనిపించే దాన్ని దర్శించేవాడు, కనపడని దానిని కూడా గొప్ప ప్రయత్నంతో తెలుసుకుంటాడు. ఆ దర్శికుడు బయటే ఉంటాడు, లోపల ఏమి తెలియదు, కానీ హృదయంలో ఎవరూ ఓడించలేరు.
విచ్ఛిన్నశరదభ్రాంశవిలయం ప్రవిలీయతే । సత్తావశేష ఏవాస్తే పఞ్చమీం భూమికామ్ ఇతః
విభిన్నంగా ఉన్న శరదృతువులోని మేఘాలు కరిగిపోయినట్టు, చివరికి మిగిలేది కేవలం స్వచ్ఛమైన ఉండటమే. ఇదే ఐదవ స్థితి.
సమస్తశబ్దశబ్దార్థభావనాభావనాత్మకమ్ । బీజాఙ్కురసముత్సేధసత్తాసుషమమ్ ఆస్యతామ్
అన్ని శబ్దాలు, వాటి అర్థాలు, వాటి గురించి ఆలోచనలు లేదా ఆలోచనల లేమి అన్నీ కలిసిపోయేలా, విత్తనం మొలకెత్తే సున్నితమైన స్థితి ఉండాలి.
అనహన్తాదిమననం సమం సర్వగతం స్థిరమ్ । అవేద్యవేదనం పుష్పవికాససమమ్ ఆస్యతామ్
అహంకారం లేని, సమంగా, అన్నిటిలో వ్యాపించిన, స్థిరమైన ధ్యానం ఉండాలి. తెలిసినదీ తెలియనిదీ లేని, పువ్వు వికసించడంలా మృదువైన అవగాహన కలిగి ఉండాలి.