పుష్పార్ఘ్యపాద్యసమ్మానదక్షిణాదానపూజయా । సదేవర్షిమునీన్ విప్రాన్ పూజయామ్ ఆస సాదరమ్
పుష్పాలు, పాద్యము, గౌరవప్రదాన నమస్కారాలు, కానుకలు, మరియు పూజతో దేవతలు, ఋషులు, మునులు, ముఖ్యంగా బ్రాహ్మణులను ఎంతో భక్తితో సత్కరించాడు.
అథోత్తస్థౌ సభా సర్వా సరాజమునిమణ్డలా । కుణ్డలాకీర్ణరశ్మ్యోఘపరివేశావృతాననా
ఆ తరువాత రాజు, మునులు, ఋషులతో కూడిన ఆ సభ అంతా లేచి నిలబడ్డారు. వారి ముఖాలు కుండలాలు, హారాలతో వెలిగిపోయాయి.
పరస్పరాంససఙ్ఘట్టరణత్కేయూరకఙ్కణా । హారభారాహతస్వర్ణపట్టాభోరస్తటాన్తరా
వారు కదులుతుండగా వారి చేతులలోని కంకణాలు, కేయూరాలు ఒకదానికొకటి తగిలి మోగాయి. హారాల బరువుతో వారి వస్త్రాల బంగారు అంచులు ఛాతీ చివరల్లో మెరిసిపోయాయి.
శేఖరోత్సఙ్గవిశ్రాన్తప్రబుద్ధమధుపస్వనైః । సఘుఙ్ఘుమశిరోభాగా పతద్భిర్ ఇవ మూర్ధజైః
వారి కిరీటాలపై విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న తేనెటీగల మృదువైన గుంగురు ధ్వని, జారిపడుతున్న జుట్టు మృదువుగా మోగడం కలసి, వారి తలలు మృదువుగా గుంగురుమన్నాయి.
కాఞ్చనాభరణోద్ద్యోతకనకీకృతదిఙ్ముఖాః । బుద్ధిస్థమునివాగర్థసంశాన్తేన్ద్రియవృత్తయః
బంగారు ఆభరణాలతో మెరిసిపోతూ, దిక్కులన్నీ బంగారంగా కనిపించేలా చేశారు. ఆ మునులు తమ ఇంద్రియాలను శాంతపరిచి, జ్ఞానంలో స్థిరమైన మనస్సుతో, పరిపక్వమైన మాటలతో ఉన్నారు.
జగ్ముర్ నభశ్చరా వ్యోమ భూచరా భూమిమణ్డలమ్ । చక్రుర్ దినసమాచారం స్వం సర్వే స్వేషు వేశ్మసు
ఆకాశంలో సంచరించే వారు ఆకాశానికి వెళ్లారు, భూమిపై ఉండేవారు భూమి మీదికి వెళ్లారు. అందరూ తమ తమ ఇళ్లకు వెళ్లి, ప్రతి రోజు చేసే పనులను చేసుకున్నారు.
ఏతస్మిన్న్ అన్తరే శ్యామా యామినీ సమదృశ్యత । జనసఙ్ఘాతనిర్ముక్తే గృహే బాలాఙ్గనా యథా
ఇంతలో, జనసమూహం లేని ఇంట్లో ఉన్న చిన్నారి బాలికలా, నలుపు రాత్రి అక్కడ కనిపించింది.
దేశాన్తరం భాసయితుం యయౌ దివసనాయకః । సర్వత్రాలోకకర్తృత్వమ్ ఏవ సాత్పురుషం వ్రతమ్
పగటి ప్రభువు మరో దేశాన్ని ప్రకాశింపజేయడానికి వెళ్లిపోయాడు. ఎక్కడైనా, మంచి మనిషి ధర్మం అన్నది వెలుగు పంచడమే.
ఉదభూద్ అభితస్ సన్ధ్యా తారానికరధారిణీ । ఉత్ఫుల్లకింశుకవనా వసన్తశ్రీర్ ఇవోదితా
చుట్టూ అంతటా సంధ్యా వెలుగు వ్యాపించి, నక్షత్రాల సమూహాలతో అలంకరించబడి, పుష్పించిన కింశుక వనంలో వసంతకాలపు మహిమ వెలిగినట్లుగా కనిపించింది.
చూతనీపకదమ్బాగ్రగ్రామచైత్యగృహోదరే । నిలిల్యిరే ఖగాశ్ చిత్తే తదా తా వృత్తయో యథా
ఆమ్రం, నీప, కదంబ వృక్షాల కొమ్మల లోపల, గ్రామ దేవాలయాల గదుల్లో పక్షులు దాగుకున్నాయి. అవి మనస్సులోని వృత్తులు లోపలికి లీనమైనట్లే.
భానోర్ భాసా భూషితైర్ మేఘలేశైః కిఞ్చిత్ కిఞ్చిత్ కుఙ్కుమచ్ఛాయయేవ । పాశ్చాత్యో ఽద్రిః పీతవాసాస్ తమోఽబ్ధేస్ తారాహారశ్రీయుతః ఖం సమేతః
పశ్చిమ పర్వతం, సూర్య కాంతితో మెరిసి, అక్కడక్కడ మేఘాలతో తళుక్కుమని, పసుపు వస్త్రాలు ధరించినట్టు, నక్షత్రాల హారంతో అలంకరించబడి, ఆకాశంతో కలిసిపోయి, చీకటి సముద్రంలా కనిపించింది.
పూజామ్ ఆదాయ సన్ధ్యాయాం ప్రయాతాయాం యథాగతమ్ । అన్ధకారాస్ సముత్తస్థుర్ వేతాలవలయా ఇవ
సంధ్యా పూజ పూర్తయి, అది వచ్చినట్టు వెళ్లిపోయినప్పుడు, చీకట్లు చుట్టూ అంతటా వ్యాపించాయి, అవి భూతాల వలయాల్లా పైకి వచ్చాయి.
అవశ్యాయకణస్యన్దీ హేలావిధుతపల్లవః । కోమలః కుముదాశంసీ వవావ్ ఆశీతలో ఽనిలః
అవశ్యకత వాసనను మోసుకొచ్చే, చల్లని మృదువైన గాలి, ఆడుకుంటూ ముద్దయిన కొత్త ఆకులను ఊపింది. అది త్వరలోనే కమలాలు వికసించబోతున్నాయన్న ఆశను కలిగించింది.
పరమాన్ధ్యమ్ ఉపాజగ్ముర్ దిశో ఽపి స్ఫుటతారకాః । లమ్బదీర్ఘతమఃకేశ్యో విధవా ఇవ యోషితః
ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రాలతో కూడిన దిక్కులు, పొడవైన చీకటి జుట్టు వదిలేసిన విధవల్లాంటివిగా, లోతైన చీకటిలో మునిగిపోయాయి.
ఆయయౌ భువనం తేజఃక్షీరపూరేణ పూరయన్ । రసాయనమయాకారశ్ శశిక్షీరార్ణవో నభః
పాల వలె తెల్లని వెలుతురు ప్రపంచాన్ని నిండుగా కప్పేసింది; ఆకాశం చంద్రుని అమృతపు సముద్రంలా, అమృత స్వరూపంగా కనిపించింది.
జగ్ముస్ తిమిరసఙ్ఘాతాః పలాయ్య క్వాప్య్ అదృశ్యతామ్ । శ్రుతజ్ఞానగిరశ్ చిత్తాన్ మహీపానామ్ ఇవాజ్ఞతాః
చీకటి గుంపులు పారిపోయి ఎక్కడికో కనబడకుండా పోయాయి. జ్ఞానమయమైన మాటలు విన్నప్పుడు రాజుల మనసుల్లోని అజ్ఞానం ఎలా పోతుందో, అలా అవి అంతరించిపోయాయి.
ఋషయో భూమిపాలాశ్ చ మునయో బ్రాహ్మణాస్ తథా । చేతసీవ విచిత్రార్థాస్ స్వాస్పదేషు విశశ్రముః
ఋషులు, రాజులు, మునులు, బ్రాహ్మణులు — వీళ్లందరూ తమ తమ ఇళ్ళలో విశ్రాంతి తీసుకున్నారు. ఇవన్నీ మనసులో కలిగే విభిన్నమైన ఆలోచనలలా తమ స్థానాల్లో నిశ్చలంగా నిలిచిపోయారు.
యమకాయోపమా శ్యామా యయౌ తిమిరమాంసలా । ఆయయౌ మిహికాకారా తత్ర తేషామ్ ఉషా శనైః
యమధర్మరాజు శరీరంలా నలుపుగా, దట్టంగా ఉన్న రాత్రి ముందుకు వచ్చింది. ఆ అంధకారంతో నిండిన రాత్రి నెమ్మదిగా పోయి, అక్కడ మబ్బుల్లా కనిపించే ఉదయం వెలుగు మెరుస్తూ వచ్చింది.
అలక్ష్యతామ్ ఉపాజగ్ముస్ తారా నభసి భాసురాః । ప్రభాతపవనేనేవ హృతాః కుఙ్కుమవృష్టయః
ఆకాశంలో మెరిసే నక్షత్రాలు కనబడకుండా పోయాయి. అవి ఉదయపు గాలికి ఊదిపోయిన కుంకుమపొడి వానల్లా కనుమరుగయ్యాయి.
దృశ్యతామ్ ఆజగామార్కప్రభోన్మీలితలోచనా । వివేకవృత్తిర్ మహతాం మనసీవ నవోద్గతా
సూర్యుని కాంతితో కన్నులు తెరిచిన ఉదయం స్పష్టంగా కనిపించసాగింది. అది గొప్పవారి మనసుల్లో కొత్తగా పుట్టే వివేకంలా వెలుగునిచ్చింది.
సభాం పునర్ ఉపాజగ్ముర్ నభశ్చరమహీచరాః । హ్యస్తనేన క్రమేణైవ కృతప్రాతస్తనక్రమాః
ఆకాశంలో సంచరించే వారు, భూమిపై నడిచే వారు, మునుపటి ఉదయంలాగే తమ ఉదయపు పనులు ముగించుకొని మళ్లీ సభలోకి ప్రవేశించారు.
సా పూర్వసన్నివేశేన వివేశ విపులా సభా । బభూవాస్పన్దితాకారా వాతముక్తేవ పద్మినీ
ఆ విస్తారమైన సభ, మునుపటిలాగే అమర్చబడింది. అది గాలికి తలుపు దగ్గర ఉన్న కమలంలా కదలకుండా నిశ్చలంగా కనిపించింది.
అథ ప్రసఙ్గమ్ ఆసాద్య రామో మధురయా గిరా । ఉవాచ మునిశార్దూలం వసిష్ఠం వదతాం వరమ్
అప్పుడు రాముడు, ఆ విషయాన్ని ముందుకు తెచ్చి, మధురమైన మాటలతో మునులలో శ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠ మహర్షిని ఇలా అడిగాడు.
భగవన్ మనసో రూపం కీదృశం వద మే స్ఫుటమ్ । యస్మాత్ తేనేయమ్ అఖిలా తన్యతే దోషమఞ్జరీ
భగవంతుడా, ఈ లోకంలో ఉన్న అన్ని దోషాల మూలమైన మనస్సు స్వరూపం ఏమిటో నాకు స్పష్టంగా చెప్పండి.
రామాస్య మనసో రూపం న కిఞ్చిద్ అపి దృశ్యతే । నామమాత్రాద్ ఋతే వ్యోమ్నో యథా శూన్యజడాకృతేః
రామా, మనసుకు నిజంగా ఎలాంటి రూపం కనిపించదు; దాని పేరును తప్ప మరొకటి లేదు. ఇది ఖాళీ ఆకాశపు ఆకారంలా ఉంటుంది.
న బాహ్యే నాపి హృదయే సద్రూపం విద్యతే మనః । సర్వత్రైవ స్థితం చైతద్ విద్ధి రామ యథా నభః
మనస్సు బయటా, హృదయంలోనైనా నిజమైన రూపంతో లేదు. ఇది ఎక్కడైనా ఉంది రామా, ఆకాశంలా అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉంటుంది అని తెలుసుకో.
ఇదమ్ అస్యాసద్ ఉత్పన్నం మృగతృష్ణామ్బుసన్నిభమ్ । రూపం తు శృణు సఙ్క్షేపాద్ ద్వితీయేన్దుభ్రమోపమమ్
ఈ మనస్సు అసత్యం నుంచి పుట్టింది, అది మృగతృష్ణలోని నీటిలా ఉంటుంది. దీని స్వభావం రెండవ చంద్రుని మాయలాంటిదని సంక్షిప్తంగా విను.
సాధో యద్ ఏతద్ అర్థస్య ప్రతిభానం ప్రథాం గతమ్ । సతో వాప్య్ అసతో వాపి తన్ మనో విద్ధి నేతరత్
సద్గుణసంపన్నుడా, ఏది అర్థం బయట కనిపిస్తుందో, అది నిజమైనదైనా, అబద్ధమైనదైనా, అదే మనస్సు అని తెలుసుకో, వేరే కాదు.
యద్ అర్థప్రతిభానం తన్ మన ఇత్య్ అభిధీయతే । అన్యన్ న కిఞ్చిద్ అప్య్ అస్తి మనో నామ కదాచన
ఏదైనా వస్తువు కనిపించడమే మనస్సు అని అంటారు. మనస్సు అనే పేరుతో వేరే ఏదీ ఎప్పుడూ లేదు.
సఙ్కల్పనం మనో విద్ధి సఙ్కల్పాత్ తన్ న భిద్యతే । యథా ద్రవత్వాత్ సలిలం తథా స్పన్దో యథానిలాత్
మనస్సు అనేది ఊహే అని తెలుసుకో. ఊహకు మనస్సు వేరుగా కాదు. నీటికి తరళత ఎలా వేరుగా ఉండదో, గాలికి కదలిక వేరుగా ఉండదో, అలాగే మనస్సు ఊహకు వేరుగా ఉండదు.