కాలాన్తరవిసార్య్ అన్తస్ సకృద్ దృష్టం దధన్ మనః । విస్మృత్య తిష్ఠతి జడం బర్హ్యణ్డరసపిణ్డవత్
మనస్సు ఒకసారి ఏదైనా విషయాన్ని చూచి, దాన్ని లోపల చాలా కాలం వ్యాపింపజేస్తుంది. ఆ తరువాత దాన్ని మర్చిపోయి, గుడ్డు లోపల పచ్చసొనలా, నిశ్చలంగా ఉండిపోతుంది.
వినా జ్ఞానాగ్నిదాహేన న కదాచిన్ నివర్తతే । చిత్తాత్ సకృద్గృహీతో ఽర్థో నీలీరాగ ఇవామ్బరాత్
జ్ఞానాగ్ని ద్వారా కాలిపోకపోతే, మనస్సు ఒకసారి పట్టుకున్న విషయం ఎప్పుడూ పోదు; అది వస్త్రంలో నీలిరంగు కలిసిపోయినట్టు మిగిలిపోతుంది.
న చాస్త్య్ అవాసనం చిత్తమ్ అకార్ష్ణ్యమ్ ఇవ కజ్జలమ్ । జగత్పదార్థసార్థాత్మా వాసనౌఘో మనోఽభిధః
ఎలా ముద్దులో నలుపు లేకుండా ఉండదు, అలాగే వాసనలు లేకుండా మనస్సు ఉండదు. ఈ ప్రపంచంలోని విషయాలే వాసనలుగా మనస్సు అని పిలవబడుతుంది.
న చాస్య లభ్యతే సత్తా చేతసẖ కాచిద్ ఈక్షితా । తిమిరస్యేవ దీపేన తదసత్తైవ శిష్యతే
మనస్సు నిజంగా ఉందని ఎప్పుడూ చైతన్యంతో పరిశీలించినప్పుడు కనపడదు; దీపం వెలిగితే చీకటి పోయినట్టు, దాని లేనితనమే మిగిలిపోతుంది.
నాతశ్ చిత్తం న చైత్తాది విద్మ ఇత్యేవమాత్రకమ్ । విద్ధి జ్ఞానమ్ అనేనైషా శామ్యేద్ భవవిషూచికా
ఇదికన్నా మించి మనస్సు లేదా దాని మార్పులను మనం తెలియదని మాత్రమే తెలుసుకోవాలి. ఇదే నిజమైన జ్ఞానం. దీని వల్ల జనన మరణాల బాధ తగ్గిపోతుంది.
ఖ ఏవాహన్త్వమ్ ఉదితం శూన్యత్వమ్ ఇవ తన్ మనః । నోదితం తద్ ఇతి జ్ఞప్తేర్ మనశ్శాన్త్యోపశామ్యతి
ఆకాశంలో 'నేను' అనే భావన ఉద్భవిస్తుంది. మనస్సు కూడా శూన్యంలా ఉంటుంది. అది ఉద్భవించదని తెలుసుకున్నప్పుడు మనస్సు కలవరాలు నశిస్తాయి.
మనḫప్రశమనోపాయో యోగ ఇత్య్ అభిధీయతే । సప్తభూమిస్ తు స ప్రోక్తస్ తత్ర భూమిక్రమం శృణు
మనస్సు శాంతిపరచే మార్గాన్నే యోగం అంటారు. దీనికి ఏడు స్థాయులు ఉన్నాయని చెబుతారు. ఇప్పుడు ఆ స్థాయుల క్రమాన్ని విను.
భూమికానాం త్రయం ప్రోక్తం తవ రామ యథాక్రమమ్ । భూమికాత్రితయస్థా యే తే మహాపురుషాస్ స్మృతాః
ఓ రామా! నీకు మూడు స్థాయులు వరుసగా వివరించబడ్డాయి. ఆ మూడు స్థాయుల్లో ఉండేవారిని మహాపురుషులు అని అంటారు.
నిర్మానమోహా జితసఙ్గదోషా అధ్యాత్మనిత్యా వినివృత్తకామాః । ద్వన్ద్వైర్ విముక్తాస్ సుఖదుẖఖసారైర్ భవన్తి భూమిత్రయమ్ అభ్యుపేతాః
అహంకారం, మాయ పోయినవారు, మమకారం, దోషాలు జయించినవారు, ఎప్పుడూ ఆత్మలో స్థిరంగా ఉండేవారు, కోరికలు లేని వారు, సుఖదుఃఖాల వంటి ద్వంద్వాల నుంచి విముక్తులైన వారు — ఇలాంటి వారు ఆత్మజ్ఞానంలో మూడు స్థాయిలను సాధించి స్థిరపడతారు.
భూమికాత్రితయాభ్యాసాద్ అజ్ఞానే క్షయమ్ ఆగతే । సమ్యగ్జ్ఞానోదయే చిత్తే పూర్ణచన్ద్రోదయోపమే
ఈ మూడు స్థాయిల సాధన వల్ల, అజ్ఞానం పోయినప్పుడు, మనసులో నిజమైన జ్ఞానం ఉదయించేటప్పుడు, అది పూర్ణచంద్రుడు ఉదయించినట్లే ఉంటుంది.
నిర్విభాగమ్ అనాద్యన్తం యోగినో యుక్తచేతసః । సమం సర్వం ప్రపశ్యన్తి చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతాః
మనస్సు ఏకాగ్రత సాధించిన యోగులు, ఆది అంతం లేని, ఏకత్వంగా ఉన్న నాలుగో స్థాయికి చేరినవారు, అన్ని విషయాలను సమంగా, విడిపోని వాటిలా చూస్తారు.
అద్వైతే స్థైర్యమ్ ఆయాతే ద్వైతే చ ప్రశమం గతే । పశ్యన్తి స్వప్నవల్ లోకం చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతాః
అద్వైతంలో స్థిరత వచ్చినప్పుడు, ద్వైత భావం పూర్తిగా శాంతించినప్పుడు, నాలుగో స్థాయికి చేరినవారు ఈ లోకాన్ని కలలాగానే చూస్తారు.
భేదే త్వ్ అప్రసృతప్రజ్ఞా అభేదే శాన్తబుద్ధయః । ఈషచ్ఛేషవిదో భాన్తి చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతాః
విభేదంలో వారికి జ్ఞానం విస్తరించదు; అభేదంలో వారి మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. కొద్దిగా మిగిలిన అవశేషాన్ని తెలిసినవారు, నాలుగో స్థితిని చేరుకొని ప్రకాశిస్తారు.
ఈషచ్ఛేషాతివిలయా అర్ధసుప్తాభసంవిదః । బాలకా ఇవ చేష్టన్తే చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతాః
అవశేషం కూడా పూర్తిగా కలిసిపోయినప్పుడు, వారి అవగాహన అర్ధనిద్రలో ఉన్నట్టుగా ఉంటుంది; వారు పిల్లలవలె ప్రవర్తిస్తారు, నాలుగో స్థితిని చేరినవారు.
భూభృతామ్ ఇవ కాఠిన్యమ్ అర్కరశ్మిఘనోపమమ్ । పశ్యన్తి కల్పనాంశాత్మ చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతాః
భూమికి ఉన్న కఠినతను, సూర్యకిరణాల ఘనత్వంలా, కేవలం ఊహగా మాత్రమే చూస్తారు, నాలుగో స్థితిని చేరినవారు.
ఈప్సితానీప్సితానర్థైర్ జగద్ దుẖఖే నిమజ్జతి । తన్ మనాగ్ అపి నోపైతి చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతః
ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి వల్ల ఈ లోకం బాధలో మునిగిపోతుంటే, నాలుగో స్థితిని చేరిన వారి మనస్సు దానికి కొద్దిగా కూడా చేరదు.
భూమికాత్రితయం యావత్ తావజ్ జాగ్రద్ ఇతి స్థితమ్ । చతుర్థీం భూమికాం ప్రాప్య స్వప్నాభం దృశ్యతే జగత్
మూడు స్థితులు ఉన్నంతవరకు దాన్ని మేల్కొనడం అంటారు. నాలుగో స్థితిని చేరినప్పుడు, ఈ లోకం కలలాంటిదిగా కనిపిస్తుంది.
ఉత్తమప్రతిబిమ్బాభమ్ అవ్యవస్థితి భఙ్గురమ్ । దృశ్యం ద్రష్టా న జానాతి చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతః
నాలుగో స్థితి అతి ఉన్నతమైన ప్రతిబింబంలా ఉంటుంది — అది స్థిరంగా ఉండదు, మారుతూ ఉంటుంది. ఆ స్థితిలో చూసేవాడు చూసినదాన్ని తెలుసుకోడు.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తానాం యథావద్ బ్రూహి లక్షణమ్ । తుర్యస్య తుర్యాతీతస్య మునే యది న ఖిద్యసే
ఓ మునీంద్రా! మేల్కొనడం, కలలు, గాఢనిద్ర ఇవి ఎలా ఉంటాయో, అలాగే నాలుగో స్థితి, దానిని మించి ఉన్నదాని లక్షణాలను కూడా, నీకు ఇబ్బంది లేకపోతే చెప్పు.
అపరామృష్టతత్త్వస్య యత్ పదార్థైకభావనమ్ । అమ్లానం తద్ భవేజ్ జాగ్రద్ అసద్ అస్తు సద్ అస్తు వా
నిజమైన తత్వాన్ని అనుభవించని వాడు, వస్తువుల గురించే ఆలోచిస్తూ ఉంటే, అది మేల్కొనడం. అది నిజమైనదైనా, అబద్ధమైనదైనా, ఎప్పటికీ మారదు.
భావిన్యా క్షణవిధ్వంసధియానుత్ఫుల్లరూపయా । అసత్యప్రత్యయతయా యుక్తం గర్భనిషణ్ణయా
ఒక క్షణంలో నశించబోయే, ఇంకా పూర్తిగా వికసించని, అసత్యమైన భావాలతో కూడిన మనస్సు గర్భంలో ఉన్న స్థితికి సంబంధించినదిగా ఉంటుంది.
జాగ్రద్ ఏవానుభూతం యద్ అసత్యం సత్యమ్ ఏవ వా । మ్లానమ్ ఆబిలబుద్ధిత్వాత్ స్వప్నమ్ ఆహుస్ తమ్ ఉత్తమాః
జాగ్రత్త స్థితిలో అనుభవించినది అది అబద్ధమైనదైనా, నిజమైనదైనా, మనస్సు మసకబారినప్పుడు అది మసకబారిన కలగా జ్ఞానులు అంటారు.
జాగ్రత్స్వప్నానుభవయోర్ అవశ్యమ్భావినోḫ పునః । కమ్ అప్య్ అస్తమయẖ కాలం యస్ తమ్ ఆహుః సుషుప్తకమ్
జాగ్రత్త, కలల అనుభవాల తర్వాత తప్పనిసరిగా ఒక అంతరాయం వస్తుంది. దానిని వారు సుషుప్తి అని పిలుస్తారు.
బుద్ధత్వాచ్ ఛాన్తభేదం యద్ అజాగ్రత్స్వప్నమ్ అక్షయమ్ । అసుషుప్తం స్థితం స్వచ్ఛం తత్ తుర్యమ్ ఇతి కథ్యతే
అక్కడ జ్ఞానం ఉండి, భేదాలు నిశ్శబ్దంగా ఉండి, అది జాగ్రత్త కూడా కాదు, కల కూడా కాదు, ఎప్పటికీ నశించదు, స్పష్టంగా నిలిచి ఉంటుంది. దానిని తురీయ స్థితి అంటారు.
యత్ పరామృష్టతత్త్వానామ్ అపదార్థవిభావనమ్ । అవస్థాత్రయనిర్ముక్తం తత్ తురీయమ్ ఇతి స్థితమ్
పరమసత్యాన్ని తెలుసుకున్నవారికి, అన్ని వస్తువుల లేని స్థితి అనుభూతిగా కనిపిస్తుంది. అది మూడవ స్థితులనుండి పూర్తిగా విముక్తమైనది. ఆ స్థితిని 'తురీయము' అని అంటారు.
ఏతద్దశాత్రయం పూర్వం సర్వేణైవానుభూయతే । జీవన్ముక్తాద్ ఋతే త్వ్ ఏషా తుర్యావస్థా న లభ్యతే
ఈ మూడు స్థితులు ముందుగా అందరికీ అనుభవంలోకి వస్తాయి. కానీ జీవన్ముక్తుడిని తప్ప మరెవరికీ ఈ తురీయ స్థితి లభించదు.
సమ్యగ్జ్ఞానవతైవాన్తర్ అవస్థాత్రితయక్షయే । చిదాకాశాత్మనాచ్ఛేన తుర్యావస్థానుభూయతే
సమగ్ర జ్ఞానం కలవారిలో, లోపల మూడవ స్థితులు పోయినప్పుడు, స్వచ్ఛమైన చైతన్యమయమైన ఆకాశం ద్వారా తురీయ స్థితి అనుభవించబడుతుంది.
విదేహముక్తైర్ యావస్థా తుర్యాతీతానుభూయతే । తుర్యస్థితిచిరాభ్యాసైర్ న వాగ్గోచరమ్ ఏతి సా
దేహం లేని ముక్తులకు అనుభవమయ్యే స్థితి తురీయాన్ని కూడా దాటి ఉంటుంది. తురీయ స్థితిని ఎంతకాలం సాధించినా, ఆ స్థితి మాటల్లో చెప్పలేనిది.
న జీవన్ముక్తవిషయా తుర్యాతీతదశా యతః । తతో ఽస్యాẖ కథనం నాస్తి బ్రహ్మత్వాద్ ఇతరత్ క్వచిత్
జీవన్ముక్తునికి తురీయాతీత స్థితి వరదు కాదు. అందుకే దాని గురించి ఎలాంటి వివరమూ లేదు. అది శుద్ధ బ్రహ్మమే, ఇంకొకటి ఎక్కడా లేదు.
న స్వప్నసుప్తతాజాగ్రత్కారణం కార్యకోవిద । జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తానాం పరమ్ ఏవ హి తిష్ఠతి
జాగ్రత్త, స్వప్నం, సుషుప్తి—ఇవి కలిగే కారణం ఏదీ లేదు, ఓ జ్ఞానివా. ఎందుకంటే, జాగ్రత్త, స్వప్నం, నిద్రలన్నింటికంటే మించినది పరమాత్మ మాత్రమే నిలిచిఉంటుంది.