అహమ్ ఇత్య్ ఏవ యస్యాస్తి సంవిత్ తస్యాస్తి చిత్తభూః । యత్ర యత్ పతితం బీజం తద్ అవశ్యం ప్రరోహతి
'నేను' అనే భావన ఉన్నవాడికి మనస్సు అనే పొలం ఉంటుంది. అక్కడ ఏ విత్తనం పడితే అది తప్పకుండా మొలకెత్తుతుంది.
జ్ఞానాద్ ఋతే విమూఢస్య బాలస్య చ సచేతసః । సత్యం సమస్తమ్ ఏవేదమ్ ఆ సర్గనియతిక్రమాత్
జ్ఞానం లేకుండా, మూర్ఖుడికి లేదా చైతన్యం ఉన్న చిన్నవాడికి, సృష్టి క్రమానుసారం ఈ లోకం అంతా నిజమే అనిపిస్తుంది.
మృతేన జీవతా వాపి సర్వẖ కర్తవ్యతాక్రమః । భావితస్ తేన సర్వత్ర స హి సర్వఫలప్రదః
చచ్చిపోయినా, బ్రతికున్నా, అన్ని పనులు మనసులో ఆలోచించే వాడివల్లే జరుగుతాయి. ఎందుకంటే ఆ ఆలోచన ఎక్కడైనా అన్ని ఫలితాలను ఇస్తుంది.
ఏవం చేత్ తత్ సురగురో న కిఞ్చిద్ యేన భావితమ్ । పాషాణేనేవ మనసా స ముక్త ఇతి వేద్మ్య్ అహమ్
దేవతల గురువైనవాడా, ఎవడైనా ఏమీ ఆలోచించకపోతే, అతని మనసు రాయి లాగా ఉండిపోతుంది. అలాంటి వాడు నిజంగా ముక్తుడే అని నాకు తెలుసు.
న కిఞ్చిద్ భావితం యేన దృషజ్జాడ్యే తు తిష్ఠతా । స ముక్తో నాత్ర సన్దేహో ముక్తిẖ కేవలతైవ హి
ఎవడు ఏమీ ఆలోచించకుండా, కళ్లతో చూస్తూ కూడా మూర్ఖత్వంలో ఉంటాడో, అతడు ముక్తుడే. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. ముక్తి అంటే ఇదే.
నకిఞ్చిద్భావనం జన్తోర్ జీవతో నోపపద్యతే । జ్ఞానాద్ ఋతే జీవతైవ కిల కిఞ్చిన్మయీ యతః
జీవించేవాడికి ఏమీ ఆలోచించకపోవడం సాధ్యం కాదు. జ్ఞానం లేకుండా బ్రతికుండగా ఏదో ఒకటి మిగిలిపోతూనే ఉంటుంది.
యయా కయాచిద్ వా యుక్త్యా నకిఞ్చిద్భావనం యది । నూనం రూఢమ్ అరూఢస్య తత్ ప్రాప్యం నావశిష్యతే
ఏదైనా మార్గంలో, మనసులో ఏమాత్రం ఆలోచన లేకుండా ఉండగలిగితే, అది సాధించినవాడైనా, సాధించని వాడైనా, ఇక సాధించాల్సింది ఏమీ మిగలదు.
ఇత్థం పురా సురపురే ఽసురనాయకస్య రామైవముత్తమవిదా గురుణా సురాణామ్ । తత్ తే మయాద్య కథితం కథయానయేహ పిణ్డాదిదానకృతచారు విచారయేతి
ఇలా ఎప్పుడో దేవతల నగరంలో, రామా, రాక్షసాధిపతికి దేవతల గొప్ప గురువు ఉపదేశించినట్లు, నేడు నేను నీకు చెప్పిన విషయాన్ని, అన్నదానం మొదలైన కార్యాల విషయంలో ఇక్కడ పరిశీలించు.
సత్యం భవత్వ్ అసత్యం వాప్య్ అసతాపి సతాపి వా । చేతసేషద్ అపి స్పృష్టమ్ అవశ్యమ్ అనుభూయతే
ఏది నిజమైనదైనా, అబద్ధమైనదైనా, అసత్యమైనదైనా, సత్యమైనదైనా, మనసుకు తాకినది తప్పక అనుభవించాల్సిందే.
సద్యẖ కాలాన్తరే వాపి సకృద్ దృష్టం హి చేతసా । ద్రవత్వమ్ అమ్భసేవాన్తర్ అవశ్యమ్ అనుభూయతే
వెంటనే అయినా, కొంతకాలం తర్వాత అయినా, మనసు ఒకసారి చూసినదీ, నీళ్ళకు ద్రవత్వం ఉండటంలా, తప్పక అనుభవించాల్సిందే.
కాలాన్తరవిసార్య్ అన్తస్ సకృద్ దృష్టం దధన్ మనః । విస్మృత్య తిష్ఠతి జడం బర్హ్యణ్డరసపిణ్డవత్
మనస్సు ఒకసారి ఏదైనా విషయాన్ని చూచి, దాన్ని లోపల చాలా కాలం వ్యాపింపజేస్తుంది. ఆ తరువాత దాన్ని మర్చిపోయి, గుడ్డు లోపల పచ్చసొనలా, నిశ్చలంగా ఉండిపోతుంది.
వినా జ్ఞానాగ్నిదాహేన న కదాచిన్ నివర్తతే । చిత్తాత్ సకృద్గృహీతో ఽర్థో నీలీరాగ ఇవామ్బరాత్
జ్ఞానాగ్ని ద్వారా కాలిపోకపోతే, మనస్సు ఒకసారి పట్టుకున్న విషయం ఎప్పుడూ పోదు; అది వస్త్రంలో నీలిరంగు కలిసిపోయినట్టు మిగిలిపోతుంది.
న చాస్త్య్ అవాసనం చిత్తమ్ అకార్ష్ణ్యమ్ ఇవ కజ్జలమ్ । జగత్పదార్థసార్థాత్మా వాసనౌఘో మనోఽభిధః
ఎలా ముద్దులో నలుపు లేకుండా ఉండదు, అలాగే వాసనలు లేకుండా మనస్సు ఉండదు. ఈ ప్రపంచంలోని విషయాలే వాసనలుగా మనస్సు అని పిలవబడుతుంది.
న చాస్య లభ్యతే సత్తా చేతసẖ కాచిద్ ఈక్షితా । తిమిరస్యేవ దీపేన తదసత్తైవ శిష్యతే
మనస్సు నిజంగా ఉందని ఎప్పుడూ చైతన్యంతో పరిశీలించినప్పుడు కనపడదు; దీపం వెలిగితే చీకటి పోయినట్టు, దాని లేనితనమే మిగిలిపోతుంది.
నాతశ్ చిత్తం న చైత్తాది విద్మ ఇత్యేవమాత్రకమ్ । విద్ధి జ్ఞానమ్ అనేనైషా శామ్యేద్ భవవిషూచికా
ఇదికన్నా మించి మనస్సు లేదా దాని మార్పులను మనం తెలియదని మాత్రమే తెలుసుకోవాలి. ఇదే నిజమైన జ్ఞానం. దీని వల్ల జనన మరణాల బాధ తగ్గిపోతుంది.
ఖ ఏవాహన్త్వమ్ ఉదితం శూన్యత్వమ్ ఇవ తన్ మనః । నోదితం తద్ ఇతి జ్ఞప్తేర్ మనశ్శాన్త్యోపశామ్యతి
ఆకాశంలో 'నేను' అనే భావన ఉద్భవిస్తుంది. మనస్సు కూడా శూన్యంలా ఉంటుంది. అది ఉద్భవించదని తెలుసుకున్నప్పుడు మనస్సు కలవరాలు నశిస్తాయి.
మనḫప్రశమనోపాయో యోగ ఇత్య్ అభిధీయతే । సప్తభూమిస్ తు స ప్రోక్తస్ తత్ర భూమిక్రమం శృణు
మనస్సు శాంతిపరచే మార్గాన్నే యోగం అంటారు. దీనికి ఏడు స్థాయులు ఉన్నాయని చెబుతారు. ఇప్పుడు ఆ స్థాయుల క్రమాన్ని విను.
భూమికానాం త్రయం ప్రోక్తం తవ రామ యథాక్రమమ్ । భూమికాత్రితయస్థా యే తే మహాపురుషాస్ స్మృతాః
ఓ రామా! నీకు మూడు స్థాయులు వరుసగా వివరించబడ్డాయి. ఆ మూడు స్థాయుల్లో ఉండేవారిని మహాపురుషులు అని అంటారు.
నిర్మానమోహా జితసఙ్గదోషా అధ్యాత్మనిత్యా వినివృత్తకామాః । ద్వన్ద్వైర్ విముక్తాస్ సుఖదుẖఖసారైర్ భవన్తి భూమిత్రయమ్ అభ్యుపేతాః
అహంకారం, మాయ పోయినవారు, మమకారం, దోషాలు జయించినవారు, ఎప్పుడూ ఆత్మలో స్థిరంగా ఉండేవారు, కోరికలు లేని వారు, సుఖదుఃఖాల వంటి ద్వంద్వాల నుంచి విముక్తులైన వారు — ఇలాంటి వారు ఆత్మజ్ఞానంలో మూడు స్థాయిలను సాధించి స్థిరపడతారు.
భూమికాత్రితయాభ్యాసాద్ అజ్ఞానే క్షయమ్ ఆగతే । సమ్యగ్జ్ఞానోదయే చిత్తే పూర్ణచన్ద్రోదయోపమే
ఈ మూడు స్థాయిల సాధన వల్ల, అజ్ఞానం పోయినప్పుడు, మనసులో నిజమైన జ్ఞానం ఉదయించేటప్పుడు, అది పూర్ణచంద్రుడు ఉదయించినట్లే ఉంటుంది.
నిర్విభాగమ్ అనాద్యన్తం యోగినో యుక్తచేతసః । సమం సర్వం ప్రపశ్యన్తి చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతాః
మనస్సు ఏకాగ్రత సాధించిన యోగులు, ఆది అంతం లేని, ఏకత్వంగా ఉన్న నాలుగో స్థాయికి చేరినవారు, అన్ని విషయాలను సమంగా, విడిపోని వాటిలా చూస్తారు.
అద్వైతే స్థైర్యమ్ ఆయాతే ద్వైతే చ ప్రశమం గతే । పశ్యన్తి స్వప్నవల్ లోకం చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతాః
అద్వైతంలో స్థిరత వచ్చినప్పుడు, ద్వైత భావం పూర్తిగా శాంతించినప్పుడు, నాలుగో స్థాయికి చేరినవారు ఈ లోకాన్ని కలలాగానే చూస్తారు.
భేదే త్వ్ అప్రసృతప్రజ్ఞా అభేదే శాన్తబుద్ధయః । ఈషచ్ఛేషవిదో భాన్తి చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతాః
విభేదంలో వారికి జ్ఞానం విస్తరించదు; అభేదంలో వారి మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. కొద్దిగా మిగిలిన అవశేషాన్ని తెలిసినవారు, నాలుగో స్థితిని చేరుకొని ప్రకాశిస్తారు.
ఈషచ్ఛేషాతివిలయా అర్ధసుప్తాభసంవిదః । బాలకా ఇవ చేష్టన్తే చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతాః
అవశేషం కూడా పూర్తిగా కలిసిపోయినప్పుడు, వారి అవగాహన అర్ధనిద్రలో ఉన్నట్టుగా ఉంటుంది; వారు పిల్లలవలె ప్రవర్తిస్తారు, నాలుగో స్థితిని చేరినవారు.
భూభృతామ్ ఇవ కాఠిన్యమ్ అర్కరశ్మిఘనోపమమ్ । పశ్యన్తి కల్పనాంశాత్మ చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతాః
భూమికి ఉన్న కఠినతను, సూర్యకిరణాల ఘనత్వంలా, కేవలం ఊహగా మాత్రమే చూస్తారు, నాలుగో స్థితిని చేరినవారు.
ఈప్సితానీప్సితానర్థైర్ జగద్ దుẖఖే నిమజ్జతి । తన్ మనాగ్ అపి నోపైతి చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతః
ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి వల్ల ఈ లోకం బాధలో మునిగిపోతుంటే, నాలుగో స్థితిని చేరిన వారి మనస్సు దానికి కొద్దిగా కూడా చేరదు.
భూమికాత్రితయం యావత్ తావజ్ జాగ్రద్ ఇతి స్థితమ్ । చతుర్థీం భూమికాం ప్రాప్య స్వప్నాభం దృశ్యతే జగత్
మూడు స్థితులు ఉన్నంతవరకు దాన్ని మేల్కొనడం అంటారు. నాలుగో స్థితిని చేరినప్పుడు, ఈ లోకం కలలాంటిదిగా కనిపిస్తుంది.
ఉత్తమప్రతిబిమ్బాభమ్ అవ్యవస్థితి భఙ్గురమ్ । దృశ్యం ద్రష్టా న జానాతి చతుర్థీం భూమికామ్ ఇతః
నాలుగో స్థితి అతి ఉన్నతమైన ప్రతిబింబంలా ఉంటుంది — అది స్థిరంగా ఉండదు, మారుతూ ఉంటుంది. ఆ స్థితిలో చూసేవాడు చూసినదాన్ని తెలుసుకోడు.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తానాం యథావద్ బ్రూహి లక్షణమ్ । తుర్యస్య తుర్యాతీతస్య మునే యది న ఖిద్యసే
ఓ మునీంద్రా! మేల్కొనడం, కలలు, గాఢనిద్ర ఇవి ఎలా ఉంటాయో, అలాగే నాలుగో స్థితి, దానిని మించి ఉన్నదాని లక్షణాలను కూడా, నీకు ఇబ్బంది లేకపోతే చెప్పు.
అపరామృష్టతత్త్వస్య యత్ పదార్థైకభావనమ్ । అమ్లానం తద్ భవేజ్ జాగ్రద్ అసద్ అస్తు సద్ అస్తు వా
నిజమైన తత్వాన్ని అనుభవించని వాడు, వస్తువుల గురించే ఆలోచిస్తూ ఉంటే, అది మేల్కొనడం. అది నిజమైనదైనా, అబద్ధమైనదైనా, ఎప్పటికీ మారదు.