నిర్వాణమాత్రం ప్రథమం పరం బోధస్ తద్ ఏవ చ । చిత్తమాత్రం తద్ ఏవాస్తే న యాతి వసుధాదితామ్
మొదటిగా ఉన్నది శుద్ధమైన మోక్షమే, అది పరమమైన జ్ఞానమే, అదే మనస్సు. అది మనస్సుగా మాత్రమే ఉంటుంది, భూమి వంటివాటిగా మారదు.
సర్వేషాం భూతమనసాం సంసారవ్యవహారిణాం । ప్రథమో ఽసౌ ప్రతిచ్ఛన్దశ్ చిత్తదేహస్ స్వతోదయః
ప్రపంచంలో వ్యవహరిస్తున్న అన్ని ప్రాణుల మనస్సులకు, ఆ మొదటి ప్రతిబింబమే మనస్సు రూపమైన శరీరం, అది తానే తానుగా ఉద్భవిస్తుంది.
యస్మాత్ పూర్వాత్ ప్రతిచ్ఛన్దాద్ అనన్యైతత్స్వరూపిణీ । ఇయం ప్రవిసృతా సృష్టిస్ స్పన్దదృష్టిర్ ఇవానిలాత్
తన స్వరూపానికి భిన్నంగా లేని ఆ ముందున్న ప్రతిబింబం నుంచే, ఈ సృష్టి గాలిలో అలజడి కనిపించునట్లు వ్యాపించింది.
ప్రతిభానాకృతేర్ అస్మాత్ ప్రతిభామాత్రరూపధృత్ । విభాత్య్ ఏవమ్ అయం సర్గస్ సత్యానుభవవత్ స్థితః
శుద్ధమైన జ్ఞానరూపాన్ని మాత్రమే ధరించిన ఈ ప్రతిభా స్వరూపం నుంచే, ఈ సృష్టి నిజమైన అనుభూతిలా ప్రకాశిస్తూ నిలిచింది.
దృష్టాన్తో ఽత్ర స్వప్నపురం స్వప్నస్త్రీసురతం తథా । అసద్ అప్య్ అర్థసమ్పత్త్యా సత్యానుభవభాసురమ్
ఇక్కడ కలలో కనిపించే ఊరు, కలలోని స్త్రీతో అనుభవించే ఆనందం ఉదాహరణలు. ఇవి నిజమైనవి కావు, అయినా అనుభవం వల్ల అవి నిజంగా అనిపించేలా ప్రకాశిస్తాయి.
అపృథ్వ్యాదిమయో భాతి వ్యోమాకృతిర్ అదేహకః । సదేహ ఇవ భూతేశస్ స్వాత్మభూః పురుషాకృతిః
ఆయన భూమి మొదలైన పదార్థాలతో కూడినవాడు కాదు, శరీరం లేని వాడు, ఆకాశంలాంటి రూపంతో కనిపిస్తాడు. అయినా శరీరంతో ఉన్న భూతాల అధిపతి లాగా, తనంతట తానే పుట్టినవాడిగా, మనిషి రూపంలో నిలుస్తాడు.
స చిత్సఙ్కల్పరూపత్వాద్ ఉదేత్య్ అప్య్ అథ శామ్యతి । స్వాయత్తత్వాత్ స్వభావస్య నోదేతి న చ శామ్యతి
ఆయన స్వభావం చైతన్యంతో, సంకల్పంతో కూడినదిగా ఉండటం వల్ల, ఒక్కసారి ఉద్భవించి, మళ్లీ లయమవుతాడు. కానీ తన స్వభావం తన చేతిలోనే ఉండటం వల్ల, నిజంగా ఉద్భవించడు, లయమవడమూ కాదు.
బ్రహ్మా సఙ్కల్పరహితః పృథ్వ్యాదిరహితాకృతిః । కేవలశ్ చిత్తమాత్రాత్మా కారణం త్రిజగత్స్థితేః
బ్రహ్మకు సంకల్పం ఉండదు, భూమి మొదలైన పదార్థాల రూపం లేదు. ఆయన స్వరూపం కేవలం చైతన్యమే. మూడు లోకాలకు కారణమైనవాడు ఆయన.
సఙ్కల్ప ఏష కచతి యథా నామ స్వసమ్భవః । వ్యోమాత్మైష తథా భాతి భవత్సఙ్కల్పశైలవత్
ఈ సంకల్పం తన స్వభావానుసారం సంచరిస్తుంది. పేరు ఎలా తనలోనుంచి ఉద్భవిస్తుందో, అంతే ఈ ఆకాశస్వరూపి కూడా నీ సంకల్పపర్వతంలా కనిపిస్తుంది.
ఆతివాహికతైకాన్తవిస్మృత్యా దృఢరూఢయా । ఆధిభౌతికబోధేన ముధా భాతి పిశాచవత్
ఆకాశస్థితిని పూర్తిగా మరచిపోవడం వల్ల, భౌతిక ప్రపంచాన్ని బలంగా గ్రహించడం వల్ల, అది అబద్ధంగా, పిశాచంలా కనిపిస్తుంది.
ఇదమ్ప్రథమతోద్యోగసమ్ప్రబుద్ధమహాచితేః । నోదేతి శుద్ధసంవిత్త్వాద్ ఆతివాహికవిస్మృతిః
ప్రయత్నం మొదటి దశలోనే మేల్కొన్న మహాచైతన్యంలో, దాని స్వచ్ఛమైన అవగాహన వల్ల ఆకాశస్థితి మరచిపోవడం కలగదు.
ఆధిభౌతికతా తేన నాస్యోదేతి పిశాచికా । అసత్యా మృగతృష్ణేవ మిథ్యా జాడ్యభ్రమప్రదా
అందువల్ల ఆ స్థితిలో భౌతిక రూపం అనే పిశాచ స్వభావం కలుగదు. అది అసత్యమైనది, మృగతృష్ణ వలె మాయగా ఉండి, మూర్ఖత్వ భ్రమను కలిగిస్తుంది.
మనోమాత్రం యదా బ్రహ్మా న పృథ్వ్యాదిమయాత్మకః । మనోమాత్రమ్ అతో విశ్వం యద్ యతస్ తత్ తద్ ఏవ హి
బ్రహ్మం అనేది కేవలం మనస్సే, భూమి మొదలైన పదార్థాల కలయిక కాదు. అందువల్ల ఈ జగత్తు కూడా మనస్సే. దానినుండి ఏది పుట్టిందో, అది కూడా మనస్సే.
అజస్య సహకారీణి కారణాని న సన్తి యత్ । తజ్జస్యాపి న సన్త్య్ ఏవ తాని తస్మాత్ తు కానిచిత్
పుట్టని దానికి సహాయకారణాలు ఉండవు. అలాగే పుట్టిన వాటికీ అవి నిజంగా లేవు, కొన్ని మినహాయించి.
కారణాత్ కార్యవైచిత్ర్యం తేనాత్రాస్తి న కిఞ్చన । యాదృశం కారణం శుద్ధం కార్యం తాదృగ్ ఇహ స్థితమ్
కారణాల వల్లే ఫలితాల్లో వైవిధ్యం కనిపిస్తుంది. అందుకే దీని వెలుపల వేరే ఏదీ లేదు. కారణం ఎంత శుద్ధంగా ఉంటే, ఫలితం కూడా ఇక్కడ అంతే స్థిరంగా ఉంటుంది.
కార్యకారణతా త్వ్ అత్ర న కిఞ్చిద్ ఉపపద్యతే । యాదృగ్ ఏవ పరం బ్రహ్మ తాదృగ్ ఏవ జగత్త్రయమ్
ఇక్కడ కారణం-ఫలితానికి సంబంధం అసలు వర్తించదు. పరబ్రహ్మం ఎలా ఉందో, ఈ మూడు లోకాలు కూడా అలాగే ఉంటాయి.
మనస్తామ్ ఇవ యాతేన బ్రహ్మణా తన్యతే జగత్ । అనన్యద్ ఆత్మనశ్ శుద్ధాద్ ద్రవత్వమ్ ఇవ వారిణా
ఈ జగత్తు పరబ్రహ్మ స్వచ్ఛమైన మనస్సు ద్వారా సృష్టించబడింది, అది నీటిలోని తేమలా, ఇంకెక్కడినుంచో కాదు.
మనసా తన్యతే సర్వమ్ అసద్ ఏవేదమ్ ఆతతమ్ । యథా సఙ్కల్పనగరం యథా గన్ధర్వపత్తనమ్
ఈ లోకం అంతా మనస్సు వల్ల వెలిసింది; ఇది వాస్తవం కాదు, మన ఊహలో పుట్టే నగరం లాగా, గంధర్వుల పట్టణం లాగానే ఉంది.
ఆధిభౌతికతా నాస్తి రజ్జ్వామ్ ఇవ భుజఙ్గతా । బ్రహ్మాదయః ప్రబుద్ధాస్ తు కథం తిష్ఠన్తు తత్ర తే
ఇక్కడ భౌతికత్వం అసలు లేదు, అది కట్టెలో పాము ఉన్నట్టు ఊహించడమే. అర్థం తెలిసిన బ్రహ్మ మొదలైన వారు అక్కడ ఎలా ఉండగలరు?
ఆతివాహిక ఏవాస్తి న ప్రబుద్ధమతేః కిల । ఆధిభౌతికదేహస్య చర్చైవాత్ర కుతః కథమ్
ఇక్కడ సూక్ష్మశరీరమే ఉంది, కానీ జ్ఞానం కలిగినవారికి అది కూడా ఉండదు. మరి ఇక్కడ భౌతిక శరీరం గురించి ఏమి మాట్లాడాలి?
మనోనామ్నో మనుష్యస్య వివిధాకారధారిణః । మనోరాజ్యం జగద్ ఇతి సత్యరూపమ్ ఇవ స్థితమ్
మనస్సు అనే పేరుగల మనిషి అనేక రూపాలు ధరించును. మనస్సు రాజ్యం అయిన ఈ లోకం నిజమైనదిగా కనిపిస్తుంది.
మన ఏవ విరిఞ్చత్వం విద్ధి సఙ్కల్పనాత్మకమ్ । స్వవపుస్ స్ఫారతాం నీత్వా మనసేదం ప్రతన్యతే
మనస్సే సృష్టికర్త, అది సంకల్పాలతో నిండినది. తన స్వరూపాన్ని విస్తరించి, ఈ లోకాన్ని మనస్సే ప్రదర్శిస్తుంది.
విరిఞ్చో మనసో రూపం విరిఞ్చస్య మనో వపుః । పృథ్వ్యాది విద్యతే నాత్ర తేన పృథ్వ్యాది కల్పితమ్
సృష్టికర్త అనేది మనస్సు రూపమే, మనస్సే సృష్టికర్తకు శరీరంగా ఉంటుంది. భూమి మొదలైనవి ఇక్కడ నిజంగా లేవు, అందుకే అవన్నీ మనస్సులో ఊహించబడినవే.
పద్మాక్షే పద్మినీవాన్తర్ మనోహృద్య్ అస్తి దృశ్యతా । మనోదృశ్యదృశౌ భిన్నే న కదాచన కిఞ్చన
పద్మపువ్వులోని కళ్లలో పద్మం ఉన్నట్లు, మనస్సు హృదయంలో దృశ్యమానమైనది ఉంటుంది. మనస్సులో దృష్టి, దృశ్యం ఎప్పుడూ వేరుగా ఉండవు.
తథా చాత్ర భవత్స్వప్నసఙ్కల్పశ్ చిత్తరాజ్యధీః । స్వానుభూత్యైవ దృష్టాన్తస్ తస్మాద్ ధృద్య్ అస్తి దృశ్యభూః
ఇక్కడ మనసు రాజ్యాన్ని మనం కలలు కంటూ ఊహించడంలా భావించాలి. మన అనుభవంలో ఇది స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది కనుక, మన హృదయంలోనే ఈ జగత్ కనిపిస్తుంది.
తస్మాచ్ చిత్తవికల్పస్థః పిశాచో బాలకం యథా । వినిహన్త్య్ ఏవమ్ ఏషాన్తర్ ద్రష్టారం దృశ్యరూపికా
మనసులో కలిగే భ్రమలో ఉండే పిశాచం ఎలా ఒక బాలుడిని హానిచేస్తుందో, అలాగే ఈ లోపలి దృష్టి, కనిపించేదానివలె రూపం తీసుకుని, దృష్టికర్తను నాశనం చేస్తుంది.
యథాఙ్కురో ఽన్తర్ బీజస్య సంస్థితో దేశకాలతః । కరోతి భాసురం దేహం తనోత్య్ ఏవం హి దృశ్యధీః
ఎలా విత్తనంలో ఉన్న మొక్క, సమయం స్థలాన్ని బట్టి ప్రకాశవంతమైన శరీరాన్ని తయారు చేస్తుందో, అలాగే మన దృష్టి కూడా కనిపించేదాన్ని సృష్టిస్తుంది.
సచ్ చేన్ న శామ్యతి కదాచన దృశ్యదుఃఖం దృశ్యే త్వ్ అశామ్యతి న బోద్ధరి కేవలత్వమ్ । దృశ్యే త్వ్ అసమ్భవతి బోద్ధరి బోద్ధృభావః శామ్యేత్ స్థితే ఽపి హి తద్ అస్య విమోక్షమ్ ఆహుః
కనిపించేదానివల్ల కలిగే బాధ ఎప్పుడూ తగ్గకపోతే, అది కనిపించేదానిలో తగ్గదు, జ్ఞానంలో కూడా స్వచ్ఛమైన స్థితి రాదు. కనిపించేదాన్ని జ్ఞానంలో లేకపోతే, జ్ఞానికుడి స్థితి కూడా పోతుంది. కనిపించేదాన్ని ఉన్నప్పటికీ, ఆ స్థితిని విముక్తి అంటారు.
కథయత్య్ ఏవమ్ ఉద్దామవచనం మునినాయకే । శ్రోతుమ్ ఏకరసే జాతే జనే మౌనవతి స్థితే
మహర్షి వసిష్ఠుడు అద్భుతమైన మాటలు చెప్పుతుండగా, అక్కడ ఉన్న ప్రజలు అందరూ ఒక్కటే ధ్యాసతో వినాలని తపించి, నిశ్శబ్దంగా శ్రద్ధగా ఉండిపోయారు.
శాన్తేషు కిఙ్కిణీజాలస్వనేషు స్పన్దనం వినా । పఞ్జరాన్తరహారీతశుకేష్వ్ అప్య్ అస్తకేలిషు
అలంకారాల మణిపూసల మోగు ధ్వని ఆగిపోయింది, ఎలాంటి కదలిక లేదు. పంజరాల్లో ఉన్న గ్రీష్మ పక్షులు కూడా తమ ఆటపాటలు మానేశారు.