కిఞ్చిజ్జాతధియో జన్తోర్ దేశభాషార్థవేదినః । గృహ్ణామీదం త్యజామీదమ్ ఇతి సఞ్జాయతే స్థితిః
ప్రాణికి కొంతమంది జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, ప్రదేశం, భాష, వస్తువుల అర్థం తెలిసినప్పుడు, 'ఇదిని తీసుకుంటాను, దీనిని వదిలేస్తాను' అనే ఆలోచన కలుగుతుంది.
ఏతావన్మాత్రబుద్ధిర్ యస్ స్వవృద్ధజనగోచరః । భవేత్ స్వకర్మశాస్త్రాణాం విషయో ఽసావ్ అలం విధేః
ఎవరికి ఇంత మాత్రమే బుద్ధి ఉంటే, అతడు పెద్దల పరిధిలో ఉంటాడు. అతనికి తన కర్మశాస్త్రాలు ఎంతైతే ఉంటాయో, అవే అతనికి చాలు, అవే నియమంగా మారతాయి.
కులవృద్ధప్రయుక్తేన స్వనిశ్చయవతైవ వా । భావ్యం పదపదార్థానాం తేన తజ్జ్ఞేన వై తతః
పదాలు, వాటి అర్థాలు మనకు తెలిసినవిగా, కుటుంబ పెద్దలు చెప్పినట్లు గానీ, లేక మన స్వంత నిశ్చయంతో గానీ, అర్థం చేసుకోవాలి.
జన్తుḫ పదపదార్థజ్ఞో హేయం త్యజతి తజ్జ్ఞధీః । ఉపాదేయమ్ ఉపాదత్తే నాలోకయతి మధ్యమమ్
పదాలు, వాటి అర్థాలు తెలిసినవాడు, ఏమి వదలాలో వదిలిపెడతాడు, ఏమి స్వీకరించాలో తీసుకుంటాడు, మధ్యస్థమైన వాటిని పట్టించుకోడు.
వివేకాద్ వృద్ధభీత్యా వా శాస్త్రార్థవ్యవహారిణః । విచారపూర్వం యస్యేహా స పుమాన్ ఇతి కథ్యతే
వివేకంతో గానీ, పెద్దల భయంతో గానీ, శాస్త్రార్థాన్ని అనుసరించి, ఆలోచనతో ముందుగా పని చేసే వాడిని మనిషి అంటారు.
ప్రవృత్తశ్ చ నివృత్తశ్ చ భవతి ద్వివిధḫ పుమాన్ । స్వర్గాపవర్గోన్ముఖయోశ్ శృణు లక్షణమ్ ఏతయోః
మనిషి రెండు విధాలుంటాడు — ఒకడు కార్యంలో నిమగ్నుడై, మరొకడు కార్యాన్ని వదిలి ఉంటాడు. స్వర్గం, మోక్షం వైపు దృష్టి ఉన్న వీరిలోని లక్షణాలు విను.
కిమ్ ఏతన్ నామ నిర్వాణం వరం సంసృతిర్ ఏవ నః । ఇతి కర్తవ్యకర్తా యస్ స ప్రవృత్త ఇతి స్మృతః
ఈ మోక్షం అనే పేరు గలది ఏమిటి? మనకు నిజంగా ఈ లోకజీవితమే వాస్తవమేమో అని, ఏం చేయాలి, ఏం చేయకూడదో ఆలోచిస్తూ ఉండేవాడిని కార్యనిష్టుడని అంటారు.
చలార్ణవయుగచ్ఛిద్రకూర్మగ్రీవార్పణోపమా । అనేకజన్మాన్తరతో భావినీ తస్య మోక్షధీః
అతని మోక్షసంబంధమైన ఆలోచన అనేక జన్మల నుండి వచ్చినదైనా, అది కదిలే సముద్రపు అలల మధ్య రంధ్రాల్లో తాబేలు మెడ తాకినట్టే, క్షణికమే.
అసారా బత సంసారవ్యవస్థాలం మమైతయా । కిం కర్మభిḫ పర్యుషితైర్ దినం తైర్ ఏవ నీయతే
హాయ్! ఈ సంసార వ్యవస్థ నాకెంత అశాశ్వతమైందో! ఈ పాతపడి పోయిన కర్మలతో నాకు ఏమి ప్రయోజనం? ఇవి చేస్తూ రోజంతా గడిచిపోతుంది.
క్షయాతిశయనిర్ముక్తం కిం స్యాద్ విశ్రమణం పరమ్ । ఇతి నిశ్చయవాన్ యో ఽన్తస్ స నివృత్త ఇతి స్మృతః
క్షయం, అధికతలు లేని పరమ విశ్రాంతి ఏమై ఉంటుందో అని లోపల స్థిరంగా నిర్ణయించుకున్నవాడిని విరక్తుడని అంటారు.
స వర్తమాన ఏవేహ జన్మని త్వ్ అవివేకిని । స యోగభూమిష్వ్ ఏతాసు విషయో విశదాశయః
ఈ జన్మలో వివేకం లేని వారిలోనే ఉన్నా, యోగ మార్గాల్లో మాత్రం స్పష్టమైన సంకల్పంతో ఉన్నవాడవుతాడు.
కథం విరాగవాన్ భూత్వా సంసారాబ్ధిం తరామ్య్ అహమ్ । ఏవంవిచారణపరో యదా భవతి సన్మతిః
విరక్తుడై ఈ Samsāra సముద్రాన్ని ఎలా దాటి పోతాను? ఇలాంటి ఆలోచనలో మనస్సు నిమగ్నమైతే,
సాధుసఙ్గమమ్ ఆదత్తే సచ్ఛాస్త్రమ్ అపి వీక్షతే । విరాగమ్ ఉపయాత్య్ అన్తర్ భావనాస్వ్ అనువాసరమ్
అది సద్గుణుల సాంగత్యాన్ని కోరుకుంటుంది, సత్యమైన శాస్త్రాలను చూస్తుంది, తరచూ ధ్యానం ద్వారా లోపల విరక్తిని కలిగి వస్తుంది.
క్రియాసూదారరూపాసు రమతే మానమ్ ఈహతే । గ్రామ్యాసు జడచేష్టాసు చలాసు విచికిత్సతే
అది మంచి పనుల్లో ఆనందిస్తుంది, గౌరవాన్ని కోరుకుంటుంది, సామాన్యమైన, జడమైన, స్థిరంగా లేని పనుల విషయంలో సందేహిస్తుంది.
నోదాహరతి మర్మాణి పుణ్యశర్మాణి చేష్టతే । అనన్యోద్వేగకారీణి మృదుకర్మాణి సేవతే
ఇతడు ఎప్పుడూ హానికరమైన మాటలు మాట్లాడడు, పుణ్యమూ ఆనందమూ కలిగించే పనులు చేస్తాడు, ఇతరులకు బాధ కలిగించని మృదువైన పనుల్లో మాత్రమే నిమగ్నమై ఉంటాడు.
స్నేహప్రణయగర్భాణి పేశలాన్య్ ఉచితాని చ । దేశకాలోపపన్నాని వచనాన్య్ అభిభాషతే
ఇతడు ప్రేమాభిమానాలతో నిండిన, మృదువైన, అనుకూలమైన మాటలు, సమయానుకూలంగా, స్థలానుకూలంగా, సందర్భానికి తగినట్లు మాట్లాడతాడు.
తదాసౌ ప్రథమామ్ ఏకాం ప్రాప్తో భవతి భూమికామ్ । వక్ష్యమాణస్వభావో ఽథ తత్ర రూఢిమ్ ఉపేష్యతి
అప్పుడు ఇతడు మొదటి స్థాయిని పొందుతాడు; తరువాత చెప్పబోయే లక్షణాలతో అక్కడ బలంగా స్థిరపడతాడు.
దేవాయతనదేశేషు బ్రాహ్మణావసథేషు చ । వనేషు రమతే నిత్యం ప్రథమాం భూమికామ్ ఇతః
ఇతడు ఈ మొదటి స్థాయిని చేరిన తరువాత దేవాలయ ప్రాంతాల్లో, బ్రాహ్మణుల ఇళ్లలో, అరణ్యాలలో ఎప్పుడూ ఆనందంగా ఉంటాడు.
శాస్త్రసజ్జనసమ్పర్కైḫ ప్రజ్ఞాం వర్ధయతి స్వయమ్ । శుక్లపక్షẖ కలామ్ ఇన్దోర్ ఇవ సౌన్దర్యశాలినీమ్
శాస్త్రాలు చదవడం, మంచి మనుషులతో స్నేహం కలిగి ఉండడం వలన అతని జ్ఞానం తానే తాను పెరుగుతుంది. ఇది పెరుగుతున్న చంద్రుని అందం ఎలా మెరుగవుతుందో అలా అతని జ్ఞానమూ మెరుగవుతుంది.
సర్వాస్తివాదనిరతḫ పేశలḫ ప్రణయాన్వితః । మనసా కర్మణా వాచా సజ్జనాన్ ఉపసేవతే
ప్రపంచంలో ఉన్నదంతా నిజమే అన్న భావనతో, మృదువుగా, ప్రేమతో నిండినవాడై, అతడు మనసుతో, చేతలతో, మాటలతో మంచి మనుషులను సేవిస్తాడు.
కదర్థలబ్ధాంల్ లభ్యాంశ్ చ తజ్జ్ఞాన్ అనుసరంశ్ చిరమ్ । యతẖ కుతశ్చిద్ ఆనీయ నిత్యం శాస్త్రాణ్య్ అవేక్షతే
ఎక్కడ దొరికినా, సులభంగా దొరికిన పుస్తకాలు గానీ, కష్టంగా దొరికిన పుస్తకాలు గానీ, వాటిని సంపాదించి, జ్ఞానులను అనుసరిస్తూ, ఎప్పుడూ శాస్త్రాలను అధ్యయనం చేస్తూ ఉంటాడు.
వ్యాలాపధ్వంసనశిఖీ ధర్మాబ్దేశోచ్చకన్ధరః । స్నానదానతపోధ్యానవిభవాన్ అభివాఞ్ఛతి
అజ్ఞానాన్ని తొలగించే అగ్ని వంటి వాడై, ధర్మసాగరంలో ఎత్తుగా నిలబడి, స్నానం, దానం, తపస్సు, ధ్యానం వంటి సంపదలను కోరుకుంటాడు.
ప్రథమామ్ ఇత్య్ ఉపారుహ్య ద్వితీయామ్ ఆశ్రయేద్ బలాత్ । పురుషార్థాద్ ఋతే నాన్యా సఙ్కటోత్తరణే గతిః
మొదటి మెట్టును ఎక్కిన తరువాత, బలవంతంగా రెండవ మెట్టును ఆశ్రయించాలి. మనసులో ఉద్దేశ్యపూర్వకంగా ప్రయత్నించకుండా, కష్టాలను దాటి పోవడానికి వేరే మార్గం లేదు.
ఏవం విచారవాన్ యస్ స్యాత్ సంసారోత్తరణం ప్రతి । స భూమికావాన్ ఇత్య్ ఉక్తశ్ శేషస్ త్వ్ ఆర్య ఇతి స్మృతః
ఇలా, సంసారాన్ని దాటి పోవడంలో విచారణ కలిగి ఉన్నవాడు మెట్లు సాధించినవాడిగా చెప్పబడతాడు. మిగతావారు కేవలం ఆర్యులు అని మాత్రమే పరిగణించబడతారు.
ఆర్యతాతుల్యతాం యాతా ప్రథమైకైవ భూమికా । భూమికానాం తు శేషాణామ్ ఆర్యతా దాస్యమ్ అర్హతి
మొదటి మెట్టు మాత్రమే ఆర్యతకు సమానంగా ఉంటుంది. మిగతా మెట్లు ఆర్యతకు సేవ చేయటానికి మాత్రమే యోగ్యమైనవి.
విచారనామ్నీమ్ ఇతరామ్ ఆగతో యోగభూమికామ్ । ఉదారమతిర్ ఆదత్తే స్వభావం మహతామ్ ఇతి
ఇతర యోగభూమిని, అంటే విచారణ అనే స్థాయిని చేరుకున్నవాడు, ఉదారమైన మనసుతో మహాత్ముల స్వభావాన్ని స్వీకరిస్తాడు.
శ్రుతిస్మృతిసమాచారధారణాధ్యానకర్మణామ్ । ముఖ్యయా వ్యాఖ్యయా ఖ్యాతం శ్రయతి శ్రేష్ఠపణ్డితమ్
వేదాలు, స్మృతి, ఆచారం, జ్ఞాపకం, ధ్యానం, క్రియలు — వీటిని ముఖ్యంగా అర్థం చేసుకుని, వాటి సారాన్ని గ్రహించినవాడే గొప్ప పండితుడిగా గుర్తించబడతాడు.
ఇచ్ఛాకుతుకబన్ధేషు జయతీన్ద్రియశత్రుషు । ఆదేహం ప్రహరత్స్వ్ అన్తర్ వీరేష్వ్ ఇవ సుదారుణః
ఆసక్తి, ఆశ్చర్యం వంటి బంధాలలో చిక్కుకున్న ఇంద్రియ శత్రువులను, వీరుడు యుద్ధంలో శత్రువులను ఎలా ఎదుర్కొంటాడో అట్లే, తనలోనే తీవ్రంగా ఎదుర్కొని జయిస్తాడు.
కిమ్ అపూర్వాం ఝగిత్య్ ఏనాం సంశ్రయామ్య్ అనురాగిణీమ్ । ఇతి హ్రీమాన్ ఇవ హ్రియం దయాం చైష న ముఞ్చతి
‘ఈ అపూర్వమైన, ప్రియమైనదాన్ని త్వరగా పొందాలి’ అని అనుకుంటూ, అతడు సిగ్గుతో కూడిన వినయంతో ఉంటాడు; దయను ఎప్పుడూ వదలడు.
పదార్థప్రవిభాగజ్ఞẖ కార్యాకార్యవినిశ్చయమ్ । జానాత్య్ అధిగతశ్రవ్యో గృహం గృహపతిర్ యథా
విషయాల మధ్య తేడాలు తెలుసుకుని, ఏది చేయాలో, ఏది చేయకూడదో నిర్ణయించగలడు; తెలుసుకోవలసినదాన్ని తెలుసుకుంటాడు, యజమాని తన ఇంటిని ఎలా తెలుసుకుంటాడో అలా.