యద్ యద్ ఆలోక్యతే తోయే తత్ తత్ సర్వం యథా ద్రవః । యద్ యద్ ఆమృశ్యతే శాన్తే తత్ తత్ సర్వం చితిస్ తథా
నీటిలో ఏది కనిపించినా అది అంతా ద్రవమే, అలాగే ప్రశాంతమైన మనసులో ఏది తాకినా అది అంతా చైతన్యమే.
చిదీహనం విదుస్ చిత్తం నిర్వాణం చిదనీహనమ్ । న చిదాలిహనీయో ఽతḫ పదార్థో ఽవిదితాత్మనః
జ్ఞానులు చెబుతారు—మనస్సు అనేది చైతన్యానికి చేసే ప్రయత్నం, ఆ ప్రయత్నం ఆగిపోవడమే మోక్షం. కనుక తన అసలు స్వరూపం తెలియని వాడికి, ఏదీ చైతన్యంతో పూర్తిగా గ్రహించలేడు.
చిత్తసత్తా పరం దుẖఖం చిత్తాసత్తా పరం సుఖమ్ । అతశ్ చిత్తం విదీహాత్మ నేయం శమమ్ అవేదనాత్
మనస్సు చురుకుగా ఉన్నప్పుడు గొప్ప బాధ కలుగుతుంది; మనస్సు నిశ్చలంగా ఉన్నప్పుడు పరమానందం లభిస్తుంది. అందుకే మనస్సును అర్ధంతో నియంత్రించి, శాంతికి చేర్చాలి.
దృష్ట్వా రమ్యమ్ అరమ్యం వా స్థేయం పాషాణవత్ సమమ్ । ఏతావతాత్మయత్నేన జితా భవతి సంసృతిః
మనకు ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా చూసినప్పుడు, రాయి లాగా సమంగా నిలువాలి. ఇలా మన ప్రయత్నంతోనే జనన మరణ చక్రాన్ని జయించవచ్చు.
స్వేనైవ పురుషార్థేన పదార్థామజ్జనాత్మనా । తీర్యతే గోష్పదమ్ ఇవ న తు దైవాద్ భవార్ణవః
తన స్వంత శ్రమతో, విషయాల సారాన్ని గ్రహిస్తూ, ఆ భవసాగరాన్ని ఆవు పాదంలో నీరు దాటి పోయినట్టు సులభంగా దాటి పోవచ్చు; అదృష్టంతో కాదు.
వస్తుప్రాప్తౌ చిదీహాయామ్ ఉదితే చిత్తరాక్షసే । సఙ్ఖ్యాతుం కేన శక్యన్తే శూన్యాస్ సంసృతివిభ్రమాః
వాస్తవాన్ని పొందడంలో మనస్సు ప్రయత్నం మొదలైనప్పుడు, ఆ జ్ఞానసింహం వల్ల పోయే శూన్యమైన సంసార భ్రమలను ఎవరు లెక్కపెట్టగలరు?
అతశ్ చితమ్ అధావన్తీం ధారయన్న్ అవిదన్న్ ఇవ । కాష్ఠలోష్టసమస్ తిష్ఠ కార్యం కుర్వన్ యథాగతమ్
కాబట్టి, చంచలమైన మనసును తెలియనట్టుగా పట్టుకొని, కలప లేదా రాయి లాంటి స్థిరతతో ఉండి, ఎదురైన పనులను చేయు.
సంవేదనీయం న సుఖం నాసుఖం నైవ మధ్యమమ్ । ఏతావతా తు యత్నేన దుẖఖాన్తో ఽనన్త ఆప్యతే
మనకు అనుభవమయ్యేది ఆనందం కాదు, దుఃఖం కాదు, మధ్యస్థత కూడా కాదు. అయితే, ఇలాంటి ప్రయత్నంతో అనంతమైన దుఃఖానికి అంతం కలుగుతుంది.
వస్త్వసన్మృగతృష్ణామ్బు జీవో వస్తుతయా లిహన్ । చిత్తయక్షోదయే భీమామ్ ఇమాం ప్రాప్నోతి సంసృతిమ్
నిజమైనదిగా లేని మృగతృష్ణ నీటిని నిజమని భావించి, దాన్ని రుచి చూస్తూ, మనస్సు అనే రాక్షసుడు లేచినప్పుడు జీవుడు ఈ భయంకరమైన సంసార చక్రంలో పడిపోతాడు.
సబాహ్యాభ్యన్తరం పశ్యంశ్ చితా చైత్తం దృషద్దృఢః । భూమికాక్రమయోగేన ముక్తో భవ భవార్ణవాత్
బయటి లోపలి అన్నీ చూస్తూ, మనస్సును రాయిలా దృఢంగా ఉంచి, స్థాయిలను అధిగమించే సాధనతో, సంసార సముద్రం నుండి విముక్తి పొందు.
ఆపీనమణ్డలశశాఙ్కవద్ అన్తర్ ఏవ శ్రీమద్రసాయనమయస్ సుఖమ్ ఏతి తజ్జ్ఞః । విజ్ఞాతసర్వభువనత్రయవస్తుసారẖ కుర్వన్ న నామ కురుతే పరమ్ అభ్యుపేతః
యెందులోనో అమృత చంద్రుడు తన వలయములో మెరుస్తూ ఉండే విధంగా, ఈ జ్ఞానాన్ని పొందినవాడు కూడా తనలోనే పరమానందంలో మునిగి, సుఖాన్ని పొందుతాడు. మూడు లోకాలలోని అన్ని వస్తువుల సారాన్ని తెలుసుకున్నవాడు, పనులు చేస్తూ ఉన్నా, నిజానికి ఏమీ చేయడు; ఎందుకంటే అతడు పరమ స్థితిని చేరుకున్నవాడు.
సప్తానాం యోగభూమీనామ్ అభ్యాసẖ క్రియతే కథమ్ । కీదృశాని చ చిహ్నాని భూమికాం ప్రతి యోగినః
ఏడు యోగభూముల సాధన ఎలా చేయాలి? ప్రతి భూమికి యోగికి కనబడే లక్షణాలు ఏమిటి?
యతẖ కుతశ్చిత్ సమ్పన్నమ్ అవిద్యావ్యాధివేదనమ్ । సత్యం భవత్వ్ అసత్యం వా చికిత్సాం త్వ్ అస్య మే శృణు
ఎక్కడినుంచైనా, ఏ కారణంతోనైనా అవిద్య అనే బాధ కలిగితే, అది నిజమైనదా, అబద్ధమా అన్నది పక్కనబెట్టి, దానికి నివారణ మార్గాన్ని ఇప్పుడు విను.
పరాద్ అనన్తాద్ యద్య్ ఏషా తత్ తద్ ఏవేయమ్ అక్షతమ్ । న జాతేయం న చావిద్యా బోధమాత్రాద్ భవేద్ అతః
ఈ అవిద్య పరమాత్మ నుండి, అనంతత్వం నుండి వస్తే, అది అలాగే ఉండిపోతుంది; అది పుట్టింది కాదు, అది నిజమైన అవిద్య కూడా కాదు. ఎందుకంటే, కేవలం బోధ మాత్రమే దీనికి ఆధారం.
పక్షమ్ ఏతమ్ అనాదృత్య స్వసఙ్కల్పవిలాసినః । సత్యామ్ అపీహావిద్యాయాం శృణు నిర్నాశనే క్రమమ్
మన ఊహల ఆటను పక్కన పెట్టి, ఈ లోకంలో అజ్ఞానం నిజమైనదిగా కనిపించినా, దాన్ని ఎలా క్రమంగా నశింపజేయాలో విను.
జన్తుḫ ప్రథమజాతస్ తు సుషుప్తావస్థచేతనః । భావిభావనదుẖఖాత్మా క్రిమిసంవిద్ భవత్య్ అధీః
మొదట జన్మించిన జీవి, దీప నిద్రలో ఉన్న మనస్సుతో, భవిష్యత్తు ఊహల వల్ల కలిగే బాధే స్వభావంగా, పురుగు లాంటి ముద్దుగా, పరిమితమైన జ్ఞానంతో ఉంటాడు.
భవేచ్ చేన్ నవజాతస్య న భావీ భావనోదయః । సుఖాదిసంవిదా సద్యస్ తత్ స ఏవ పరం పదమ్
కొత్తగా పుట్టినవాడికి భవిష్యత్తు ఊహలు లేకపోతే, ఆనందం లాంటి అనుభూతిలోనే ఉండిపోతే, అదే పరమ పదంగా ఉంటుంది.
ఏతావతైవ సౌషుప్తీ స్థితిర్ భిన్నా పరాత్ పదాత్ । యద్ భావివాసనౌఘాసౌ జడా చోపలధర్మిణీ
ఇంతవరకూ చెప్పినది దీప నిద్ర స్థితి మాత్రమే, అది పరమ పదానికి భిన్నం. ఎందుకంటే అక్కడ భవిష్యత్తు వాసనల మోతాదు, రాయి లాంటి జడత్వం ఉంటాయి.
తుర్యావస్థాసమా స్వస్థా సద్రూపా శాన్తవాసనా । జీవన్ముక్తేస్ స్థితిర్ అతో న సుషుప్తోపమా భవేత్
జీవన్ముక్తుని స్థితి, తురీయావస్థతో సమానంగా, సహజంగా, తన నిజ స్వరూపంలో, శాంతమైన వాసనలతో ఉంటుంది. అందువల్ల, దీన్ని గాఢనిద్రతో పోల్చకూడదు.
అగ్రస్థవస్తుసమ్బోధసన్తతాభ్యాసయోగతః । బాలస్ సుషుప్తావస్థాయాẖ క్రమాన్ నిర్యాతి రాఘవ
ఓ రాఘవా! పరమసత్యాన్ని ఎప్పుడూ గుర్తుంచుకునే సాధన వల్ల, ఒక చిన్నవాడు గాఢనిద్ర స్థితి నుంచి క్రమంగా బయటపడతాడు.
కిఞ్చిజ్జాతధియో జన్తోర్ దేశభాషార్థవేదినః । గృహ్ణామీదం త్యజామీదమ్ ఇతి సఞ్జాయతే స్థితిః
ప్రాణికి కొంతమంది జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, ప్రదేశం, భాష, వస్తువుల అర్థం తెలిసినప్పుడు, 'ఇదిని తీసుకుంటాను, దీనిని వదిలేస్తాను' అనే ఆలోచన కలుగుతుంది.
ఏతావన్మాత్రబుద్ధిర్ యస్ స్వవృద్ధజనగోచరః । భవేత్ స్వకర్మశాస్త్రాణాం విషయో ఽసావ్ అలం విధేః
ఎవరికి ఇంత మాత్రమే బుద్ధి ఉంటే, అతడు పెద్దల పరిధిలో ఉంటాడు. అతనికి తన కర్మశాస్త్రాలు ఎంతైతే ఉంటాయో, అవే అతనికి చాలు, అవే నియమంగా మారతాయి.
కులవృద్ధప్రయుక్తేన స్వనిశ్చయవతైవ వా । భావ్యం పదపదార్థానాం తేన తజ్జ్ఞేన వై తతః
పదాలు, వాటి అర్థాలు మనకు తెలిసినవిగా, కుటుంబ పెద్దలు చెప్పినట్లు గానీ, లేక మన స్వంత నిశ్చయంతో గానీ, అర్థం చేసుకోవాలి.
జన్తుḫ పదపదార్థజ్ఞో హేయం త్యజతి తజ్జ్ఞధీః । ఉపాదేయమ్ ఉపాదత్తే నాలోకయతి మధ్యమమ్
పదాలు, వాటి అర్థాలు తెలిసినవాడు, ఏమి వదలాలో వదిలిపెడతాడు, ఏమి స్వీకరించాలో తీసుకుంటాడు, మధ్యస్థమైన వాటిని పట్టించుకోడు.
వివేకాద్ వృద్ధభీత్యా వా శాస్త్రార్థవ్యవహారిణః । విచారపూర్వం యస్యేహా స పుమాన్ ఇతి కథ్యతే
వివేకంతో గానీ, పెద్దల భయంతో గానీ, శాస్త్రార్థాన్ని అనుసరించి, ఆలోచనతో ముందుగా పని చేసే వాడిని మనిషి అంటారు.
ప్రవృత్తశ్ చ నివృత్తశ్ చ భవతి ద్వివిధḫ పుమాన్ । స్వర్గాపవర్గోన్ముఖయోశ్ శృణు లక్షణమ్ ఏతయోః
మనిషి రెండు విధాలుంటాడు — ఒకడు కార్యంలో నిమగ్నుడై, మరొకడు కార్యాన్ని వదిలి ఉంటాడు. స్వర్గం, మోక్షం వైపు దృష్టి ఉన్న వీరిలోని లక్షణాలు విను.
కిమ్ ఏతన్ నామ నిర్వాణం వరం సంసృతిర్ ఏవ నః । ఇతి కర్తవ్యకర్తా యస్ స ప్రవృత్త ఇతి స్మృతః
ఈ మోక్షం అనే పేరు గలది ఏమిటి? మనకు నిజంగా ఈ లోకజీవితమే వాస్తవమేమో అని, ఏం చేయాలి, ఏం చేయకూడదో ఆలోచిస్తూ ఉండేవాడిని కార్యనిష్టుడని అంటారు.
చలార్ణవయుగచ్ఛిద్రకూర్మగ్రీవార్పణోపమా । అనేకజన్మాన్తరతో భావినీ తస్య మోక్షధీః
అతని మోక్షసంబంధమైన ఆలోచన అనేక జన్మల నుండి వచ్చినదైనా, అది కదిలే సముద్రపు అలల మధ్య రంధ్రాల్లో తాబేలు మెడ తాకినట్టే, క్షణికమే.
అసారా బత సంసారవ్యవస్థాలం మమైతయా । కిం కర్మభిḫ పర్యుషితైర్ దినం తైర్ ఏవ నీయతే
హాయ్! ఈ సంసార వ్యవస్థ నాకెంత అశాశ్వతమైందో! ఈ పాతపడి పోయిన కర్మలతో నాకు ఏమి ప్రయోజనం? ఇవి చేస్తూ రోజంతా గడిచిపోతుంది.
క్షయాతిశయనిర్ముక్తం కిం స్యాద్ విశ్రమణం పరమ్ । ఇతి నిశ్చయవాన్ యో ఽన్తస్ స నివృత్త ఇతి స్మృతః
క్షయం, అధికతలు లేని పరమ విశ్రాంతి ఏమై ఉంటుందో అని లోపల స్థిరంగా నిర్ణయించుకున్నవాడిని విరక్తుడని అంటారు.