ఇతశ్ చేతశ్ చ విక్షిప్తరూపాణ్య్ ఏతాని తత్ కథమ్ । కిం వా త్వా కథయన్త్వ్ అఙ్గ గతానీహైవ పఞ్చతామ్
ఈ ఇంద్రియాలు ఇక్కడ అక్కడ చెలరేగిపోయి ఎన్నో రూపాల్లో ఉన్నాయి. అవి ఇక్కడే లయమైపోయినప్పుడు, ప్రియమైనవాడా, ఇప్పుడు నీకు ఏమి చెప్పగలవు? ఎలా చెప్పగలవు?
నిర్మాతృపితృకో యద్వద్ విశరారుశ్ శిశువ్రజః । తథాక్షవృన్దమ్ అధృతి నిరహమ్భావవాసనమ్
ఎలా అంటే, తల్లిదండ్రులు లేని పిల్లల గుంపు ఎలా అశాంతిగా, గందరగోళంగా ఉంటుందో, అలాగే ఆధారం లేకుండా, 'నేను' అనే భావన లేకుండా ఉన్న ఈ ఇంద్రియాల సమూహం కూడా అలానే అయిపోతుంది.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తాఖ్యా దశా వేద్మి న కాశ్చన । తుర్య ఏవావతిష్ఠే ఽహం తత్ర దృశ్యం న విద్యతే
నేను మేలుకోను, కలలు కనను, గాఢనిద్రలోనూ లేను. నేను కేవలం నాలుగో స్థితిలోనే నిలిచిపోతాను. అక్కడ ఏదీ కనిపించదు.
ఇతి నిర్వచనీభావం యథార్థకథనేన సః । లుబ్ధకో మునినా నీతో జగామాభిమతాం దిశమ్
ఇలా తన మాటల్లో చెప్పలేని స్థితిని నిజంగా వివరించిన ఆ వేటగాడిని, ముని నడిపించి, అతను కోరుకున్న దిశగా వెళ్లేలా చేశాడు.
అతో వచ్మి మహాబాహో నాస్తి తుర్యేతరా దశా । నిర్వికల్పా హి చిత్ తుర్యం తద్ ఏవాస్తీహ నేతరత్
అందుకే, ఓ మహాబాహువా, నేను చెబుతున్నాను — నాల్గవ స్థితి తప్ప ఇంకొకదేమీ లేదు. ఆ నాల్గవదే నిర్మలమైన, నిర్వికల్పమైన చైతన్యం. ఇదే ఇక్కడ ఉంది, వేరొకటి లేదు.
సత్యం దృష్ట్వా బ్రహ్మభావం గతే జీవే నిరర్థకమ్ । దేహే భవన్తీన్ద్రియాణి చిత్రభిత్తావ్ ఇవానఘ
బ్రహ్మభావాన్ని నిజంగా గ్రహించినప్పుడు, ఆత్మ శరీరం విడిచిన తర్వాత, ఓ పాపరహితుడా, శరీరంలో ఉన్న ఇంద్రియాలు రంగు వేసిన గోడపై బొమ్మలవంటి అర్థంలేని వాటిగా మారిపోతాయి.
యత్రేష్టానిష్టసమ్బన్ధే నోదయస్ సుఖదుẖఖయోః । న తచ్ చిత్తం భవేద్ రామ తత్ సత్త్వం తుర్యగం విదుః
ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా సంబంధం లేకుండా, సుఖం లేదా దుఃఖం కలుగని చోట ఆ మనస్సే ఉండదు, ఓ రామా. ఆ స్థితినే నాల్గవదిగా, పరమమైనదిగా తెలుసుకో.
స్వప్నకాలే స్వప్న ఏవ జాగ్రద్ వ్యగ్రాపరిగ్రహాత్ । జాగ్రచ్ చ స్వప్నతామ్ ఏతి స్మరణీయతయా తయా
నిద్రలో ఉన్నప్పుడు కలలే ఉంటాయి; మేలులో వస్తువుల పట్ల మనసు బిజీగా ఉండటం వల్ల మేలే కనిపిస్తుంది. అదే మేలుతనమూ, గుర్తు వల్ల మళ్లీ కలలా మారిపోతుంది.
అసత్యం జాగ్రతి స్వప్నస్ స్వప్నే జాగ్రద్ అసన్మయమ్ । జాగ్రత్స్వప్నవికారాన్తా ఘనమోహా సుషుప్తభూః
జాగ్రత్తులో ఉన్నప్పుడు, కల అనిపించేది నిజమైనది కాదు; కలలో ఉన్నప్పుడు, జాగ్రత్తు స్థితి అసత్యంగా అనిపిస్తుంది. ఈ జాగ్రత్తు, కల రెండింటి మార్పుల చివర, గాఢమైన మాయతో కూడిన నిద్ర స్థితి ఏర్పడుతుంది.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తాఖ్యం త్రయమ్ అఙ్గ భ్రమోద్భవమ్ । వరత్రాయామ్ ఇవాహిత్వం విజ్ఞానే ప్రస్ఫురత్ స్థితమ్
జాగ్రత్తు, కల, నిద్ర అనే మూడు స్థితులు, ఓ స్నేహితా, మాయ వల్లే కలుగుతాయి. ఇవి మనసులో వెలిగిపోతూ, స్థిరంగా ఉంటాయి, పోటీలో తాడును ఉంచినట్టు.
తుర్యమ్ అస్త్య్ అనవచ్ఛిన్నం శుద్ధచిన్మాత్రరూపి యత్ । తత్రైతత్ స్ఫురతి భ్రాన్త్యా తరఙ్గత్వమ్ ఇవామ్భసి
నాలుగో స్థితి పరిమితులు లేని, శుద్ధమైన చైతన్య స్వరూపంగా ఉంటుంది. దానిలో ఈ మిగతా స్థితులు మాయ వల్ల, నీటిలో అలలు ఎగసేలా, కనిపిస్తాయి.
యథాభూతార్థవిజ్ఞానాత్ త్రయమ్ ఏతద్ విలీయతే । జీవన్ముక్తపదం శుద్ధం తుర్యమ్ ఏవావశిష్యతే
వాస్తవాన్ని నిజంగా తెలుసుకున్నప్పుడు, ఈ మూడు స్థితులు అంతా కరిగిపోతాయి. అప్పుడు కేవలం శుద్ధమైన నాలుగో స్థితి మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది; అదే జీవన్ముక్తి స్థితి.
ప్రోక్తం విదేహముక్తత్వం తుర్యాన్త ఇతి పణ్డితైః । చిద్ బ్రహ్మేత్యేవమాదీనాం వచసాం తద్ అగోచరః
పండితులు చెప్పిన 'విదేహముక్తి' అనే స్థితి, నాలుగో స్థితి పరాకాష్టగా చెప్పబడుతుంది. అది 'చైతన్యం', 'బ్రహ్మం' వంటి మాటలకు అందని, మాటల ద్వారా వివరించలేని స్థితి.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తాఖ్యం త్రయం రూపం హి చేతసః । శాన్తం ఘోరం చ మూఢం చ త్ర్యాత్మ చిత్తమ్ ఇహ స్థితమ్
మనస్సుకు మూడురకాల రూపాలు ఉన్నాయి — అవి జాగ్రత్త, స్వప్నం, సుషుప్తి. ఇక్కడ మనస్సు శాంతంగా, ఉగ్రంగా, మూర్ఖంగా — ఇలా మూడు స్వభావాలతో ఉంటుంది.
ఘోరం జాగ్రన్మయం చిత్తం శాన్తం స్వప్నమయం స్థితమ్ । మూఢం సుషుప్తభావస్థం త్రిభిర్ హీనం మృతం భవేత్
ఉగ్రమైన మనస్సు జాగ్రత్త స్థితిలో ఉంటుంది; శాంతమైనది స్వప్న స్థితిలో ఉంటుంది; మూర్ఖమైనది సుషుప్తి స్థితిలో ఉంటుంది. ఈ మూడు లేకపోతే, అది మరణించిందని అంటారు.
యత్ర చిత్తం మృతం తత్ర సత్త్వమ్ ఏకం స్థితం సమమ్ । తద్ విద్ధి జీవన్ముక్తత్వం తత్ తుర్యం తన్ మహత్ పదమ్
మనస్సు మరణించిన చోట, ఒకే ఒక సమమైన సత్తా మిగిలి ఉంటుంది. దానినే జీవన్ముక్తి, తురీయ స్థితి, పరమపదంగా తెలుసుకో.
తత్రైతే మునయస్ సిద్ధా బ్రహ్మవిష్ణుహరాదయః । సత్త్వాత్మకే తుర్యపదే జీవన్ముక్తా వ్యవస్థితాః
అక్కడ ఆ నాలుగవ స్థితిలో, స్వచ్ఛమైన సత్త్వరూపంలో, బ్రహ్మ, విష్ణు, హరుడు మరియు ఇతర మహర్షులు జీవన్ముక్తులుగా స్థిరంగా ఉన్నారు.
యం తం మునిం వనే వ్యాధḫ పృష్టవాన్ మృగహేతునా । స సంస్థితస్ తుర్యపదే శుద్ధసత్త్వోదయాత్మని
అడవిలో మృగాన్ని వెతుకుతూ వేటగాడు అడిగిన ఆ ముని, స్వచ్ఛమైన సత్త్వం వెలిగిన తన అంతరాత్మలో, నాలుగవ స్థితిలో స్థిరంగా ఉన్నాడు.
చిత్తాచారం న జానాతి మృతచిత్తస్ స కఞ్చన । శాన్తాశేషవిశేషాంశమ్ అద్వైతైక్యపదం గతః
ఎవరైతే మనస్సు పూర్తిగా నిశ్చలమైపోయిందో, వారు మనస్సు చలనాలను ఏమాత్రం గ్రహించరు; వారు అన్ని భేదాలు పూర్తిగా శాంతించిన అద్వైత స్థితిని పొందారు.
సమస్తసఙ్కల్పవిలాసముక్తే తుర్యే పదే తిష్ఠ నిరామయాత్మా । యత్ర స్థితాస్ సాధు సదేహముక్తాḫ ప్రశాన్తభేదా మునయో మహాన్తః
అన్ని సంకల్పాల ఆటలు తొలగిపోయిన నాలుగవ స్థితిలో, బాధలేని మనస్సుతో నిల్చో. అక్కడ మహర్షులు, శరీరంతో ఉన్నప్పటికీ ముక్తులై, భేద భావం పూర్తిగా శాంతించినవారిగా నివసిస్తున్నారు.
ఏష ఏవాఙ్గ సిద్ధాన్తో యత్ కాలగగనాద్య్ అపి । చిన్మాత్రాంశాద్ ఋతే నాన్యజ్ జగదాద్య్ అస్తి కిఞ్చన
ప్రియమైనవాడా, ఇది స్పష్టమైన సత్యం — స్వచ్ఛమైన చైతన్యపు కాంతి లేకుండా, కాలం, ఆకాశం, ఈ జగత్తు — ఏదీ లేదు.
జనయత్య్ అచ్ఛమ్ ఆభాసం భఙ్గురం స్ఫురణాత్ స్వతః । జగద్రూపం నిశావిద్యుద్ ఇవ చిత్ కాలఖాది చ
చైతన్యం తనంతట తానే మెరుపులా ప్రకాశించి, స్పష్టంగా కనిపించే కానీ క్షణికమైన రూపాన్ని కలిగిస్తుంది. అదే జగత్తు, కాలం, ఆకాశం మొదలైనవన్నీ — ఇవన్నీ రాత్రి ఆకాశంలో మెరుపు కనిపించడంలా ఉద్భవిస్తాయి.
యత్ర స్ఫురతి చిద్విద్యుత్ తజ్ జగత్ కాలఖాది చ । స్థితైవ యన్ న స్ఫురతి తచ్ ఛాన్తం సర్వమ్ అక్రమమ్
చైతన్యపు మెరుపు ఎక్కడ కనిపిస్తుందో అక్కడే జగత్తు, కాలం, ఆకాశం మొదలైనవన్నీ ఉంటాయి. అది మెరవని చోట మాత్రం అంతా ప్రశాంతంగా, మారుపరచని స్థితిలో ఉంటుంది.
యావద్ ఆలోక్యతే ఽమ్భోదస్ తావత్ సత్యైవ ఖే తడిత్ । కారణం నాత్ర పృచ్ఛామి చిత్స్పన్దే కారణం వద
ఆకాశంలో మెరుపు కనిపించేంతవరకూ అది నిజంగానే ఉంది. దీనికి కారణం ఏమిటో నేను అడగను. కానీ, చైతన్యపు ప్రకంపనకు కారణం ఏమిటో చెప్పు.
వైతణ్డికాజ్ఞదుర్బుద్ధివిలాసం దూరతస్ త్యజన్ । శృణ్వ్ ఏతద్ ఈదృశస్యైవ వక్తవ్యం నాపలాపినః
వైతండికుల వంటి మూర్ఖుల మూర్ఖత్వాన్ని, అజ్ఞానపు మాటలను దూరంగా వదిలేసి విను. ఇలాంటి సత్యాన్ని చెప్పేవారిని మాత్రమే మనం వినాలి, అర్థంలేని మాటలు చెప్పేవారిని కాదు.
తిష్ఠత్య్ ఏవ ఘనే విద్యుత్ సా చ స్ఫురతి భఙ్గురా । ఆబాలమ్ ఏతత్ సంసిద్ధం కేన నామాపలప్యతే
ఘనమైన మేఘంలో మెరుపు ఉంటుంది, అది మెరుస్తుంది కానీ వెంటనే కనుమరుగవుతుంది. ఇది మొదటి నుంచే తెలిసిన విషయమే. మరి దీన్ని ఎవరు తిరస్కరించగలరు?
నిత్యం సత్త్వమ్ అసత్త్వం వా విభో హేత్వనపేక్షణాత్ । చిత్స్పన్దస్య కథం న స్యాత్ స్పన్దో హీహ సహేతుకః
ప్రభువా! అది ఎప్పుడూ ఉంది లేదా లేదు అనేది కారణంపై ఆధారపడదు. మనస్సు యొక్క కదలికకు కారణం ఉండదని ఎలా చెప్పగలం? ఇక్కడ ప్రతి కదలికకు కారణం ఉండదా?
అవాతామ్బుధిదీపాదే రత్నానాం కచనస్య వా । వాయోర్ వా శూన్యసంస్థస్య స్పన్దే కస్యేహ హేతుతా
గాలి, రత్నం, అద్దకం, దీపం లేదా ఖాళీలో నిలిచిన గాలి—ఇవి కదలడానికి ఇక్కడ ఏ కారణం ఉండగలదు?
రామాసర్వాత్మనో ఽప్య్ ఏవం తత్తాతత్తోపపద్యతే । స్వతస్ సర్వాత్మనో నిత్యమ్ అతẖ కిం నోపపద్యతే
ఓ రామా, సర్వవ్యాపకమైన ఆత్మకే కూడా నిజమైనదీ, అప్రకృతమైనదీ రెండూ సాధ్యమే. అన్ని విషయాలూ ఎప్పుడూ ఆత్మ స్వభావంగానే ఉంటే, మరి అది సాధ్యం కాదని ఎందుకు అనాలి?
చిద్ అస్పన్దా స్పన్దినీతి శబ్దే భేదో న వస్తుని । బ్రహ్మైకఘనమ్ అద్వైతం విద్ధి వారి యథా ద్రవమ్
చైతన్యం కదలని, కదిలే అని మనం మాటల్లోనే తేడా చెబుతాం, కానీ వాస్తవానికి అలాంటిది లేదు. బ్రహ్మం ఒకటే, ఘనంగా, ద్వైతం లేని స్వరూపం — నీరు ఎలా ద్రవంగా ఉంటుందో అలా తెలుసుకో.