చిత్తం శాన్తిమ్ ఉపాయాతమ్ అస్మాకం వననాయక । మృతచిత్తా వయమ్ ఇహ స్థితా దారుమయా ఇవ
అయ్యా, మా మనస్సు ఇప్పుడు పూర్తిగా శాంతిని పొందింది. మేము ఇక్కడ మనస్సు లేని వారిలా, కలపతో చేసిన బొమ్మలవలె నిలిచిపోయాం.
అస్మాకం నాస్త్య్ అహఙ్కారో రసో వా శుష్కభూరుహామ్ । అహఙ్కారో హి సర్వేషాం కర్మణాం మూలకారణమ్
మాకు ఇప్పుడు 'నేను' అనే భావం లేదు, ఏ రుచి కూడా లేదు. ఎండిపోయిన చెట్లవలె ఉన్నాం. ఎందుకంటే, అన్ని క్రియలకు మూలకారణం ఆహంకారమే.
తన్తౌ ముక్తాఫలానీవ ప్రయాన్తి సమవాయితామ్ । అహఙ్కృతావ్ ఇన్ద్రియాణి సామన్తా ఇవ రాజని
ముత్యాల దారం లో ముత్యాలు ఎలా ఒకదానికొకటి కలిసివుంటాయో, అలాగే నా ఇంద్రియాలు అహంకారంలో రాజును చుట్టుముట్టిన మంత్రి వర్గంలా కలిసివుంటాయి.
అహఙ్కారమహాతన్తౌ ఛిన్నే త్వ్ ఇన్ద్రియబాలకాః । ఇతశ్ చేతశ్ చ గచ్ఛన్తి సామన్తా వినృపా ఇవ
కాని ఆ అహంకారమనే గొప్ప దారం తెగిపోతే, నా ఇంద్రియాలు రాజు లేని యువ మంత్రుల్లా ఇక్కడ అక్కడ తిరుగుతూ ఉంటాయి.
నిరహఙ్కృతిచిత్తాని విశరారూణి లుబ్ధక । మమేన్ద్రియాణి కార్యేషు న లగన్త్య్ అప్స్వ్ ఇవామ్బుజమ్
ఓ వేటగాడా, నా మనస్సు అహంకారం లేని స్థితిలో ఉండగా, నా ఇంద్రియాలు నీటిలో తేలియాడే కమలాలా పనులలో కలిపిపోవు, విడివిడిగా ఉంటాయి.
మిథస్ సంశ్లేషమ్ ఆయాన్తి న మమేన్ద్రియబాలకాః । వినాహఙ్కారజతునా శీతలాయẖకణా ఇవ
నా ఇంద్రియాలు పరస్పరం కలిసిపోవు, ఎందుకంటే అహంకారమనే అంటుకునే పదార్థం లేకుండా అవి చల్లని ధూళికణాలవలె విడివిడిగా ఉంటాయి.
న మే బుద్ధీన్ద్రియం కఞ్చిద్ వేత్తి కర్మేన్ద్రియక్రమమ్ । చిత్రస్థా ఇవ తిష్ఠన్తి స్వేష్వ్ అర్థేష్వ్ ఈక్షణాదయః
నా జ్ఞానేంద్రియాలు ఏదీ, నా కర్మేంద్రియాల చర్యలను గ్రహించవు. అవి ఒక్కొక్కటి తన పనిలోనే స్థిరంగా ఉంటాయి, చిత్రంలో బొమ్మలు ఎలా ఉంటాయో అలా, దృష్టి మొదలైనవి తమ తమ విషయాల్లోనే నిలిచిపోతాయి.
సాధో యద్ ఇన్ద్రియం వక్తి తేన దృష్టో న తే మృగః । యస్య వా దర్శనే శక్తిర్ వక్తుం జానాతి తన్ న నః
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, ఏ ఇంద్రియమే మాట్లాడుతుందో, అదే ద్వారా నీవు ఆ జింకను చూచావు. లేదా, ఏదైతే చూడటానికి లేదా మాట్లాడటానికి శక్తి కలిగి ఉందో, అది మనది కాదు.
న కానిచిన్ మమైతాని గలితాహఙ్కృతేẖ కిల । తద్ వ్యాధ కస్ త్వాం కథయత్వ్ ఆర్తిమన్మృగదర్శనమ్
ఈ ఇంద్రియాల్లో ఏదీ నాది కాదు, ఎందుకంటే నా 'నేను' అనే భావన పూర్తిగా పోయింది. కాబట్టి, ఓ వేటగాడా, ఎవరికైతే బాధ ఉందో వారు నీకు ఆ జింకను చూచిన విషయాన్ని చెప్పాలి.
సర్వేషామ్ ఇన్ద్రియాణాం హి పశూనామ్ ఇవ పాలకమ్ । చిత్తం తచ్ చ విలీనం నస్ సర్వార్థరహితే పదే
ప్రతి ప్రాణిలోని ఇంద్రియాలకు, జంతువులకు కాపలాదారు ఉన్నట్లు, మనస్సే కాపలాదారు. అలాంటి మన మనస్సు ఇప్పుడు అన్ని విషయాలూ లేని స్థితిలో లీనమైపోయింది.
ఇతశ్ చేతశ్ చ విక్షిప్తరూపాణ్య్ ఏతాని తత్ కథమ్ । కిం వా త్వా కథయన్త్వ్ అఙ్గ గతానీహైవ పఞ్చతామ్
ఈ ఇంద్రియాలు ఇక్కడ అక్కడ చెలరేగిపోయి ఎన్నో రూపాల్లో ఉన్నాయి. అవి ఇక్కడే లయమైపోయినప్పుడు, ప్రియమైనవాడా, ఇప్పుడు నీకు ఏమి చెప్పగలవు? ఎలా చెప్పగలవు?
నిర్మాతృపితృకో యద్వద్ విశరారుశ్ శిశువ్రజః । తథాక్షవృన్దమ్ అధృతి నిరహమ్భావవాసనమ్
ఎలా అంటే, తల్లిదండ్రులు లేని పిల్లల గుంపు ఎలా అశాంతిగా, గందరగోళంగా ఉంటుందో, అలాగే ఆధారం లేకుండా, 'నేను' అనే భావన లేకుండా ఉన్న ఈ ఇంద్రియాల సమూహం కూడా అలానే అయిపోతుంది.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తాఖ్యా దశా వేద్మి న కాశ్చన । తుర్య ఏవావతిష్ఠే ఽహం తత్ర దృశ్యం న విద్యతే
నేను మేలుకోను, కలలు కనను, గాఢనిద్రలోనూ లేను. నేను కేవలం నాలుగో స్థితిలోనే నిలిచిపోతాను. అక్కడ ఏదీ కనిపించదు.
ఇతి నిర్వచనీభావం యథార్థకథనేన సః । లుబ్ధకో మునినా నీతో జగామాభిమతాం దిశమ్
ఇలా తన మాటల్లో చెప్పలేని స్థితిని నిజంగా వివరించిన ఆ వేటగాడిని, ముని నడిపించి, అతను కోరుకున్న దిశగా వెళ్లేలా చేశాడు.
అతో వచ్మి మహాబాహో నాస్తి తుర్యేతరా దశా । నిర్వికల్పా హి చిత్ తుర్యం తద్ ఏవాస్తీహ నేతరత్
అందుకే, ఓ మహాబాహువా, నేను చెబుతున్నాను — నాల్గవ స్థితి తప్ప ఇంకొకదేమీ లేదు. ఆ నాల్గవదే నిర్మలమైన, నిర్వికల్పమైన చైతన్యం. ఇదే ఇక్కడ ఉంది, వేరొకటి లేదు.
సత్యం దృష్ట్వా బ్రహ్మభావం గతే జీవే నిరర్థకమ్ । దేహే భవన్తీన్ద్రియాణి చిత్రభిత్తావ్ ఇవానఘ
బ్రహ్మభావాన్ని నిజంగా గ్రహించినప్పుడు, ఆత్మ శరీరం విడిచిన తర్వాత, ఓ పాపరహితుడా, శరీరంలో ఉన్న ఇంద్రియాలు రంగు వేసిన గోడపై బొమ్మలవంటి అర్థంలేని వాటిగా మారిపోతాయి.
యత్రేష్టానిష్టసమ్బన్ధే నోదయస్ సుఖదుẖఖయోః । న తచ్ చిత్తం భవేద్ రామ తత్ సత్త్వం తుర్యగం విదుః
ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా సంబంధం లేకుండా, సుఖం లేదా దుఃఖం కలుగని చోట ఆ మనస్సే ఉండదు, ఓ రామా. ఆ స్థితినే నాల్గవదిగా, పరమమైనదిగా తెలుసుకో.
స్వప్నకాలే స్వప్న ఏవ జాగ్రద్ వ్యగ్రాపరిగ్రహాత్ । జాగ్రచ్ చ స్వప్నతామ్ ఏతి స్మరణీయతయా తయా
నిద్రలో ఉన్నప్పుడు కలలే ఉంటాయి; మేలులో వస్తువుల పట్ల మనసు బిజీగా ఉండటం వల్ల మేలే కనిపిస్తుంది. అదే మేలుతనమూ, గుర్తు వల్ల మళ్లీ కలలా మారిపోతుంది.
అసత్యం జాగ్రతి స్వప్నస్ స్వప్నే జాగ్రద్ అసన్మయమ్ । జాగ్రత్స్వప్నవికారాన్తా ఘనమోహా సుషుప్తభూః
జాగ్రత్తులో ఉన్నప్పుడు, కల అనిపించేది నిజమైనది కాదు; కలలో ఉన్నప్పుడు, జాగ్రత్తు స్థితి అసత్యంగా అనిపిస్తుంది. ఈ జాగ్రత్తు, కల రెండింటి మార్పుల చివర, గాఢమైన మాయతో కూడిన నిద్ర స్థితి ఏర్పడుతుంది.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తాఖ్యం త్రయమ్ అఙ్గ భ్రమోద్భవమ్ । వరత్రాయామ్ ఇవాహిత్వం విజ్ఞానే ప్రస్ఫురత్ స్థితమ్
జాగ్రత్తు, కల, నిద్ర అనే మూడు స్థితులు, ఓ స్నేహితా, మాయ వల్లే కలుగుతాయి. ఇవి మనసులో వెలిగిపోతూ, స్థిరంగా ఉంటాయి, పోటీలో తాడును ఉంచినట్టు.
తుర్యమ్ అస్త్య్ అనవచ్ఛిన్నం శుద్ధచిన్మాత్రరూపి యత్ । తత్రైతత్ స్ఫురతి భ్రాన్త్యా తరఙ్గత్వమ్ ఇవామ్భసి
నాలుగో స్థితి పరిమితులు లేని, శుద్ధమైన చైతన్య స్వరూపంగా ఉంటుంది. దానిలో ఈ మిగతా స్థితులు మాయ వల్ల, నీటిలో అలలు ఎగసేలా, కనిపిస్తాయి.
యథాభూతార్థవిజ్ఞానాత్ త్రయమ్ ఏతద్ విలీయతే । జీవన్ముక్తపదం శుద్ధం తుర్యమ్ ఏవావశిష్యతే
వాస్తవాన్ని నిజంగా తెలుసుకున్నప్పుడు, ఈ మూడు స్థితులు అంతా కరిగిపోతాయి. అప్పుడు కేవలం శుద్ధమైన నాలుగో స్థితి మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది; అదే జీవన్ముక్తి స్థితి.
ప్రోక్తం విదేహముక్తత్వం తుర్యాన్త ఇతి పణ్డితైః । చిద్ బ్రహ్మేత్యేవమాదీనాం వచసాం తద్ అగోచరః
పండితులు చెప్పిన 'విదేహముక్తి' అనే స్థితి, నాలుగో స్థితి పరాకాష్టగా చెప్పబడుతుంది. అది 'చైతన్యం', 'బ్రహ్మం' వంటి మాటలకు అందని, మాటల ద్వారా వివరించలేని స్థితి.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తాఖ్యం త్రయం రూపం హి చేతసః । శాన్తం ఘోరం చ మూఢం చ త్ర్యాత్మ చిత్తమ్ ఇహ స్థితమ్
మనస్సుకు మూడురకాల రూపాలు ఉన్నాయి — అవి జాగ్రత్త, స్వప్నం, సుషుప్తి. ఇక్కడ మనస్సు శాంతంగా, ఉగ్రంగా, మూర్ఖంగా — ఇలా మూడు స్వభావాలతో ఉంటుంది.
ఘోరం జాగ్రన్మయం చిత్తం శాన్తం స్వప్నమయం స్థితమ్ । మూఢం సుషుప్తభావస్థం త్రిభిర్ హీనం మృతం భవేత్
ఉగ్రమైన మనస్సు జాగ్రత్త స్థితిలో ఉంటుంది; శాంతమైనది స్వప్న స్థితిలో ఉంటుంది; మూర్ఖమైనది సుషుప్తి స్థితిలో ఉంటుంది. ఈ మూడు లేకపోతే, అది మరణించిందని అంటారు.
యత్ర చిత్తం మృతం తత్ర సత్త్వమ్ ఏకం స్థితం సమమ్ । తద్ విద్ధి జీవన్ముక్తత్వం తత్ తుర్యం తన్ మహత్ పదమ్
మనస్సు మరణించిన చోట, ఒకే ఒక సమమైన సత్తా మిగిలి ఉంటుంది. దానినే జీవన్ముక్తి, తురీయ స్థితి, పరమపదంగా తెలుసుకో.
తత్రైతే మునయస్ సిద్ధా బ్రహ్మవిష్ణుహరాదయః । సత్త్వాత్మకే తుర్యపదే జీవన్ముక్తా వ్యవస్థితాః
అక్కడ ఆ నాలుగవ స్థితిలో, స్వచ్ఛమైన సత్త్వరూపంలో, బ్రహ్మ, విష్ణు, హరుడు మరియు ఇతర మహర్షులు జీవన్ముక్తులుగా స్థిరంగా ఉన్నారు.
యం తం మునిం వనే వ్యాధḫ పృష్టవాన్ మృగహేతునా । స సంస్థితస్ తుర్యపదే శుద్ధసత్త్వోదయాత్మని
అడవిలో మృగాన్ని వెతుకుతూ వేటగాడు అడిగిన ఆ ముని, స్వచ్ఛమైన సత్త్వం వెలిగిన తన అంతరాత్మలో, నాలుగవ స్థితిలో స్థిరంగా ఉన్నాడు.
చిత్తాచారం న జానాతి మృతచిత్తస్ స కఞ్చన । శాన్తాశేషవిశేషాంశమ్ అద్వైతైక్యపదం గతః
ఎవరైతే మనస్సు పూర్తిగా నిశ్చలమైపోయిందో, వారు మనస్సు చలనాలను ఏమాత్రం గ్రహించరు; వారు అన్ని భేదాలు పూర్తిగా శాంతించిన అద్వైత స్థితిని పొందారు.
సమస్తసఙ్కల్పవిలాసముక్తే తుర్యే పదే తిష్ఠ నిరామయాత్మా । యత్ర స్థితాస్ సాధు సదేహముక్తాḫ ప్రశాన్తభేదా మునయో మహాన్తః
అన్ని సంకల్పాల ఆటలు తొలగిపోయిన నాలుగవ స్థితిలో, బాధలేని మనస్సుతో నిల్చో. అక్కడ మహర్షులు, శరీరంతో ఉన్నప్పటికీ ముక్తులై, భేద భావం పూర్తిగా శాంతించినవారిగా నివసిస్తున్నారు.