యా కర్మస్వ్ ఇహ సంసృతౌ వ్యవహృతిస్ స స్వప్నజాగ్రద్భ్రమో యన్ మౌర్ఖ్యం ఘనమ్ ఏవ మోహవలితం సాసౌ సుషుప్తస్థితిః । జీవన్ముక్తపదం వివాసనతయా యత్ తుర్యమ్ ఆర్యేహ తత్ తుర్యాతీతమ్ అదేహమోక్ష ఇహ నో వక్తుం గిరా పార్యతే
ఈ సంసారంలో మనం చేసే పనులు, మన వ్యవహారాలు అన్నీ మేల్కొనడం, కలలు కనడం లాంటి మాయాజాలమే. అజ్ఞానం మబ్బులా కమ్ముకుని ఉండటం, మోహంతో పూర్తిగా ఆవరించబడటం, అది నిద్రలో ఉండే స్థితి. జీవన్ముక్తుని స్థితి అంటే, వాసనలు తగ్గిపోతూ ఉండే నాల్గవ స్థితి. దానికంటే మించిన, శరీరరహితమైన మోక్ష స్థితిని మాటలతో వివరించడం అసాధ్యం.
అకర్తృకర్మకరణమ్ అసి చిత్తత్త్వమ్ అక్షయమ్ । జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తాఖ్యో భ్రమస్ సఙ్కల్పితస్ త్వ్ అసన్
నీవు చేయేవాడు కాదు, పనికోసం సాధనాలు కూడా అవసరం లేవు. నీవు శాశ్వతమైన చైతన్య స్వరూపుడవు. మేల్కొనడం, కలలు కనడం, నిద్రపోవడం అనే భ్రమలు ఊహలో పుట్టినవే, నిజంగా లేవు.
అత్రేమం శృణు వృత్తాన్తం కథ్యమానం మయాధునా । ప్రబుద్ధో ఽపి యథా బోధమ్ ఉపైషి విబుధోపమః
ఇప్పుడు నేను చెప్పే ఈ కథను విను. ఎలా అంటే, నీవు మేల్కొన్నప్పటికీ, జ్ఞానులు పొందే జ్ఞానాన్ని నువ్వు కూడా పొందగలవో చెబుతాను.
కస్మింశ్చిత్ కాననే కాష్ఠమౌనస్థితమ్ అరిన్దమ । దృష్టద్రుతమృగం కఞ్చిన్ మునిం పప్రచ్ఛ లుబ్ధకః
ఒక అడవిలో, శత్రువులను జయించినవాడా, ఒక వేటగాడు, కఠినమైన మౌనంలో కూర్చున్న, దట్టమైన మౌనంలో తాను కట్టిన కట్టెలా ఉన్న ఒక మునిని చూసి, అతని దగ్గరకు వెళ్లాడు.
పశ్చాద్ ఉపగతో బాణభిన్నం మృగమ్ అభిద్రుతః । క్వ ప్రయాతో మృగ ఇతి ప్రత్యువాచ స తం మునిః
తన బాణంతో గాయపడ్డ మృగాన్ని వెంబడిస్తూ వచ్చిన వేటగాడు, ఆ మునిని అడిగాడు: "మృగం ఎక్కడికి పోయింది చెప్పండి?"
శమశీలా వయం సాధో మునయో వనవాసినః । నాస్మాకమ్ అస్త్య్ అహఙ్కారో వ్యవహారేషు యẖ క్షమః
ఆ ముని సమాధానంగా అన్నాడు: "మా వంటి వనవాసి మునులు శాంతికి అలవాటు పడినవాళ్లం. ఇలాంటి విషయాల్లో మనకు అహంకారం ఉండదు."
సర్వాణీన్ద్రియకర్మాణి కరోతి హి సఖే మనః । అహఙ్కారమయం తన్ మే నూనం ప్రగలితం చిరమ్
స్నేహితా! అన్ని ఇంద్రియాల పనులను మనసే చేస్తుంది. నా విషయంలో ఆ అహంకారం చాలా కాలంగా పోయింది.
మణిచన్ద్రార్కదహనప్రకాశాẖ కారుకం యథా । ఔదాసీన్యేన తిష్ఠన్తో యోజయన్తి క్రియాక్రమే
రత్నాలు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని — ఇవన్నీ తమ స్వభావంతో ప్రకాశిస్తాయి. అలాగే మేము కూడా నిర్లిప్తంగా ఉండి, పనులు జరిగే క్రమంలో పాల్గొంటాం.
అహఙ్కారో మనోనామా స చేన్ద్రియగణం నృణామ్ । నియోజయతి కార్యేషు స్వేషు సాక్షివద్ ఆస్థితః
మనస్సు అనే 'నేను' భావం, మనుషులలోని ఇంద్రియాలను వాటి పనుల్లో నిమగ్నం చేస్తుంది. అది లోపల సాక్షిలా ఉండి, ప్రతి ఇంద్రియాన్ని దాని పనికి పంపిస్తుంది.
స ఏవాభ్యుపశాన్తో నశ్ శరదీవ పయోధరః । కస్ తిష్ఠత్వ్ ఇన్ద్రియార్థేషు మృతẖ క ఇవ వల్గతి
అదే మనస్సు శాంతించిపోయినప్పుడు, శరదృతువులో మేఘం కరిగిపోవడంలా అంతరించిపోతుంది. అప్పుడు ఎవరు ఇంద్రియాల విషయాలలో నిమగ్నం అవుతారు? మృతులు ఎలా కదలరో, అలాగే ఎవ్వరూ కదలరు.
చిత్తం శాన్తిమ్ ఉపాయాతమ్ అస్మాకం వననాయక । మృతచిత్తా వయమ్ ఇహ స్థితా దారుమయా ఇవ
అయ్యా, మా మనస్సు ఇప్పుడు పూర్తిగా శాంతిని పొందింది. మేము ఇక్కడ మనస్సు లేని వారిలా, కలపతో చేసిన బొమ్మలవలె నిలిచిపోయాం.
అస్మాకం నాస్త్య్ అహఙ్కారో రసో వా శుష్కభూరుహామ్ । అహఙ్కారో హి సర్వేషాం కర్మణాం మూలకారణమ్
మాకు ఇప్పుడు 'నేను' అనే భావం లేదు, ఏ రుచి కూడా లేదు. ఎండిపోయిన చెట్లవలె ఉన్నాం. ఎందుకంటే, అన్ని క్రియలకు మూలకారణం ఆహంకారమే.
తన్తౌ ముక్తాఫలానీవ ప్రయాన్తి సమవాయితామ్ । అహఙ్కృతావ్ ఇన్ద్రియాణి సామన్తా ఇవ రాజని
ముత్యాల దారం లో ముత్యాలు ఎలా ఒకదానికొకటి కలిసివుంటాయో, అలాగే నా ఇంద్రియాలు అహంకారంలో రాజును చుట్టుముట్టిన మంత్రి వర్గంలా కలిసివుంటాయి.
అహఙ్కారమహాతన్తౌ ఛిన్నే త్వ్ ఇన్ద్రియబాలకాః । ఇతశ్ చేతశ్ చ గచ్ఛన్తి సామన్తా వినృపా ఇవ
కాని ఆ అహంకారమనే గొప్ప దారం తెగిపోతే, నా ఇంద్రియాలు రాజు లేని యువ మంత్రుల్లా ఇక్కడ అక్కడ తిరుగుతూ ఉంటాయి.
నిరహఙ్కృతిచిత్తాని విశరారూణి లుబ్ధక । మమేన్ద్రియాణి కార్యేషు న లగన్త్య్ అప్స్వ్ ఇవామ్బుజమ్
ఓ వేటగాడా, నా మనస్సు అహంకారం లేని స్థితిలో ఉండగా, నా ఇంద్రియాలు నీటిలో తేలియాడే కమలాలా పనులలో కలిపిపోవు, విడివిడిగా ఉంటాయి.
మిథస్ సంశ్లేషమ్ ఆయాన్తి న మమేన్ద్రియబాలకాః । వినాహఙ్కారజతునా శీతలాయẖకణా ఇవ
నా ఇంద్రియాలు పరస్పరం కలిసిపోవు, ఎందుకంటే అహంకారమనే అంటుకునే పదార్థం లేకుండా అవి చల్లని ధూళికణాలవలె విడివిడిగా ఉంటాయి.
న మే బుద్ధీన్ద్రియం కఞ్చిద్ వేత్తి కర్మేన్ద్రియక్రమమ్ । చిత్రస్థా ఇవ తిష్ఠన్తి స్వేష్వ్ అర్థేష్వ్ ఈక్షణాదయః
నా జ్ఞానేంద్రియాలు ఏదీ, నా కర్మేంద్రియాల చర్యలను గ్రహించవు. అవి ఒక్కొక్కటి తన పనిలోనే స్థిరంగా ఉంటాయి, చిత్రంలో బొమ్మలు ఎలా ఉంటాయో అలా, దృష్టి మొదలైనవి తమ తమ విషయాల్లోనే నిలిచిపోతాయి.
సాధో యద్ ఇన్ద్రియం వక్తి తేన దృష్టో న తే మృగః । యస్య వా దర్శనే శక్తిర్ వక్తుం జానాతి తన్ న నః
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, ఏ ఇంద్రియమే మాట్లాడుతుందో, అదే ద్వారా నీవు ఆ జింకను చూచావు. లేదా, ఏదైతే చూడటానికి లేదా మాట్లాడటానికి శక్తి కలిగి ఉందో, అది మనది కాదు.
న కానిచిన్ మమైతాని గలితాహఙ్కృతేẖ కిల । తద్ వ్యాధ కస్ త్వాం కథయత్వ్ ఆర్తిమన్మృగదర్శనమ్
ఈ ఇంద్రియాల్లో ఏదీ నాది కాదు, ఎందుకంటే నా 'నేను' అనే భావన పూర్తిగా పోయింది. కాబట్టి, ఓ వేటగాడా, ఎవరికైతే బాధ ఉందో వారు నీకు ఆ జింకను చూచిన విషయాన్ని చెప్పాలి.
సర్వేషామ్ ఇన్ద్రియాణాం హి పశూనామ్ ఇవ పాలకమ్ । చిత్తం తచ్ చ విలీనం నస్ సర్వార్థరహితే పదే
ప్రతి ప్రాణిలోని ఇంద్రియాలకు, జంతువులకు కాపలాదారు ఉన్నట్లు, మనస్సే కాపలాదారు. అలాంటి మన మనస్సు ఇప్పుడు అన్ని విషయాలూ లేని స్థితిలో లీనమైపోయింది.
ఇతశ్ చేతశ్ చ విక్షిప్తరూపాణ్య్ ఏతాని తత్ కథమ్ । కిం వా త్వా కథయన్త్వ్ అఙ్గ గతానీహైవ పఞ్చతామ్
ఈ ఇంద్రియాలు ఇక్కడ అక్కడ చెలరేగిపోయి ఎన్నో రూపాల్లో ఉన్నాయి. అవి ఇక్కడే లయమైపోయినప్పుడు, ప్రియమైనవాడా, ఇప్పుడు నీకు ఏమి చెప్పగలవు? ఎలా చెప్పగలవు?
నిర్మాతృపితృకో యద్వద్ విశరారుశ్ శిశువ్రజః । తథాక్షవృన్దమ్ అధృతి నిరహమ్భావవాసనమ్
ఎలా అంటే, తల్లిదండ్రులు లేని పిల్లల గుంపు ఎలా అశాంతిగా, గందరగోళంగా ఉంటుందో, అలాగే ఆధారం లేకుండా, 'నేను' అనే భావన లేకుండా ఉన్న ఈ ఇంద్రియాల సమూహం కూడా అలానే అయిపోతుంది.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తాఖ్యా దశా వేద్మి న కాశ్చన । తుర్య ఏవావతిష్ఠే ఽహం తత్ర దృశ్యం న విద్యతే
నేను మేలుకోను, కలలు కనను, గాఢనిద్రలోనూ లేను. నేను కేవలం నాలుగో స్థితిలోనే నిలిచిపోతాను. అక్కడ ఏదీ కనిపించదు.
ఇతి నిర్వచనీభావం యథార్థకథనేన సః । లుబ్ధకో మునినా నీతో జగామాభిమతాం దిశమ్
ఇలా తన మాటల్లో చెప్పలేని స్థితిని నిజంగా వివరించిన ఆ వేటగాడిని, ముని నడిపించి, అతను కోరుకున్న దిశగా వెళ్లేలా చేశాడు.
అతో వచ్మి మహాబాహో నాస్తి తుర్యేతరా దశా । నిర్వికల్పా హి చిత్ తుర్యం తద్ ఏవాస్తీహ నేతరత్
అందుకే, ఓ మహాబాహువా, నేను చెబుతున్నాను — నాల్గవ స్థితి తప్ప ఇంకొకదేమీ లేదు. ఆ నాల్గవదే నిర్మలమైన, నిర్వికల్పమైన చైతన్యం. ఇదే ఇక్కడ ఉంది, వేరొకటి లేదు.
సత్యం దృష్ట్వా బ్రహ్మభావం గతే జీవే నిరర్థకమ్ । దేహే భవన్తీన్ద్రియాణి చిత్రభిత్తావ్ ఇవానఘ
బ్రహ్మభావాన్ని నిజంగా గ్రహించినప్పుడు, ఆత్మ శరీరం విడిచిన తర్వాత, ఓ పాపరహితుడా, శరీరంలో ఉన్న ఇంద్రియాలు రంగు వేసిన గోడపై బొమ్మలవంటి అర్థంలేని వాటిగా మారిపోతాయి.
యత్రేష్టానిష్టసమ్బన్ధే నోదయస్ సుఖదుẖఖయోః । న తచ్ చిత్తం భవేద్ రామ తత్ సత్త్వం తుర్యగం విదుః
ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా సంబంధం లేకుండా, సుఖం లేదా దుఃఖం కలుగని చోట ఆ మనస్సే ఉండదు, ఓ రామా. ఆ స్థితినే నాల్గవదిగా, పరమమైనదిగా తెలుసుకో.
స్వప్నకాలే స్వప్న ఏవ జాగ్రద్ వ్యగ్రాపరిగ్రహాత్ । జాగ్రచ్ చ స్వప్నతామ్ ఏతి స్మరణీయతయా తయా
నిద్రలో ఉన్నప్పుడు కలలే ఉంటాయి; మేలులో వస్తువుల పట్ల మనసు బిజీగా ఉండటం వల్ల మేలే కనిపిస్తుంది. అదే మేలుతనమూ, గుర్తు వల్ల మళ్లీ కలలా మారిపోతుంది.
అసత్యం జాగ్రతి స్వప్నస్ స్వప్నే జాగ్రద్ అసన్మయమ్ । జాగ్రత్స్వప్నవికారాన్తా ఘనమోహా సుషుప్తభూః
జాగ్రత్తులో ఉన్నప్పుడు, కల అనిపించేది నిజమైనది కాదు; కలలో ఉన్నప్పుడు, జాగ్రత్తు స్థితి అసత్యంగా అనిపిస్తుంది. ఈ జాగ్రత్తు, కల రెండింటి మార్పుల చివర, గాఢమైన మాయతో కూడిన నిద్ర స్థితి ఏర్పడుతుంది.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తాఖ్యం త్రయమ్ అఙ్గ భ్రమోద్భవమ్ । వరత్రాయామ్ ఇవాహిత్వం విజ్ఞానే ప్రస్ఫురత్ స్థితమ్
జాగ్రత్తు, కల, నిద్ర అనే మూడు స్థితులు, ఓ స్నేహితా, మాయ వల్లే కలుగుతాయి. ఇవి మనసులో వెలిగిపోతూ, స్థిరంగా ఉంటాయి, పోటీలో తాడును ఉంచినట్టు.