శాన్తాశేషవిశేషవస్తువిషయా సత్యాత్మతాసత్యతాయుక్తాహమ్ప్రకృతిẖ క్రియేతి గదితా నాస్తీతి నిశ్చిత్య తత్ । నాస్తీత్య్ ఏతద్ అపీహ వాన్యద్ అహమ్ ఇత్య్ అర్థైర్ యుతం నాస్త్య్ అలం తస్మాద్ అస్తజడాజడాఙ్కురసముత్సేధాసనేనాస్యతామ్
ప్రపంచంలోని అన్ని భేదాలను దాటి, నిజం-అనిజం రెండింటినీ కలిపిన ఆత్మ భావం, 'నేనే చేయడం' అనే భావన — ఇవన్నీ అసలు లేవు అని బాగా తెలుసుకున్నవాడు, 'ఇవి లేవు' అనే భావనకూడా, లేదా 'ఇక్కడ ఇంకేదైనా ఉంది' అని అనుకోవడమూ, లేదా 'నేనే' అనే భావనతో ఏదైనా అర్థం కలిపినా — ఇవన్నీ లేవు. అందుకే, ఉన్నదీ లేనిదీ, జడమైనదీ, జడం కానిదీ — ఇవి మొలకెత్తడం, పెరగడం అన్నిటినీ పూర్తిగా వదిలేయాలి.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
ఆ ముని ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఆ రోజు సాయంత్రం సమీపించింది, సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. ఆమె స్నానం చేయడానికి వెళ్లింది, సభలో నమస్కారం చేసి, సూర్యకిరణాలతో కలిసి అక్కడినుంచి వెళ్లిపోయింది.
సంశాన్తభవసమ్బన్ధమ్ అరాగద్వేశవాసనమ్ । జ్ఞస్యేన్ద్రియాణి స్పన్దన్తే యన్త్రేహాపటచిత్రవత్
ఎవరికి జనన మరణ బంధం పూర్తిగా శాంతించిందో, రాగద్వేషాలు లేవో, అలాంటి జ్ఞానులకు ఇంద్రియాలు యజమాని చేతిలో ఉన్న బొమ్మల లాగా స్వయంగా కదులుతుంటాయి.
వేష్టితోన్ముక్తతృణవత్ తరఙ్గవద్ అవాసనమ్ । స్పన్దన్తే వ్యవహారేషు ఖరూపా వేద్యవేదినః
పట్టుకుని వదిలిన గడ్డి మాదిరిగానూ, అలలు మాదిరిగానూ, వాసనలు లేకుండా, అవి వ్యావహారిక విషయాల్లో కదులుతుంటాయి. అవి రూక్షంగా కనిపించినా, తెలిసినదీ, తెలిసేవాడూ అవుతుంటాయి.
అరాగద్వేషమననమ్ ఊర్మిణోర్మిర్ అనూర్మ్యతే । యథా స్వం జ్ఞేన యుద్ధాది కర్మ నిర్మీయతే తథా
రాగద్వేషాలు లేని మనస్సు కలకలలు వచ్చినా కదలదు. మనిషి తన స్వభావాన్ని బట్టి జ్ఞానంతో యుద్ధం వంటి పనులు చేసే విధంగా, ఇక్కడ కూడా అదే విధంగా జరుగుతుంది.
ఊర్మిణోర్మావ్ అనూర్మిత్వం నీతే తత్సారమ్ అక్షతమ్ । యథామ్బ్వ్ ఏవామ్బుసమ్పన్నం యుక్తం నష్టం న కిఞ్చన
కలకలలు లేని స్థితికి తరంగాలు చేరినప్పుడు వాటి అసలు స్వరూపం ఏమాత్రం నష్టపోదు. నీళ్లు నీళ్లలో కలిసినా ఏమాత్రం తగ్గిపోవడం లేదు కదా, అదే విధంగా ఇది కూడా.
జీవేనాజీవతాం జీవే నీతే తత్సారమ్ అక్షతమ్ । తథాత్మాత్మైవ సమ్పన్నో యుక్తం నష్టం న కిఞ్చన
జీవుడు అజీవ స్థితిలో లీనమైనా, దాని అసలు తత్వం ఏమాత్రం నష్టపోదు. అలాగే, ఆత్మ పరమాత్మలో పూర్తిగా ఐక్యం అయినా, ఏదీ పోయిందనిపించదు.
చిచ్ చిద్ అస్తు పదాంశే ఽపి సచేత్యా తదధశ్ చ్యుతా । కదర్థప్రాప్యనిర్వాణా భవత్య్ అభవనిం గతా
బోధ కొంత భాగంలో ఉన్నా, అది తెలిసిన విషయాలలోకి దిగిపోతే, తక్కువదాన్ని పొందినట్లవుతుంది. అప్పుడు అది లేనట్టే అయిపోతుంది.
చిన్మాత్రాత్మాత్మనిష్ఠత్వాత్ సుఖదుẖఖే చినోతి నో । అసతీ ఏవ సత్యాత్మా ముక్తో వ్యవహరన్న్ అపి
శుద్ధమైన చైతన్య స్వరూపంలో స్థిరంగా ఉండే వాడు సుఖం లేదా దుఃఖం అనుభవించడు. ఈ లోకంలో వాస్తవంగా లేనట్టు కనిపించినా, నిజమైన ఆత్మ స్వతంత్రంగా, బంధనాలకు లోనుకాకుండా, సాధారణ జీవితంలో పాల్గొంటూ కూడా విముక్తుడిగా ఉంటాడు.
జీవన్ముక్తత్వమ్ ఏతావద్ యత్ స్థిరాభ్యాసయోగతః । న సుఖాయ న దుẖఖాయ భవేచ్ చిత్ ప్రతిబిమ్బితా
స్థిరమైన సాధన వల్ల, యోగబలంతో, మనస్సులో ప్రతిబింబించే చైతన్యం సుఖానికి లేదా దుఃఖానికి కారణం కాకపోవడమే జీవన్ముక్తి స్థితి.
స్వస్థḫ ప్రత్యాహృతివశాచ్ చేత్యం చేన్ న చినోషి తత్ । ముక్త ఏవాస్య్ అసన్దేహం మహాసమతయానయా
నీవు మనస్సును లోపలికి తిప్పి, ఇంద్రియాలను నియంత్రణలో పెట్టి, బాహ్య విషయాలను పట్టుకోకుండా ఉండగలిగితే, ఈ సమత్వంతో నీవు నిస్సందేహంగా విముక్తుడవే.
యద్ భోగసుఖదుẖఖాంశైర్ అనాత్మీకృతపూర్ణధీః । ఆత్మారామో మునిస్ తిష్ఠేత్ తన్ ముక్తత్వమ్ ఉదాహృతమ్
సుఖం, దుఃఖం వంటి అనుభూతులతో తన మనస్సును కలిపుకోకుండా, పరిపూర్ణమైన మనస్సుతో, ఆత్మానందంలో తానుగా ఉండే ముని స్థితినే ముక్తి అంటారు.
వ్యవహార్య్ ఉపశాన్తో వా గృహస్థో వాథ భిక్షుకః । సశరీరో ఽశరీరో వా భవత్వ్ ఏవమ్మతిḫ పుమాన్
వ్యవహారాల్లో నిమగ్నుడైనా, శాంతంగా ఉన్నవాడైనా, గృహస్థుడైనా, భిక్షువు అయినా, శరీరంతో ఉన్నవాడైనా, లేక శరీరం లేనివాడైనా, మనసు ఇలా స్థిరంగా ఉండాలి.
సుఖదుẖఖైర్ అనాలీఢా సంవిద్ భవతి చేత్ సమా । అసంవిద్ ఇవ తద్ దేహో యత్ కరోతి కరోతు తత్
ఆనందం లేదా బాధల వల్ల ఆవగాహన ప్రభావితం కాకుండా సమంగా ఉంటే, ఆ శరీరం అవగాహన లేనట్టు ఏది చేయాలో అది చేయనివ్వాలి.
మృగతృష్ణోపమే దేహే ఽవిద్యాత్మని తతే క్షతే । భావాభావభ్రమే ఽసత్యే సుఖదుẖఖక్రమẖ కుతః
ఈ శరీరం మృగతృష్ణ వలె అవిద్యారూపమైన ఆత్మలో గాయపడినప్పుడు, ఉన్నదా లేనిదా అనే మాయలో, అసత్యమైనదానిలో ఆనందం, బాధ అనేవి ఎలా కలుగుతాయి?
చిన్మాత్రమ్ అపనామేదమ్ అచిదాభమ్ అనన్తకమ్ । అతశ్ చాసమ్భవద్వేద్యమ్ ఆత్మానమ్ అమలం శ్రయేత్
ఇది కేవలం చైతన్యమే, అనేకమైన జడత్వంలా కనిపిస్తోంది. అందువల్ల, తెలిసే వస్తువుగా లేని, నిర్మలమైన ఆత్మలోనే ఆశ్రయించాలి.
జాగ్రతో జీవతశ్ చేత్యచయనాద్ అస్ఖలచ్చితేః । స్థితిర్ యోపలకోశాభా సా తుర్యం సా విముక్తతా
జాగ్రత్తగా ఉండే జీవుడు తన మనస్సును చంచలత లేకుండా, అన్ని అనుభూతులను ఒకచోట చేర్చి, వెలుగుతో నిండిన పొరలా స్థిరంగా ఉంచినప్పుడు, అదే తురీయ స్థితి, అదే ముక్తి.
చిన్మూర్తిస్ స్వాన్తర్ ఏవేదం స్వసత్తాత్మోపకల్పితమ్ । జగన్ మిథ్యానుభవతి స్వప్నే ఛిన్నశిరా ఇవ
ఈ లోకం మనసులో ఊహించుకున్న చైతన్య స్వరూపమే. అది కలలో తల లేని శరీరం ఎలా అబద్ధంగా అనిపిస్తుందో, అలాగే ఈ జగత్తు కూడా అబద్ధమే అనిపిస్తుంది.
యన్ మిథ్యా తత్ క్వ సత్యాత్మ క్వ సత్యా మరువారితా । అతో ఽసంవేదనాద్ ఏవ భ్రమస్యాస్య పరిక్షయః
అబద్ధమైనది నిజమైన ఆత్మ ఉన్నప్పుడు ఎక్కడ ఉంటుంది? నిజమైనది ఎడారి మూసివేయబడినప్పుడు ఎక్కడ ఉంటుంది? అందువల్ల, ఈ భ్రమ అనుభూతి లేకపోవడం వల్లే అంతమవుతుంది.
అహమ్ ఇత్య్ ఏవ చయనాజ్ జగత్సంసృతివిభ్రమః । అస్యైవాచయనాన్ నాహం న జగన్ న చ విభ్రమః
‘నేను’ అనే భావన కూడిపోవడం వల్లే జగత్తు, సంసారం, భ్రమ కలుగుతాయి. అదే భావన లేకపోతే, నేను లేను, జగత్తు లేదు, భ్రమ కూడా ఉండదు.
ద్రవం స్వమ్ ఇవ శుద్ధామ్బు స్వాన్తర్లేఖా ఇవోపలః । స్వమ్ ఇక్షుర్ ఇవ మాధుర్యం చిత్ స్వం చేతయతే జగత్
యెలా శుద్ధమైన నీటికి తేమ సహజంగా ఉంటుందో, రాయి లోపల రేఖ ఉండినట్టు, చెరకు లో మాధుర్యం కలిగినట్టు, అలాగే చైతన్యం తన స్వభావాన్ని జగత్తుగా అనుభవిస్తుంది.
యథౌష్ణ్యమ్ అగ్నిస్ తుహినం చ శైత్యం స్పన్దం నభస్వాన్ ద్రవమ్ అబ్ధిర్ ఏవమ్ । అనన్యద్ అప్య్ అన్యద్ ఇవాత్మతత్త్వం విద్ వేత్త్య్ అదస్ తత్ తు న వేత్త్య్ అతజ్జ్ఞః
ఎలా అగ్నికి వేడి, మంచుకు చలిమనం, గాలికి కదలిక, నీటికి ద్రవత్వం సహజంగా ఉంటాయో, అలాగే ఆత్మతత్వం కూడా వేరేదిగా కనిపించినా వేరేది కాదు. దీనిని తెలిసినవాడు గ్రహిస్తాడు, తెలియని వారు గ్రహించరు.
ఆత్మనైవాత్మనో లేపẖ క ఇవ స్యాత్ కథం కిల । అతో నిర్లేప ఏవాత్మా ద్వితీయస్యాత్యసమ్భవాత్
ఆత్మకు తానే మచ్చ పడగలదా? అది ఎలా సాధ్యం? అందువల్ల, రెండవది అసాధ్యమైనందున ఆత్మ ఎప్పుడూ కలంకరహితమే.
వాసనాదివికల్పో ఽస్తి వ్యతిరిక్తశ్ చ నాత్మనః । ఆత్మైవ వాసనాశక్తిర్ జలమ్ ఏవ యథోర్మయః
వాసనల వంటి భేదాలు ఉన్నా, అవి ఆత్మకు వేరయినవి కావు; వాసనాశక్తి కూడా ఆత్మే, అలానే అలలు నీటిలోనే కలిసిపోతాయిగా.
ఆత్మా దేహేన్ద్రియతయా స్ఫురద్భావవికారితామ్ । ధత్తే ఽభావవికారో ఽపి తరఙ్గత్వం యథా పయః
ఆత్మ శరీరం, ఇంద్రియాల రూపంలో కనిపిస్తూ, మార్పులు వచ్చినట్టు అనిపిస్తుంది. కానీ నిజంగా అది మారదు. ఇది నీళ్ళు అలలుగా కనిపించినా, నీళ్ళు మారనట్టే ఉంటుంది.
అవికారో ఽపి సఙ్కల్ప్య వికారకలనాం ముధా । వికారీవ భవత్య్ ఉచ్చైḫ పశ్యత్య్ ఉచ్చైర్ విజృమ్భితమ్
మార్పు లేనిది అయినా, ఊహతో అది మారినట్టు అనిపిస్తుంది. అది ఎన్నో రూపాల్లో విస్తరించినట్టు మనకు స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
ఆత్మనో దృశ్యతే రాజన్ యద్ వికారో ఽవికారిణః । సత్యం సత్యమ్ అసత్యం తత్ స్వయమ్ ఏతద్ విచారయ
ఓ రాజా, మార్పు లేని ఆత్మలో ఏ మార్పు కనిపించినా, అది నిజంగా నిజంగా అసత్యమే. ఈ విషయాన్ని నీవు నీలోనే ఆలోచించు.
కటకాది యథా హేమ్నో వివర్తాది తథాత్మనః । న వికారో ఽవికారస్య సమ్భవత్య్ అవినాశతః
బంగారం నుండి కంకణం లాంటి ఆభరణాలు ఎలా ఏర్పడతాయో, అలాగే ఆత్మ నుండీ మార్పులు వచ్చినట్టు అనిపిస్తాయి. కానీ మార్పు లేనిది ఎప్పటికీ మారదు, ఎందుకంటే అది నశించదు.
న వికారో యథోర్మిత్వం వార ఏవం జగచ్ చితః । అసత్యాలోకనాద్ భ్రాన్తిర్ దృష్టేర్ ఏవ న వస్తునః
ఎలా ఒక అల నీటికి మార్పు కాదు, అలాగే ఈ లోకం కూడా మనసుకు మార్పు కాదు. అసలు వాస్తవాన్ని తప్పుగా చూడటం వల్లే ఈ భ్రమ కలుగుతుంది, నిజానికి కాదు.
యథాఙ్గదత్వాద్ దణ్డత్వం గతే హేమ్ని న శోచ్యతే । మృతమ్ అఙ్గదహేమేతి న వికారాద్య్ అపీతి చ
బంగారం కరిగిపోతే, అది గజ్జెలో ఉండేది, లేక రాడులో ఉండేది అన్నదానికీ మనం బాధపడము. గజ్జె పోయిందని, లేక బంగారం పోయిందని ఎవ్వరూ విచారించరు, ఎందుకంటే అవి మారినప్పటికీ అసలు బంగారం మారదు.