ఛేదాదీనామ్ అగమ్యం ఖం యథైవాత్మా తథైవ హి । ఏతావన్మాత్రకో భేదో యచ్ చిన్మాత్రాత్మతాత్మని
ఎలా ఆకాశాన్ని కోయడం, గాయపరచడం సాధ్యం కాదు, అట్లే ఆత్మకు కూడా ఏమీ జరగదు. తేడా ఒక్కటే — ఆత్మ స్వరూపం బోధ మాత్రమే.
సన్నివేశాంశవైచిత్ర్యం యథా హేమ్నో ఽఙ్గదాదితా । ఆత్మనస్ తదతద్రూపం తథైవ జగదాదితా
బంగారం ఎలా వేర్వేరు ఆభరణాలుగా, ఉదాహరణకు వడగళ్లుగా మారుతుందో, అట్లే ఆత్మ కూడా అనేక జగత్తులుగా కనిపించినా, దాని అసలు స్వరూపం మారదు.
సరితామ్ ఆసముద్రాన్తం యథైవామ్బు వివర్తతే । ఉత్పన్నధ్వంసినాజస్రం తరఙ్గౌఘేన వారిణి
ఎలా నదులు సముద్రానికి చేరే నీరు తరచూ అలలొచ్చి పోవడంవల్ల మారుతూ ఉంటుంది, అలాగే ఈ జగత్తు కూడా ఆత్మలో పుట్టి, లయమవుతూ ఉంటుంది.
ఆత్మన్య్ ఆత్మసముల్లాసస్ తథైవాయం విలోక్యతే । నానాపదార్థజాలేన వినాశాబ్ధిం ప్రధావతా
ఆత్మలో ఆత్మయొక్క ఆటలు కనిపిస్తాయి. ఎన్నో వస్తువుల సమూహం నాశన సముద్రాన్ని향ి పరుగెత్తుతుంటుంది.
వినాశవాడవాక్రాన్తం భీమం కాలమహార్ణవమ్ । జగజ్జాలతరఙ్గిణ్యో యాన్తి సర్గతరఙ్గకాః
ఈ సృష్టి అలలు, అంటే జగత్తు అలలు, నాశన అగ్ని పట్టుకుని, భయంకరమైన కాల మహాసముద్రంలో కలిసిపోతున్నాయి.
తస్యాప్య్ అద్యాప్య్ అపూర్ణస్య యḫ పాతా కాలవారిధేః । తమ్ ఆత్మానం మహాగస్త్యం రాజన్ భావయ విన్ధ్యవత్
ఓ రాజా! ఇంకా నిండని ఆ కాల సముద్రాన్ని కూడా త్రాగగలిగిన మహా అగస్త్యుడిలా, ఆ ఆత్మను విన్ధ్య పర్వతంలా ధ్యానించు.
శాస్త్రసంవ్యవహారార్థం సంసారోచ్ఛేదనోద్యతైః । ఆత్మాదికాẖ కృతాస్ సఞ్జ్ఞా వాగతీతస్య వస్తునః
శాస్త్ర చర్చలకు, సంసారాన్ని ముగించాలనే ప్రయత్నానికి, మాటలకు అందని పరమార్థానికి 'ఆత్మ' మొదలైన పేర్లు పెట్టారు.
న రజ్జ్వామ్ అస్తి సర్పత్వం తన్ మిథ్యా కḫ ప్రపశ్యతి । నాత్మనో ఽస్తి క్వచిద్ బన్ధో మా మోహాద్ భావయాఙ్గ తమ్
కట్టులో పాము లేదని తెలిసినా, కొందరు అపోహతో చూస్తారు. అలాగే, ఆత్మకు ఎక్కడా బంధం లేదు. నా ప్రియమైనవాడా, మోహంతో అలా ఊహించవద్దు.
మోహస్ తద్భావనామాత్రమ్ ఆహుర్ మోహహరా నరాః । తమ్ ఏవ భావనాత్యాగాత్ త్యక్త్వా విజ్వరతాం వ్రజ
మోహం అనేది, దాన్ని తొలగించే వారు, కేవలం అలాంటి ఊహ మాత్రమే అంటారు. ఆ ఊహను వదిలిపెట్టి, దాన్ని త్రోసిపెట్టి, బాధలేని స్థితిని పొందు.
ఏష ఏవాన్ధకారో ఽసావ్ ఏతద్ ఏవ పరం మలమ్ । ప్రాగ్ అబద్ధస్య బన్ధేన సఙ్కల్పో యẖ కిలాత్మనః
ఇదే అంధకారం, ఇదే గొప్ప మలినం. ముందుగా బంధించబడని ఆత్మ, తన సంకల్పంతోనే బంధానికి లోనవుతుంది.
అనాత్మన్య్ ఆత్మతామ్ అస్మిన్ దేహాదౌ దృశ్యజాలకే । త్యక్త్వా సత్త్వమ్ ఉపారూఢో గూఢస్ తిష్ఠ యథాసుఖమ్
మన శరీరం మొదలైన వాటిలో మనసు కలిపి, నిజమైన ఆత్మను కాకుండా, వాటినే ఆత్మగా భావించడం వదిలిపెట్టి, నిశ్చలమైన ప్రశాంతతను చేరుకొని, ఎవరికీ తెలియకుండా, నీకు నచ్చినట్లు నీవు ఉండు.
కుచకోటరసంసుప్తం విస్మృత్య జననీ సుతమ్ । యథా రోదితి పుత్రార్థం తథాత్మార్థమ్ అయం జనః
తన ఒడిలో నిద్రపోతున్న బిడ్డను మరిచిపోయి, తల్లి తన కుమారుని కోసం ఏడ్చినట్లు, మనుషులు కూడా తమ ఆత్మ కోసం బాధపడతారు.
అజరామరమ్ ఆత్మానమ్ అబుద్ధ్వా పరిరోదితి । హా హతో ఽహమ్ అనాథో ఽహం నష్టో ఽస్మీతి జనో ముధా
ఆత్మ ఎప్పటికీ వృద్ధాప్యమూ మరణమూ లేని దానని తెలిసుకోక, 'అయ్యో, నేను నాశనమయ్యాను, నాకు తోడు లేను, నేను పోయాను' అని మనుషులు వృథాగా ఏడుస్తారు.
దేశకాలక్రియాభేదే దేహస్థే మరణాభిధే । లోకో ఽనుశోచత్య్ ఆత్మానమ్ అహో ను ఖలు మూఢతా
దేశం, కాలం, కార్యం ఇలా మారిపోతున్న శరీరాన్ని 'మరణం' అని పిలిచినప్పుడు, జనులు ఆత్మ కోసం శోకిస్తారు — ఎంత గొప్ప మూర్ఖత్వమో ఇది!
దేశకాలక్రియాభేదం యది దేహో ఽనుధావతి । తద్ అనాదేర్ అనాశస్య కిమ్ అస్యాగతమ్ ఆత్మనః
ఈ శరీరం ప్రాంతం, కాలం, చర్యల వేరుపాట్లను వెంబడించినా, ఆదియులేని, నాశరహితమైన ఆత్మకు నిజంగా కొత్తగా ఏమి వచ్చిందని చెప్పగలం?
అన్యద్ భుక్తం వాన్తమ్ అన్యద్ ఇదం తద్ యజ్ జనవ్రజైః । దేహస్య నాశినో నాశే ఆత్మనాశో ఽనుశోచ్యతే
ఒకటి తినబడి, తిరిగి వాంతి చేయబడుతుంది; ఇంకొకటి జనసమూహాల్లో కలిసిపోతుంది. నశించిపోయే ఈ శరీరం పోయినప్పుడు, ఆత్మ నశించిందని ఎందుకు దుఃఖించాలి?
దేహాత్మనోర్ మహీపాల సవికారావికారయోః । సువర్ణభస్మోపమయోస్ సమ్బన్ధẖ క ఇవైతయోః
ఓ రాజా, మార్పులకు లోనయ్యే శరీరం, మార్పురాహిత్యమైన ఆత్మ — వీటిద్దరికీ బంగారం, దాని బూడిదలాగే ఎలాంటి సంబంధం లేదు.
నానాకారవికారాఖ్యైస్ స్వవిలాసైర్ అనన్యగైః । లీలయైవ స్వమ్ ఆత్మానమ్ ఆత్మాయం గోపయన్ స్థితః
ఆత్మ అనేక రూపాలు, మార్పులు తన ఆటగా సృష్టించుకుంటూ, ఇతర ఏదీ ఆధారపడకుండా, తానే తన్ను దాచుకుంటూ, తన ఆనందంలో నిలిచిపోతుంది.
సర్గనిర్మాణసంహారైర్ మిథẖ కారణతాం గతైః । అకారణస్వభావేన విత్ స్ఫురత్య్ ఆత్మనాత్మని
సృష్టి, స్థితి, లయాలు పరస్పరం కారణాలవిగా మారుతూ, అసలు కారణం లేని స్వభావమున్న ఆత్మ తనలో తానే ప్రకాశిస్తుంది.
క్రీడత్య్ ఆత్మా శిశుర్ ఇవ సఙ్కల్పైర్ లీలయోమ్భితైః । తృణైర్ మణిమ్ ఇవాత్మానం స్వచ్ఛమ్ ఆచ్ఛాద్య చఞ్చలైః
ఆత్మ, ఆటలలో మునిగిపోయిన పిల్లవాడిలా, కల్పనలతో ఆడుకుంటూ, తన నిర్మలమైన స్వరూపాన్ని చంచలమైన ఆలోచనలతో తుప్పు మొలిచిన మణిని గడ్డి కప్పినట్టు దాచుకుంటుంది.
స్పన్దప్రభాం చిదాదిత్యḫ ప్రసార్యాలోకకారిణీమ్ । జగద్దినాని రచయన్ న కదాచన ఖిద్యతే
అవగాహన సూర్యుడిలా, చైతన్యపు కాంతిని వ్యాపింపజేస్తూ, లోకంలో రోజులను సృష్టిస్తూ, ఆత్మ ఎప్పుడూ అలసిపోదు.
స్పన్దమాత్రాత్మచిద్ధాతోర్ దేహ ఏవ జగత్క్రమః । సన్నివేశో ఽప్య్ అభిన్నాత్మా పదార్థస్యేవ సంస్థితః
కేవలం చైతన్యపు తరంగాల నుంచే ఈ లోకవ్యవస్థ, శరీర నిర్మాణం ఉద్భవిస్తాయి; వాటి ఏర్పాటూ, ఒక వస్తువు స్థితిలా, విడిపోని ఆత్మలోనే నిలిచి ఉంటుంది.
స్పన్దమాత్రాత్ స్వభావేన చిత్ కరోతి జగత్క్రియామ్ । సంహరత్య్ అపరిస్పన్దాద్ వార్ వీచిరచనామ్ ఇవ
స్వభావంగా కేవలం అలలాంటిదైన చైతన్యం ప్రపంచాన్ని నడిపిస్తుంది; అలానే, అలలు ఆగిపోతే వాటి కదలికలు మాయమయ్యేలా, కదలిక లేకపోతే ప్రపంచాన్ని కూడా మాయ చేస్తుంది.
పదార్థాన్ అవిభాగేన పశ్యన్ బుద్ధ్యాదివర్జితః । చిన్మాత్రబాలో రమతే సర్గక్రీడనకైస్ స్వయమ్
బుద్ధి మొదలైనవి లేని, భేదం తెలియని చిత్తశుద్ధి కలిగిన బాలుడు సృష్టి ఆటపాటలతో తనలో తాను ఆనందిస్తాడు.
బాలẖ క్రీడనకే జాతరతిశ్ శోచతి తత్క్షయే । స్వరూపే విస్మృతే యద్వత్ తద్వద్ ఆత్మేహ సంసృతౌ
బాలుడు తన ఆటబొమ్మ పోయినప్పుడు, తన అసలు స్వరూపం మరిచిపోయి బాధపడినట్టు, ఇక్కడ ఆత్మ కూడా తనను తాను మరిచిపోయి సంసారంలో బాధపడుతుంది.
నిస్స్పన్దాస్పన్దసంవిత్తేస్ స్వయం సా స్మరణేన చిత్ । విత్త్వమ్ అస్యా విదుస్ స్పన్దం యది వేద్యోన్ముఖం చ తత్
కదలిక ఉన్నా, లేకపోయినా, ఆ చైతన్యం తనను తాను గుర్తు చేసుకుంటే, తన సంపదను తెలుసుకుంటుంది; ఆ కదలికను తెలుసుకుంటే, అది జ్ఞానానికి యోగ్యమైనదిగా చెప్పబడుతుంది.
అస్పన్దా స్పన్దవిద్భ్రాన్త్యా చిద్ విస్మృత్యైవ శోచతి । ఝగిత్య్ అస్పన్దనామానం మోక్షమ్ ఏత్యోపశామ్యతి
తన అసలు స్వరూపాన్ని మరిచిపోయి, చైతన్యం కదలిక ఉందని భ్రమతో బాధపడుతుంది. కానీ వెంటనే 'అకదలిక' అనే స్థితిని పొందినప్పుడు, అది ముక్తిలో ప్రశాంతమవుతుంది.
నిజమ్ అస్పన్దనం తుర్యం జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తకైః । ఆచ్ఛాద్య శోచతి ముధా తద్ అకృత్వా న శోచతి
తన అసలైన 'అకదలిక' స్థితిని, అంటే తురీయాన్ని, మేల్కొనడం, కలలు, గాఢనిద్రతో కప్పిపుచ్చుకుంటే, అది వృథాగా బాధపడుతుంది. అలా చేయకుండా ఉంటే, బాధ ఉండదు.
జగజ్జాలాయ చిత్స్పన్దా మనోబుద్ధీన్ద్రియాదయః । సముద్యన్తి జలస్పన్దా ఇవోర్మ్యోఘకణాదయః
ఈ లోకమంతా ఒక వలయిలా ఉంది. మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు మొదలైనవి చైతన్య కదలికలే. ఇవన్నీ నీటిలో అలలు, తరంగాలు, చిన్ని చిన్ని బిందువుల్లా ఉద్భవిస్తాయి.
సఙ్కల్పనం హి చిత్స్పన్దో ఽస్పన్దో ఽసఙ్కల్పనం స్మృతమ్ । బ్రహ్మాసఙ్కల్పనం విద్ధి నకిఞ్చిద్ ఇవ యచ్ చ తత్
సంకల్పమే చైతన్య కదలిక. కదలిక లేకపోవడమే అసంకల్పం అని అంటారు. బ్రహ్మం అనగా అసంకల్పమే, అది ఏదీ లేనట్టుగా ఉంటుంది అని తెలుసుకో.