యథాఙ్కురో ఽన్తర్ బీజస్య సంస్థితో దేశకాలతః । కరోతి భాసురం దేహం తనోత్య్ ఏవం హి దృశ్యధీః
ఎలా విత్తనంలో ఉన్న మొక్క తగిన సమయం, స్థలంలో ప్రకాశవంతమైన శరీరాన్ని పెంచుతుందో, అలాగే మనకు కనిపించే ఈ భావన కూడా అంతర్గతంగా విస్తరిస్తుంది.
ద్రవ్యస్య హృద్య్ ఏవ చమత్కృతిర్ యథా సదోదితాస్త్య్ అస్తమయోజ్ఝితోదరే । ద్రవ్యస్య చిన్మాత్రశరీరిణస్ తథా స్వభావభూతాస్త్య్ ఉదరే జగత్స్థితిః
ఎలా పదార్థం యొక్క ఆశ్చర్యం మన హృదయంలో ఎప్పుడూ ఉద్భవిస్తుందో, అంతేలా, చైతన్యమే శరీరంగా ఉన్నవారి హృదయంలో ఈ జగత్తు యొక్క ఉనికీ సహజంగా ఉంటుంది.
ఇదమ్ ఆకాశజాఖ్యానం శృణు శ్రవణభూషణమ్ । ఉత్పత్త్యాఖ్యం ప్రకరణం యేన రాఘవ బుధ్యసే
ఈ ఆకాశజుని కథను విను, ఇది చెవులకు అలంకారం వంటిది. ఇది ఉత్పత్తి అనే భాగం, దీని ద్వారా, రాఘవా, నీవు అర్థం చేసుకోగలవు.
అస్తీహాకాశజో నామ ద్విజః పరమధార్మికః । ధ్యానైకనిష్ఠస్ సతతం ప్రజానాం చ హితే రతః
ఒక ఆకాశజుడు అనే ద్విజుడు ఉండేవాడు. అతడు అత్యంత ధార్మికుడు, ఎప్పుడూ ధ్యానంలో నిమగ్నుడై, ఎల్లప్పుడూ ప్రజల మేలుకోసమే తపించేవాడు.
స చిరం జీవతి యదా తదా మృత్యుర్ అచిన్తయత్ । సర్వాణ్య్ ఏవ క్రమేణాహం భూతాన్య్ అద్మి కిలాక్షయః
అతడు చాలా కాలం జీవించినప్పుడు, మరణం ఇలా ఆలోచించింది: 'నేను అన్నీ జీవులను క్రమంగా మింగేస్తూ ఉంటాను, ఎందుకంటే నేను ఎప్పటికీ తరుగని వాడిని.'
ఏవమ్ ఆకాశజం విప్రం న కస్మాద్ భక్షయామ్య్ అహమ్ । అత్ర మే కుణ్ఠితా శక్తిః ఖడ్గధారా యథోపలే
అయితే, ఈ ఆకాశజుడు అనే బ్రాహ్మణుడిని నేను ఎందుకు మింగలేకపోతున్నాను? ఈ విషయంలో నా శక్తి బలహీనమైపోయింది, అది రాయి మీద కత్తి పదును మాదిరిగా ఉంది.
ఇతి సఞ్చిన్త్య తం హన్తుమ్ అగచ్ఛత్ తత్పురం తదా । త్యజన్త్య్ ఉద్యమమ్ ఉద్యుక్తా న కదాచన కేచన
ఇలా ఆలోచించి, మృత్యువు అతన్ని సంహరించడానికి ఆ పట్టణానికి వెళ్లింది. కానీ నిజంగా ధైర్యంగా ఉన్నవారు ఎప్పుడూ తమ ప్రయత్నాన్ని వదిలిపెట్టరు.
తతస్ తత్సదనం యావన్ మృత్యుః ప్రవిశతి స్వయమ్ । తావద్ ఏనం దహత్య్ అగ్నిః కల్పాన్తజ్వలనోపమః
ఆ తరువాత, మృత్యువు ఆ ఇంట్లోకి అడుగు పెట్టిన వెంటనే, యుగాంతంలో ఎగిసిపడే అగ్నిలా ఒక పెద్ద మంట అతన్ని కాల్చేసింది.
అగ్నిజ్వాలామహాజాలం విదార్యాన్తర్గతో ఽప్య్ అసౌ । ద్విజం దృష్ట్వా సమాదాతుం హస్తేనైచ్ఛత్ ప్రయత్నతః
ఆ అగ్నిజ్వాలల జాలాన్ని చీల్చుకుని లోపలికి వెళ్లినా, మృత్యువు ఆ బ్రాహ్మణుడిని పట్టుకోవడానికి ఎంతో శ్రమతో తన చేతిని చాపాడు.
న చాశకత్ పురో దృష్టమ్ అపి హస్తశతైర్ ద్విజమ్ । బలవాన్ అప్య్ అవష్టబ్ధుం సఙ్కల్పపురుషం యథా
కన్నెదుటే బ్రాహ్మణుడు కనిపించినా, మృత్యువు వంద చేతులతో పట్టుకోవడంలో విఫలమయ్యాడు. ఎందుకంటే, బలమైనవారు అయినా దృఢ సంకల్పంతో ఉన్నవారిని అదుపు చేయలేరు.
అథాగత్య యమం మృత్యుర్ అపృచ్ఛత్ సంశయచ్ఛిదమ్ । కిమ్ ఇత్య్ అహం న శక్నోమి భోక్తుమ్ ఆకాశజం ప్రభో
అప్పుడు మరణం యముని దగ్గరకు వచ్చి, సందేహాలను తొలగించే వాడైన యముని అడిగింది: 'ప్రభూ, ఆకాశంలో పుట్టిన ఈ బ్రాహ్మణుని నేను ఎందుకు భుజించలేకపోతున్నాను?'
మృత్యో న కిఞ్చిచ్ ఛక్తస్ త్వమ్ ఏకో మారయితుం బలాత్ । మారణీయస్య కర్మాణి తత్కర్తౄణీహ నేతరత్
మరణమా, నువ్వు ఒంటరిగా ఎవ్వరినైనా బలవంతంగా చంపే శక్తి నీకు లేదు. మరణించాల్సినవారి పూర్వకర్మలే కారణం, వేరే దేనీ కాదు.
తస్మాద్ ఏతస్య విప్రస్య మారణీయస్య యత్నతః । కర్మాణ్య్ అన్విచ్ఛ తేషాం త్వం సాహాయ్యేనైనమ్ అత్స్యసి
అందువల్ల, ఈ బ్రాహ్మణుడు మరణించడానికి కారణమైన కర్మలను జాగ్రత్తగా వెతకుము. వాటి సహాయంతో నువ్వు అతన్ని భుజించగలవు.
తతస్ స మృత్యుర్ బభ్రామ తత్కర్మాన్వేషణాదృతః । మణ్డలాని దిగన్తాంశ్ చ సరాంసి సరితో దిశః
అప్పుడా మరణం, ఆ కర్మలను వెతకడానికి పట్టుదలతో, ప్రాంతాలు, దిక్కులు, సరస్సులు, నదులు, దిశలను చుట్టూ తిరిగింది.
వనజఙ్గలజాలాని శైలామ్భోధితటాన్య్ అపి । ద్వీపాన్తరాణ్య్ అరణ్యాని నగరాణి పురాణి చ
అతడు అడవులు, పొదలు, కొండలు, సముద్ర తీరాలు, దూర దీవులు, అరణ్యాలు, పట్టణాలు, పురాతన నగరాలు అన్నీ వెతికాడు.
గ్రామాన్ అఖిలరాష్ట్రాణి దేశాన్తగహనాని చ । ఏవం భూమణ్డలం భ్రాన్త్వా స కుతశ్చిన్ న కానిచిత్
అతడు గ్రామాలు, అన్ని రాజ్యాలు, దూర ప్రాంతాల్లోని అడవులు కూడా చుట్టి చూశాడు. ఇలా భూమి అంతటా తిరిగినా, ఎక్కడా ఏమీ కనుగొనలేకపోయాడు.
తాన్య్ ఆకాశజకర్మాణి లబ్ధవాన్ మృత్యుర్ ఉద్యతః । వన్ధ్యాపుత్రమ్ ఇవ ప్రాజ్ఞస్ సఙ్కల్పాద్రిమ్ ఇవాపరః
ఆకాశంలో పుట్టినవాని పనులను మరణదేవుడు ఎంత వెతికినా, వృథా అయింది. అది వంధ్యకు కుమారుడిని వెతకడంలా, ఊహలో కొండను వెతకడంలా అయింది.
సమపృచ్ఛద్ అథాగత్య యమం సర్వార్థకోవిదమ్ । పరాయణం హి ప్రభవస్ సన్దేహేష్వ్ అనుజీవినామ్
తర్వాత అతడు తిరిగి వచ్చి, అన్ని విషయాల్లో నిపుణుడైన యమధర్మరాజును అడిగాడు. సందేహంలో ఉన్నవారికి ఆయనే చివరి ఆశ్రయం.
ఆకాశజస్య కర్మాణి క్వ స్థితాని వద ప్రభో । ధర్మరాజో ఽథ సఞ్చిన్త్య సుచిరం ప్రోక్తవాన్ ఇదమ్
ప్రభూ, ఆకాశంలో పుట్టినవాడి కార్యాలు ఎక్కడ ఉంటాయో చెప్పండి. ధర్మరాజు దీన్ని చాలా సేపు ఆలోచించి ఇలా అన్నాడు.
ఆకాశజస్య కర్మాణి మృత్యో సన్తి న కానిచిత్ । ఏష హ్య్ ఆకాశజో విప్రో జాతః ఖాద్ ఏవ కేవలాత్
మృత్యూ, ఆకాశంలో పుట్టినవాడికి ఎలాంటి కార్యాలు ఉండవు. ఈ బ్రాహ్మణుడు ఆకాశం నుంచే పుట్టాడు, ఆకాశమే అతనికి ఆధారం.
ఆకాశాద్ ఏవ యో జాతస్ స వ్యోమైవామలం భవేత్ । సహకారీణి నో సన్తి కారణాణ్య్ అస్య కానిచిత్
ఎవడు ఆకాశం నుంచే పుట్టాడో వాడు స్వచ్ఛమైన ఆకాశమే అవుతాడు. అతనికి సహాయపడే కారణాలు ఏవీ లేవు.
సమ్బన్ధః ప్రాక్తనేనాస్య న మనాగ్ అపి కర్మణా । అస్తి వన్ధ్యాసుతస్యేవ తథాజాతాకృతేర్ ఇవ
అతనికి గతంలో చేసిన పనులతో ఎలాంటి సంబంధం లేదు. ఇది వంధ్య కుమారుడికి లేదా ఎప్పుడూ పుట్టని ఆకారానికి ఉన్నట్టే.
తస్మాద్ అజాత ఏవైష స్వయమ్భూర్ అజ ఏవ చ । నైతస్య పూర్వకర్మాస్తి నభసీవ మహాద్రుమః
అందువల్ల ఆయన జన్మించనివాడు, తానే తాను ఉద్భవించినవాడు, ఎవరూ సృష్టించని వాడు. ఆయనకు ఎలాంటి పూర్వకర్మలు లేవు, ఆకాశంలో పెద్ద చెట్టు ఉండదని చెప్పినట్టు.
నైతద్ అస్యావశం చిత్తమ్ అభావాత్ పూర్వకర్మణః । అద్య తావద్ అనేనాన్యన్ న కిఞ్చిత్ కర్మ సఞ్చితమ్
ఆయన మనస్సు పూర్వకర్మల వల్ల బంధించబడలేదు, ఎందుకంటే అలాంటివి లేవు. ఈ రోజు వరకూ ఆయన ఎలాంటి కొత్త కర్మలు కూడ సంపాదించలేదు.
ఏష ఆకాశకోశాత్మా విశదాకాశరూపిణి । సమాధౌ సంస్థితో నిత్యం కర్మాణ్య్ అస్య న కానిచిత్
ఆయన ఆకాశపు గర్భాన్ని పోలినవాడు, నిర్మలమైన ఆకాశ స్వరూపుడై, ఎప్పుడూ సమాధిలో స్థిరంగా ఉంటాడు. ఆయనకు ఎలాంటి కర్మలు లేవు.
ప్రాక్తనాని న సన్త్య్ అస్య కర్మాణ్య్ అద్య కరోతి నో । కిఞ్చిద్ అప్య్ ఏవమ్ ఏషో ఽత్ర విజ్ఞానాకాశమాత్రకమ్
ఆయనకు పూర్వకర్మలు లేవు, ఇప్పుడు కూడా ఏ పనిని చేయడు. ఇలా ఆయన ఈ విషయంలో కేవలం శుద్ధ చైతన్యమే.
ప్రాణస్పన్దో ఽస్య యత్ కర్మ లక్ష్యతే చాస్మదాదిభిః । దృశ్యతే ఽస్మాభిర్ ఏవైతన్ న త్వ్ అస్యాస్త్య్ అత్ర కర్మధీః
ఈ మనిషిలో జీవశక్తి కదలికలు, మనం చూసే పనులుగా కనిపిస్తాయి. ఇవన్నీ మనకే కనిపిస్తాయి, కానీ అతనికి పనుల గురించి ఎలాంటి భావన ఉండదు.
దేహో ఽస్య దృశ్యతే ఽస్మాభిర్ నైష వేత్తి పరాత్ పదాత్ । భిన్నమ్ ఆకాశమ్ ఆత్మీయం చిత్స్తమ్భే సాలభఞ్జికామ్
అతని శరీరం మనకు కనిపిస్తుంది, కాని అతనికి అది ఏమాత్రం తెలియదు. ఇది ఆకాశంలో ఉన్న శిల్పాన్ని ఆకాశం తెలుసుకోనట్టే ఉంటుంది.
అనుత్కీర్ణా యథా స్తమ్భే సంస్థితా సాలభఞ్జికా । తథైష పరమాత్మాన్తస్ స్వాత్మభూతస్ స్థితో ద్విజః
యెలా ఒక శిలలో శిల్పం చెక్కకుండా ఉండిపోతుందో, అలాగే పరమాత్మ కూడా తనలో తానే స్థిరంగా ఉంటాడు, ఓ ద్విజుడా!
యథా ద్రవత్వం పయసి శూన్యత్వం చ యథామ్బరే । మారుతే చ యథా స్పన్దస్ తథైష పరమే పదే
నీటిలో తేమ యెలా ఉంటుందో, ఆకాశంలో ఖాళీ యెలా ఉంటుందో, గాలిలో కదలిక యెలా ఉంటుందో, అలాగే ఈవాడు పరమ స్థితిలో ఉంటాడు.