న దుẖఖాన్య్ ఉపగర్జన్తి గజా ఇవ వియౌవనాః । న సుఖాన్య్ ఉపధావన్తి పయాంసీవోగ్రసేతునా
బలహీనమైన ఏనుగులా బాధలు గట్టిగా బయటపడవు; గొప్ప అడ్డంకితో నీరు ఆగిపోయినట్టు, సుఖాలు కూడా పరుగెత్తి రవు.
సుఖదుẖఖాదయశ్ చైతే దృశ్యన్తే యది వా ముఖే । దృశ్యన్తే ఏవ తత్ సాధో న తు లిమ్పన్తి తే మనః
సుఖం, దుఃఖం వంటి అనుభూతులు బయట కనిపించవచ్చు, కనిపించకపోవచ్చు; ఓ మేలైనవాడా, అవి కనబడినా మనసును మచ్చపెట్టవు.
చిత్తే గలతి గీర్వాణగణస్య స్పృహణీయతామ్ । సాధుర్ గచ్ఛత్య్ ఉదేత్య్ అస్య సమతాశీతచన్ద్రికా
మనస్సులో ఇలాంటి స్థితి కలిగినప్పుడు, దేవతలకూ అభిలాషపడదగ్గదిగా మారుతుంది. అప్పుడు ఆ ముని సమత్వం అనే చల్లని చంద్రకాంతిని పొందుతాడు.
ఇదం శాన్తం చ కాన్తం చ దీప్తమ్ అప్రతిఘాతి చ । నిభృతం చోర్జితం స్వచ్ఛం భవతీన్ద్వమలం వపుః
ఈ స్థితి శాంతంగా, మధురంగా, ప్రకాశవంతంగా, ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా ఉంటుంది. అది నిశ్శబ్దంగా ఉండినా, బలంగా, నిర్మలంగా, పాపరహిత చంద్రుడిలా మెరిసిపోతుంది.
భావాభావవిభుగ్నో ఽపి విచిత్రో ఽపి మహాన్ అపి । నానన్దాయ న ఖేదాయ సతాం సంసృతివిభ్రమః
వస్తువుల ఉనికి లేదా లేనితనంతో ఈ లోకజీవితం మారిపోతూ, విచిత్రంగా, విస్తృతంగా ఉన్నా, జ్ఞానులకు ఇది ఆనందం కానీ, బాధ కానీ కలిగించదు.
బుద్ధ్యాలోకనసాధ్యే ఽస్మిన్ వస్తున్య్ అస్తమితాపది । ప్రవర్తతే న యో మోహాత్ తం ధిగ్ అస్తు నరాధమమ్
ఈ సత్యాన్ని బుద్ధి వెలుతురుతో తెలుసుకోవాలి; ఇది ఎప్పుడూ మారిపోని స్థితి. అయినా ఎవడు మోహంతో వ్యవహరించడో, అలాంటి దుర్బుద్ధి మనిషిని నిందించాలి.
విశ్రాన్తిమ్ ఆప్తుమ్ ఉచితాం చిరమ్ అఙ్గ దుẖఖరత్నాకరం జననసాగరమ్ ఉత్తితీర్షోః । కో ఽహం కథం జగద్ ఇదం చ పరశ్ చ కస్ స్యాత్ కిం భోగకైర్ ఇతి మతిḫ పరమో ఽభ్యుపాయః
ప్రియమైనవాడా, జననమనే బాధల సముద్రాన్ని దాటి, నిజమైన విశ్రాంతిని పొందాలని కోరుకునేవారికి, మనసులో ఇలా విచారించడం అత్యుత్తమ మార్గం: 'నేను ఎవరు? ఈ లోకం, పరలోకం ఎలా ఏర్పడ్డాయి? ఇవి ఎవరివి? ఎవరికి ఏమి అనుభవించాలి?' అని ప్రశ్నించడమే.
భవతామ్ ఆదిపురుష ఇక్ష్వాకుర్ నామ భూపతిః । ఇక్ష్వాకువంశప్రభవో యథా ముక్తస్ తథా శృణు
మీ మధ్య ఆదిపురుషుడైన ఇక్ష్వాకువు అనే రాజు ఉండేవాడు. ఇక్ష్వాకువంశానికి ఆదిగమనిగా ఆయన ఎలా ముక్తిని పొందాడో విను.
ఇక్ష్వాకుర్ ఇతి విఖ్యాతో భూపో భాస్కరవంశజః । ఆసీత్ పతిర్ మహీపానాం పితౄణామ్ ఇవ ధర్మరాట్
ఇక్ష్వాకువు అని ప్రసిద్ధి చెందిన ఆ రాజు, భాస్కర వంశంలో జన్మించాడు. భూమిపై రాజులందరిలో ఆయన అధిపతి, పితృదేవతల్లో యమధర్మరాజు లాగా ఉండేవాడు.
హిమశీతస్వభావో ఽపి పదార్థాన్ అన్తర్ అస్పృశన్ । మధ్యాహ్నే సూర్యకాన్తాద్రిర్ ఇవ జ్వలతి యో ఽరిషు
ఆయన స్వభావం మంచు లాంటి చల్లదనమైనదైనా, లోపల విషయాలను అస్సలు తాకడు. కానీ శత్రువులతో యుద్ధంలో మధ్యాహ్నపు సూర్యకాంతి పర్వతంలా ప్రకాశించేవాడు.
యమబన్ధుత్వమ్ అరిషు యేన పాపాశయేషు చ । దీనారిస్త్రీదృశా శ్యామవపుషా ప్రకటీకృతమ్
తన శత్రువుల మధ్య, పాపకార్యాలలో నిమగ్నులైనవారిలో, దురదృష్టం కలిగినవారికి, శత్రువులకు, స్త్రీలకు తన నలుపు రూపంతో యమధర్మరాజుతో ఉన్న బంధాన్ని స్పష్టంగా చూపించాడు.
ప్రతాపేనార్కవంశత్వం యేనారిషు వ్యతన్యత । సోమ్యత్వం తు సుహృద్విప్రవధూగుర్వాద్యబన్ధుషు
తన తేజస్సుతో శత్రువుల మధ్య సూర్యవంశానికి చెందినవాడని తెలియజేశాడు; కానీ స్నేహితులు, బ్రాహ్మణులు, భార్యలు, గురువులు, ఇతర బంధువుల మధ్య చంద్రునిలా మృదుత్వాన్ని ప్రదర్శించాడు.
యస్యాననాబ్జమ్ ఆశ్రిత్య లక్ష్మీర్ భ్రూభ్రమరీ సఖీ । అమన్యత హరేర్ వక్షẖ క్షపాకుసుమపేలవమ్
తన ముఖ పద్మాన్ని ఆశ్రయించిన లక్ష్మీ, తన కనుబొమ్మలు తేనెటీగలవలె ఉండగా, హరివక్షస్సు రాత్రిపువ్వుల మృదువైనదిగా ఉన్నా, దానికన్నా తక్కువగా భావించింది.
యస్య శీతలశుక్లేన యశసా వలితం జగత్ । కరోతి చక్రవాకానాం పూర్ణేన్దూదయవిభ్రమమ్
తన చల్లని, పవిత్రమైన కీర్తితో ఈ లోకాన్ని అలంకరించాడు; ఆ కీర్తి చక్రవాక పక్షులకు పూర్ణచంద్రుడు ఉదయించాడన్న మాయను కలిగించింది.
సో ఽఖణ్డశక్తిప్రసరం స్వారాజ్యం పరిపాలయన్ । కదాచిద్ ఏకాన్తగతో మనసా సమచిన్తయత్
అతడు తన అఖండమైన రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ, ఒకసారి ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు, మనసులో తాను తాను ఆలోచించాడు.
జరామరణసఙ్క్షోభసుఖదుẖఖభ్రమస్థితేః । అస్య దృశ్యప్రపఞ్చస్య కో హేతుస్ స్యాద్ ఇతి స్వయమ్
ఈ ప్రపంచం వృద్ధాప్యం, మరణం, సుఖం, దుఃఖం, మాయ వంటి కలవరాలకు లోనవుతున్నదికదా, దీని కారణం ఏమై ఉంటుందో అని తాను విచారించాడు.
జగతో న వివేదాసౌ కారణం చిన్తయన్న్ అపి । బాలో ఽభ్రస్తనితస్యేవ తేనాసౌ పర్యతప్యత
ప్రపంచానికి కారణం ఏమిటో ఎన్నిసార్లు ఆలోచించినా, అతడికి అది తెలియలేదు. అందువల్ల, మబ్బులలో మోగిన ఉరుము విని భయపడే చిన్నపిల్లవాడిలా అతడు మనసులో బాధపడ్డాడు.
అథైకదాపృచ్ఛద్ అసౌ బ్రహ్మలోకాగతం మనుమ్ । పూజితం స్వసభాసంస్థం భగవన్తం ప్రజాపతిమ్
ఒకసారి, బ్రహ్మలోకానికి వచ్చిన, తన సభలో పూజింపబడుతున్న భగవంతుడైన ప్రజాపతి మనువును అతడు ప్రశ్నించాడు.
సంయోజయతి ధార్ష్ట్యేన భగవన్ భూరితేజసమ్ । భవత్ప్రసాద ఏవాయం భవన్తం ప్రష్టుమ్ ఓజసా
ధైర్యంగా ఆయనను ఇలా అడిగాడు: "అన్నీ వెలిగించే ప్రభావంతుడైన ప్రభూ, మీ దయ వల్లే నేను మీను ప్రశ్నించగలిగాను."
స్ఫురతా హృదయే నిత్యం ధూమశ్యామేన తాపినా । దహ్యే ఽహం సంశయేనాన్తర్ వాడవేనేవ వారిధిః
నా హృదయంలో ఎప్పుడూ పొగలాంటి చీకటి సందేహం మండుతూ ఉంటుంది. ఆ అనిశ్చితి వల్ల నేను లోపలపడి కాలిపోతున్నాను, సముద్రం లోపల వాడవాగ్ని కాల్చినట్టు.
కుతస్ సర్గో ఽయమ్ ఆయాతẖ కింస్వరూపశ్ చ కథ్యతే । కథం కేష్వ్ అవతిష్ఠన్తే జరార్తిమరణాపదః
ఈ సృష్టి ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది? దీని అసలు స్వరూపం ఏమిటి? దీనిలో ముసలితనం, వ్యాధి, మరణం లాంటి కష్టాలు ఎలా కొనసాగుతుంటాయి?
అహం కథం వా విషమాద్ అస్మాత్ సంసృతివిభ్రమాత్ । విముచ్యేయ ఘనాస్తీర్ణాజ్ జాలాద్ ఇవ విహఙ్గమః
ఈ భయంకరమైన సంసార భ్రమ నుంచి నేను ఎలా బయటపడగలను? మందంగా పడ్డ వలలోనుండి పక్షి తప్పించుకున్నట్టు నేను ఎలా విముక్తి పొందగలను?
త్వమ్ ఏవాస్య ప్రపఞ్చస్య జానాసి సకలా గతీః । గమ్భీరస్యాతిలోలస్య వరుణో ఽమ్బునిధేర్ ఇవ
ఈ విశ్వంలో జరిగే అన్ని మార్గాలు నీకే తెలుసు. ఎప్పుడూ అలికడలికలతో ఉండే సముద్రపు లోతులను వరుణుడు తెలుసుకున్నట్లు, నీవు కూడా ఈ జగత్తు అంతటినీ తెలుసుకుంటావు.
సన్దేహవృక్షపరశుర్ హార్దధ్వాన్తదివాకరః । పరమామృతశీతాంశుస్ త్వమ్ ఏకḫ పరమేశ్వరః
నీవే సందేహాల చెట్టును నరికే గొడ్డలి, హృదయంలోని చీకటిని తొలగించే సూర్యుడు, పరమామృతంతో శాంతిని పంచే చంద్రుడు. నీవే పరమేశ్వరుడు.
అహో ను చిరకాలేన వివేకే ప్రవికాసిని । వితతానర్థవిచ్ఛేత్తా సారḫ ప్రశ్నస్ త్వయా కృతః
ఓహో, ఎంత కాలం తర్వాత వివేకం వికసించినప్పుడు, అసత్యమైన విలువల వలయాన్ని పూర్తిగా తొలగించే నిజమైన ప్రశ్నను నువ్వు అడిగావు.
సంసారామ్భోధితరణం పరం విశ్రమణం ధియః । దృశ్యతృణ్యామహావాతం యథాపృష్టమ్ ఇదం శృణు
ఈ ఉపాయమే సంసారసముద్రాన్ని దాటి పోవడానికి, మనసుకు పరమ విశ్రాంతిని కలిగించడానికి, భ్రమను చెదరగొట్టే గొప్ప గాలి వంటిది. నువ్వు అడిగినట్లుగా, విను.
యద్ ఇదం దృశ్యతే కిఞ్చిత్ తన్ నాస్తి నృప కిఞ్చన । రజ్జ్వామ్ ఇవ భుజఙ్గత్వమ్ అసద్ ఏవేదమ్ ఉత్థితమ్
ఇక్కడ కనిపిస్తున్నది ఏదైనా నిజంగా ఏమీలేదు రాజా. అది తాడులో పాము కనిపించినట్టు, వాస్తవానికి లేనిది ఊహలో మాత్రమే ఉద్భవించింది.
యథా గన్ధర్వనగరం యథా వారిమతిర్ మరౌ । యథా శుక్తౌ రజతతా యథా ద్విత్వం సుధానిధౌ
గంధర్వ నగరం లాగ, మాయమయమైన నీరు ఎడారిలో కనిపించడంలాగ, పుత్తలో వెండి కనిపించడంలాగ, చంద్రునిలో రెండుగా కనిపించడంలాగ—
సర్వం మిథ్యావభాసాత్మ స్ఫురతీదమ్ అసన్మయమ్ । ప్రవిలోలోజ్జ్వలాలాతలోచనభ్రమచక్రవత్
ఈ ప్రపంచం అంతా నిజమైనదిగా మెరిసిపోతున్నా, వాస్తవానికి లేనిది. అది చలించిపోయిన, ప్రకాశవంతమైన కన్నుతో చూస్తే అగ్ని చక్రం తిప్పుతున్నట్టు భ్రమగా కనిపిస్తుంది.
యత్ తు నో దృశ్యతే కిఞ్చిద్ యన్ నకిఞ్చిద్ ఇతి స్మృతమ్ । మనష్షష్ఠేన్ద్రియాతీతం యత్ ఖాద్ అపి నకిఞ్చన
కానీ ఏదీ కనిపించని, 'ఏమీ లేదు' అని గుర్తుండే, మనస్సు, ఆరు ఇంద్రియాలకు దాటి ఉన్న, ఆకాశంలో కూడా ఏమీ కానిది—