ప్రాప్యతే సతి దృశ్యే ఽస్మిన్ న చ తన్ నామ కేనచిత్ । యత్ర తత్ర కిలాయాతి చిత్తభ్రాన్త్యా జగద్భ్రమః
ఈ దృష్టి ఉన్నప్పుడు, ఆ స్థితిని ఎవ్వరూ పొందలేరు. మనస్సు మాయ వల్ల ఎక్కడైనా ఈ లోక భ్రమ కలుగుతుంది.
ద్రష్టాథ యది పాషాణరూపతాం భావయన్ బలాత్ । కిలాస్తే తత్ తదన్తే ఽపి భూయో ఽస్యోదేతి దృశ్యతా
దృష్టికర్త బలవంతంగా తనను రాయి లాంటి స్థితిలో నిలిపినా, ఆ స్థితి చివరికి మళ్లీ ఈ లోకాన్ని చూసే భావన వస్తుంది.
న చ పాషాణతాతుల్యా నిర్వికల్పసమాధయః । కేషాఞ్చిత్ స్థితిమ్ ఆయాన్తి సర్వైర్ ఇత్య్ అనుభూయతే
కొంతమందికి ఆలోచనలేని సమాధి రాయి లాంటి స్థితికి చేరదని, అందరికీ అనుభవంలోకి వస్తుంది.
న చ పాషాణతాతుల్యా రూఢిం యాతాస్ సమాధయః । భవన్త్య్ అగ్ర్యం పదం శాన్తం చిద్రూపమ్ అజమ్ అవ్యయమ్
రాయి లాంటి సమాధులు పరిపక్వతకు చేరవు; అవి శాంతమైన, ఉత్తమమైన, జన్మలేని, మారని, చైతన్య స్వరూపమైన స్థితిగా మారుతాయి.
తస్మాద్ యదీదం సద్ దృశ్యం తన్ న శామ్యేత్ కదాచన । శామ్యేత్ తపోజపధ్యానైర్ దృఢమ్ ఇత్య్ అజ్ఞకల్పనా
కాబట్టి, ఈ జగత్తు నిజంగా ఉన్నదైతే, అది ఎప్పుడూ అంతమవ్వదు. తపస్సు, జపం, ధ్యానం వంటివాటితో దీన్ని పూర్తిగా నశింపజేయవచ్చని అనుకోవడం, అవివేకుల ఊహ మాత్రమే.
ఆలీనవల్లరీరూపం యథా పద్మాక్షకోటరే । ఆస్తే కమలినీబీజం తథా ద్రష్టరి దృశ్యధీః
పూవు కండలో పద్మబీజం ఎలా దాగి ఉంటుందో, అలాగే చూసేవాడిలో ఈ జగత్తును చూసే భావన దాగి ఉంటుంది.
యథా రసః పదార్థేషు యథా తైలం తిలాదిషు । కుసుమేషు యథామోదస్ తథా ద్రష్టరి దృశ్యధీః
వస్తువుల్లో రుచి ఎలా ఉంటుందో, నువ్వులు మొదలైన విత్తనాల్లో నూనె ఎలా దాగి ఉంటుందో, పువ్వుల్లో పరిమళం ఎలా ఉంటుందో, అలాగే చూసేవాడిలోనే జగత్తును చూసే భావన ఉంటుంది.
యత్ర యత్ర స్థితస్యాపి కర్పూరాదేస్ సుగన్ధతా । యథోదేతి తథా దృశ్యం చిద్ధాతోర్ ఉదరే జగత్
కర్పూరం లాంటి ద్రవ్యాలు ఎక్కడ పెట్టినా, అక్కడ వాటి వాసన ఎలా వ్యాపించునో, అలాగే ఈ జగత్తు కూడా చైతన్యమయమైన మనస్సులోనే ఉద్భవిస్తుంది.
యథా చాత్ర తవ స్వప్నసఙ్కల్పశ్ చిత్తరాజ్యధీః । స్వానుభూత్యైవ దృష్టాన్తస్ తస్మాద్ ధృద్య్ అస్తి దృశ్యభూః
ఇక్కడ నీ కల, ఊహ, మనస్సులో రాజ్యం అన్న భావన—all ఇవన్నీ నీవు నీ అనుభవంలోనే తెలుసుకుంటావు. అలాగే, ఈ లోకంలో కనిపించే ప్రతిదీ మన హృదయంలోనే ఉంది.
తస్మాచ్ చిత్తవికల్పస్థః పిశాచో బాలకం యథా । వినిహన్త్య్ ఏవమ్ ఏషాన్తర్ ద్రష్టారం దృశ్యరూపికా
అందువల్ల, మనస్సులో ఊహించుకున్న పిశాచం ఒక చిన్నపిల్లవాడిని నాశనం చేయగలిగినట్లే, మనలో కనిపించే ఈ రూపం కూడా మనను, అంటే దర్శించేవాడిని, నాశనం చేస్తుంది.
యథాఙ్కురో ఽన్తర్ బీజస్య సంస్థితో దేశకాలతః । కరోతి భాసురం దేహం తనోత్య్ ఏవం హి దృశ్యధీః
ఎలా విత్తనంలో ఉన్న మొక్క తగిన సమయం, స్థలంలో ప్రకాశవంతమైన శరీరాన్ని పెంచుతుందో, అలాగే మనకు కనిపించే ఈ భావన కూడా అంతర్గతంగా విస్తరిస్తుంది.
ద్రవ్యస్య హృద్య్ ఏవ చమత్కృతిర్ యథా సదోదితాస్త్య్ అస్తమయోజ్ఝితోదరే । ద్రవ్యస్య చిన్మాత్రశరీరిణస్ తథా స్వభావభూతాస్త్య్ ఉదరే జగత్స్థితిః
ఎలా పదార్థం యొక్క ఆశ్చర్యం మన హృదయంలో ఎప్పుడూ ఉద్భవిస్తుందో, అంతేలా, చైతన్యమే శరీరంగా ఉన్నవారి హృదయంలో ఈ జగత్తు యొక్క ఉనికీ సహజంగా ఉంటుంది.
ఇదమ్ ఆకాశజాఖ్యానం శృణు శ్రవణభూషణమ్ । ఉత్పత్త్యాఖ్యం ప్రకరణం యేన రాఘవ బుధ్యసే
ఈ ఆకాశజుని కథను విను, ఇది చెవులకు అలంకారం వంటిది. ఇది ఉత్పత్తి అనే భాగం, దీని ద్వారా, రాఘవా, నీవు అర్థం చేసుకోగలవు.
అస్తీహాకాశజో నామ ద్విజః పరమధార్మికః । ధ్యానైకనిష్ఠస్ సతతం ప్రజానాం చ హితే రతః
ఒక ఆకాశజుడు అనే ద్విజుడు ఉండేవాడు. అతడు అత్యంత ధార్మికుడు, ఎప్పుడూ ధ్యానంలో నిమగ్నుడై, ఎల్లప్పుడూ ప్రజల మేలుకోసమే తపించేవాడు.
స చిరం జీవతి యదా తదా మృత్యుర్ అచిన్తయత్ । సర్వాణ్య్ ఏవ క్రమేణాహం భూతాన్య్ అద్మి కిలాక్షయః
అతడు చాలా కాలం జీవించినప్పుడు, మరణం ఇలా ఆలోచించింది: 'నేను అన్నీ జీవులను క్రమంగా మింగేస్తూ ఉంటాను, ఎందుకంటే నేను ఎప్పటికీ తరుగని వాడిని.'
ఏవమ్ ఆకాశజం విప్రం న కస్మాద్ భక్షయామ్య్ అహమ్ । అత్ర మే కుణ్ఠితా శక్తిః ఖడ్గధారా యథోపలే
అయితే, ఈ ఆకాశజుడు అనే బ్రాహ్మణుడిని నేను ఎందుకు మింగలేకపోతున్నాను? ఈ విషయంలో నా శక్తి బలహీనమైపోయింది, అది రాయి మీద కత్తి పదును మాదిరిగా ఉంది.
ఇతి సఞ్చిన్త్య తం హన్తుమ్ అగచ్ఛత్ తత్పురం తదా । త్యజన్త్య్ ఉద్యమమ్ ఉద్యుక్తా న కదాచన కేచన
ఇలా ఆలోచించి, మృత్యువు అతన్ని సంహరించడానికి ఆ పట్టణానికి వెళ్లింది. కానీ నిజంగా ధైర్యంగా ఉన్నవారు ఎప్పుడూ తమ ప్రయత్నాన్ని వదిలిపెట్టరు.
తతస్ తత్సదనం యావన్ మృత్యుః ప్రవిశతి స్వయమ్ । తావద్ ఏనం దహత్య్ అగ్నిః కల్పాన్తజ్వలనోపమః
ఆ తరువాత, మృత్యువు ఆ ఇంట్లోకి అడుగు పెట్టిన వెంటనే, యుగాంతంలో ఎగిసిపడే అగ్నిలా ఒక పెద్ద మంట అతన్ని కాల్చేసింది.
అగ్నిజ్వాలామహాజాలం విదార్యాన్తర్గతో ఽప్య్ అసౌ । ద్విజం దృష్ట్వా సమాదాతుం హస్తేనైచ్ఛత్ ప్రయత్నతః
ఆ అగ్నిజ్వాలల జాలాన్ని చీల్చుకుని లోపలికి వెళ్లినా, మృత్యువు ఆ బ్రాహ్మణుడిని పట్టుకోవడానికి ఎంతో శ్రమతో తన చేతిని చాపాడు.
న చాశకత్ పురో దృష్టమ్ అపి హస్తశతైర్ ద్విజమ్ । బలవాన్ అప్య్ అవష్టబ్ధుం సఙ్కల్పపురుషం యథా
కన్నెదుటే బ్రాహ్మణుడు కనిపించినా, మృత్యువు వంద చేతులతో పట్టుకోవడంలో విఫలమయ్యాడు. ఎందుకంటే, బలమైనవారు అయినా దృఢ సంకల్పంతో ఉన్నవారిని అదుపు చేయలేరు.
అథాగత్య యమం మృత్యుర్ అపృచ్ఛత్ సంశయచ్ఛిదమ్ । కిమ్ ఇత్య్ అహం న శక్నోమి భోక్తుమ్ ఆకాశజం ప్రభో
అప్పుడు మరణం యముని దగ్గరకు వచ్చి, సందేహాలను తొలగించే వాడైన యముని అడిగింది: 'ప్రభూ, ఆకాశంలో పుట్టిన ఈ బ్రాహ్మణుని నేను ఎందుకు భుజించలేకపోతున్నాను?'
మృత్యో న కిఞ్చిచ్ ఛక్తస్ త్వమ్ ఏకో మారయితుం బలాత్ । మారణీయస్య కర్మాణి తత్కర్తౄణీహ నేతరత్
మరణమా, నువ్వు ఒంటరిగా ఎవ్వరినైనా బలవంతంగా చంపే శక్తి నీకు లేదు. మరణించాల్సినవారి పూర్వకర్మలే కారణం, వేరే దేనీ కాదు.
తస్మాద్ ఏతస్య విప్రస్య మారణీయస్య యత్నతః । కర్మాణ్య్ అన్విచ్ఛ తేషాం త్వం సాహాయ్యేనైనమ్ అత్స్యసి
అందువల్ల, ఈ బ్రాహ్మణుడు మరణించడానికి కారణమైన కర్మలను జాగ్రత్తగా వెతకుము. వాటి సహాయంతో నువ్వు అతన్ని భుజించగలవు.
తతస్ స మృత్యుర్ బభ్రామ తత్కర్మాన్వేషణాదృతః । మణ్డలాని దిగన్తాంశ్ చ సరాంసి సరితో దిశః
అప్పుడా మరణం, ఆ కర్మలను వెతకడానికి పట్టుదలతో, ప్రాంతాలు, దిక్కులు, సరస్సులు, నదులు, దిశలను చుట్టూ తిరిగింది.
వనజఙ్గలజాలాని శైలామ్భోధితటాన్య్ అపి । ద్వీపాన్తరాణ్య్ అరణ్యాని నగరాణి పురాణి చ
అతడు అడవులు, పొదలు, కొండలు, సముద్ర తీరాలు, దూర దీవులు, అరణ్యాలు, పట్టణాలు, పురాతన నగరాలు అన్నీ వెతికాడు.
గ్రామాన్ అఖిలరాష్ట్రాణి దేశాన్తగహనాని చ । ఏవం భూమణ్డలం భ్రాన్త్వా స కుతశ్చిన్ న కానిచిత్
అతడు గ్రామాలు, అన్ని రాజ్యాలు, దూర ప్రాంతాల్లోని అడవులు కూడా చుట్టి చూశాడు. ఇలా భూమి అంతటా తిరిగినా, ఎక్కడా ఏమీ కనుగొనలేకపోయాడు.
తాన్య్ ఆకాశజకర్మాణి లబ్ధవాన్ మృత్యుర్ ఉద్యతః । వన్ధ్యాపుత్రమ్ ఇవ ప్రాజ్ఞస్ సఙ్కల్పాద్రిమ్ ఇవాపరః
ఆకాశంలో పుట్టినవాని పనులను మరణదేవుడు ఎంత వెతికినా, వృథా అయింది. అది వంధ్యకు కుమారుడిని వెతకడంలా, ఊహలో కొండను వెతకడంలా అయింది.
సమపృచ్ఛద్ అథాగత్య యమం సర్వార్థకోవిదమ్ । పరాయణం హి ప్రభవస్ సన్దేహేష్వ్ అనుజీవినామ్
తర్వాత అతడు తిరిగి వచ్చి, అన్ని విషయాల్లో నిపుణుడైన యమధర్మరాజును అడిగాడు. సందేహంలో ఉన్నవారికి ఆయనే చివరి ఆశ్రయం.
ఆకాశజస్య కర్మాణి క్వ స్థితాని వద ప్రభో । ధర్మరాజో ఽథ సఞ్చిన్త్య సుచిరం ప్రోక్తవాన్ ఇదమ్
ప్రభూ, ఆకాశంలో పుట్టినవాడి కార్యాలు ఎక్కడ ఉంటాయో చెప్పండి. ధర్మరాజు దీన్ని చాలా సేపు ఆలోచించి ఇలా అన్నాడు.
ఆకాశజస్య కర్మాణి మృత్యో సన్తి న కానిచిత్ । ఏష హ్య్ ఆకాశజో విప్రో జాతః ఖాద్ ఏవ కేవలాత్
మృత్యూ, ఆకాశంలో పుట్టినవాడికి ఎలాంటి కార్యాలు ఉండవు. ఈ బ్రాహ్మణుడు ఆకాశం నుంచే పుట్టాడు, ఆకాశమే అతనికి ఆధారం.