అనాత్మాత్మైకరక్షార్థం దేహాన్ నానావిధాన్ అసౌ । భూయో భూయో ఽపి నిర్నష్టాన్ దృష్ట్వేదం కురుతే జగత్
అను-ఆత్మను ఆత్మగా కాపాడుకోవాలనే ఉద్దేశంతో, అది ఎన్నో రకాల శరీరాలను సృష్టిస్తుంది; అవన్నీ మళ్లీ మళ్లీ నశించినా చూసి కూడా, ఈ లోకాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ తయారుచేస్తుంది.
స ఏవ మాయాపురుషో మిథ్యాపురుష ఏవ సః । అసన్న్ ఏవోదితో వ్యర్థమ్ అహఙ్కారో ఽపి మాయయా
అదే మాయాపురుషుడు, అదే మిథ్యాపురుషుడు; నిజానికి అతడు లేడే, అహంకారమూ మాయ వల్ల వ్యర్థంగా ఉద్భవిస్తుంది.
గృహకుణ్డచతుశ్శాలకుమ్భాదీన్ దేహకాన్ అసౌ । కృత్వా రక్షిత ఆత్మేతి యాతి తద్వ్యోమ్ని భావనామ్
ఇతడు ఇంటి, కుండ, బావి, మట్టికుండ వంటి శరీరాలను సృష్టించి, వాటిని తనదిగా భావించి, ఆ అంతరంలో ధ్యానం చేస్తాడు.
అహఙ్కారస్య తస్యాస్య నామానీమాని రాఘవ । శృణు యైర్ జగదారమ్భవిభ్రమైర్ మోహమ్ ఏత్య్ అసౌ
ఓ రాఘవా, ఈ అహంకారానికి ఉన్న పేర్లను విను. వీటి వల్ల ప్రపంచ సృష్టి, గందరగోళం కలిగి, ఈ అహంకారం మాయలో పడిపోతుంది.
జీవో బుద్ధిర్ మనశ్ చిత్తం మాయా ప్రకృతిర్ ఇత్య్ అపి । సఙ్కల్పః కలనా కాలః కలా చేత్య్ అపి విశ్రుతైః
దాన్ని జీవుడు, బుద్ధి, మనస్సు, చిత్తం, మాయ, ప్రకృతి, సంకల్పం, లెక్క, కాలం, కళ అని జ్ఞానులు పిలుస్తారు.
ఏవమాద్యైస్ తథాన్యైశ్ చ నామభిర్ బహుతాం గతైః । సహస్రరూపో ఽహఙ్కారః కల్పితార్థైర్ విజృమ్భతే
ఇలా ఎన్నో పేర్లతో, అనేక రూపాల్లో, అహంకారం ఊహించిన వస్తువులతో విస్తరిస్తూ ఉంటుంది.
భూతాకాశే తతే శూన్యే జగన్నిర్మితిభిశ్ చిరమ్ । సుఖదుఃఖాన్య్ అనుభవన్ మిథ్యైవ పురుషస్ స్థితః
ఈ భూతాకాశంలో, ఆ శూన్యంలో, మనిషి చాలా కాలం పాటు, ఈ లోక నిర్మాణాల వల్ల కలిగే సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తూ ఉంటాడు. కానీ ఇవన్నీ వాస్తవానికి ఊహే.
యథైష మిథ్యాపురుషో రక్షన్ వ్యోమాత్మశఙ్కయా । ఘటాకాశాదిషు శ్లిష్టమ్ ఏవం మా క్లేశవాన్ భవ
ఎలా ఈ మిథ్యా పురుషుడు, తాను ఆకాశమే అన్న భావనతో, గడిలోని ఆకాశం లాంటి వాటిని కాపాడుతున్నట్టు ఉంటాడో, అలాగే నువ్వు కూడా బాధపడకుండా ఉండాలి.
ఆకాశాద్ అపి విస్తీర్ణశ్ శుద్ధస్ సూక్ష్మశ్ శివశ్ శుభః । య ఆత్మా స కథం కేన రక్ష్యతే గృహ్యతే తథా
ఈ ఆత్మ ఆకాశం కంటే విస్తృతమైనది, పవిత్రమైనది, సూక్ష్మమైనది, శుభమైనది, మంగళకరమైనది. అలాంటి ఆత్మను ఎవరు ఎలా కాపాడగలరు? ఎలా పట్టుకోగలరు?
హృదయాకాశమాత్రస్య ఘటాకాశసమస్థితేః । వ్యర్థం భూతాని శోచన్తి నష్ట ఆత్మేతి సఙ్క్షయే
హృదయాకాశంలోనే నిలిచినవాడికి, గడిలోని ఆకాశంలా ఉన్నవాడికి, 'ఆత్మ పోయింది' అని భూతాలు విచారించడం వృథా. నాశన సమయంలో ఆత్మ నశించదని తెలుసుకోవాలి.
ఘటాదిషు ప్రణష్టేషు యథాకాశమ్ అఖణ్డితమ్ । తథా దేహేషు నష్టేషు దేహీ నిత్యమ్ అలోపకః
ఒక గడ్డు లేదా పాత్రలు పగిలిపోతే, అందులో ఉన్న ఆకాశం ఏమీ మారదు కదా? అలాగే, శరీరాలు నశించినా, ఆ శరీరధారి అయిన ఆత్మ ఎప్పుడూ ఏమీ కలవదు, ఎప్పుడూ అలాగే ఉంటుంది.
శుద్ధచిన్మాత్ర ఆత్మాయమ్ ఆకాశాద్ అప్య్ అణోర్ అణుః । స్వానుభూత్యంశమాత్రం హి ఖవద్ రామ న నశ్యతి
ఈ ఆత్మ అనగా స్వచ్ఛమైన చైతన్యమే, అది ఆకాశం కన్నా కూడా సూక్ష్మంగా ఉంటుంది. రామా! అది తన అనుభూతిలో కొంత భాగం మాత్రమే మిగిలిపోతుంది, ఆకాశంలా అది ఎప్పుడూ నశించదు.
న జాయతే న మ్రియతే క్వచిత్ కిఞ్చిత్ కదాచన । జగద్వివర్తరూపేణ కేవలం బ్రహ్మ జృమ్భతే
ఆత్మ ఎక్కడా, ఎప్పుడూ పుట్టదు, మరణించదు. ఈ జగత్తు అనేకంగా కనిపించినా, నిజానికి బ్రహ్మమే అన్ని రూపాల్లో వ్యాపించి ఉంది.
సర్వమ్ ఏకమ్ ఇదం శాన్తమ్ ఆదిమధ్యాన్తవర్జితమ్ । భావాభావవినిర్ముక్తమ్ ఇతి మత్వా సుఖీ భవ
ఈ సమస్తం ఒక్కటే, శాంతంగా ఉంది, దీనికి ఆది, మధ్య, అంతం లేవు. ఇది ఉనికి, లేనిపోవు రెండింటి నుండీ బయట ఉంది. ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకుని సంతోషంగా ఉండు.
సర్వాపదాం నిలయమ్ అధ్రువమ్ అస్వతన్త్రమ్ ఆసన్నపాతమ్ అవివేకమ్ అసారమ్ అజ్ఞమ్ । బోధాద్ అహఙ్కృతిపదం సకలం విముచ్య శేషే సుబద్ధపద ఉత్తమతాం ప్రయాసి
అస్థిరంగా, బలహీనంగా, ఎప్పుడైనా కూలిపోవచ్చునన్న భయంతో, వివేకం లేకుండా, అసత్యంగా, అజ్ఞానంగా ఉండే అన్ని దుఃఖాల మూలమైన అహంకారాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, నీవు నిలకడగా ఉన్న ఉత్తమ స్థితిలో స్థిరంగా ఉండాలి.
పరస్మాద్ బ్రహ్మణః పూర్వం మనః ప్రథమమ్ ఉత్థితమ్ । మననాత్మకమ్ ఆభోగి తత్స్థమ్ ఏవ స్థితిం గతమ్
పరబ్రహ్మం కన్నా ముందుగా మనస్సు ఆవిర్భవించింది. అది ఆలోచనల స్వభావంతో అనుభూతులను అనుభవించి, మళ్లీ అదే స్థితిలో లీనమైంది.
పుష్పకోశ ఇవామోదో మహోర్మిర్ ఇవ సాగరే । రశ్మిజాలమ్ ఇవాదిత్యే మనో బ్రహ్మణి రాఘవ
పుష్పపు ముక్కులో పరిమళం ఉన్నట్టు, సముద్రంలో పెద్ద అల వచ్చినట్టు, సూర్యంలో కిరణాల వలయంలా, రాఘవా, మనస్సు బ్రహ్మంలో అలా ఉంటుంది.
తస్యాదృశ్యాత్మతత్త్వస్య విస్మృత్యైవ గతం స్థితిమ్ । నాన్యయుక్త్యా గతం రామ జాతం రజ్జుభుజఙ్గవత్
దాని అసలైన స్వరూపం కనిపించదు కాబట్టి, దాన్ని మర్చిపోతే ఆ స్థితి పోతుంది. వేరే ఏ విధానంతో కాదు, రామా, పాము అని తలచిన కయ్యూరి తాడును మర్చిపోతే ఎలా ఉంటుందో అలాగే.
ఆదిత్యవ్యతిరేకేణ యో భావయతి రాఘవ । రశ్మిజాలమ్ ఇదం హ్య్ ఏతత్ తస్యాన్యద్ ఇవ భాస్వతః
రాఘవా, ఎవరైనా ఈ కిరణాల వలయాన్ని సూర్యుని నుండి వేరుగా ఊహిస్తే, అది సూర్యుడికి భిన్నమైనదిగా కనిపిస్తుంది.
కనకవ్యతిరేకేణ కేయూరం యేన భావితమ్ । కేయూరమ్ ఏవ తత్ తస్య న తస్య కనకం హి తత్
బంగారం నుండి వేరుగా కంకణాన్ని ఎవడు ఊహిస్తాడో, అతనికి అది కేవలం కంకణమే, బంగారం కాదు.
సలిలవ్యతిరేకేణ తరఙ్గో యేన భావితః । తరఙ్గబుద్ధిర్ ఏవైకా స్థితా తస్య న వారిధీః
నీటిని వదిలి అలను ఎవడు ఊహిస్తాడో, అతనికి అల అనే భావన మాత్రమే మిగిలిపోతుంది, సముద్రం కాదు.
సలిలావ్యతిరేకేణ తరఙ్గో యేన భావ్యతే । అమ్బుసామాన్యసమ్బుద్ధిర్ నిర్వికల్పస్ స ఉచ్యతే
నీటిని పక్కన పెట్టి అలను ఎవడు ఊహిస్తాడో, అతనికి అల మాత్రమే తెలుసు; కానీ నీటి సాధారణ స్వరూపాన్ని గ్రహించినవాడిని వికల్పాలు లేనివాడని అంటారు.
కనకావ్యతిరేకేణ కేయూరం యేన భావ్యతే । కనకైకమహాబుద్ధిర్ నిర్వికల్పస్ స ఉచ్యతే
బంగారం కాకుండా కేవలం కంకణాన్ని మాత్రమే మనసులో ఉంచినవాడు కంకణాన్ని మాత్రమే గుర్తిస్తాడు. కానీ బంగారం ఒక్కటే అన్న భావనలో లీనమై ఉన్నవాడిని తేడాలు లేని వాడు అంటారు.
పావకవ్యతిరేకేణ జ్వాలాలీ యేన భావ్యతే । తస్యాగ్నిబుద్ధిర్ గలతి జ్వాలాధీర్ ఏవ తిష్ఠతి
అగ్ని కాకుండా కేవలం జ్వాలలను మాత్రమే మనసులో ఉంచినవాడికి అగ్ని అనే భావన మాయమైపోతుంది, జ్వాలలే మిగిలిపోతాయి.
జ్వాలాజాలేన లోలేన రఞ్జితా సా తథా స్థితిః । తామ్ ఏవాస్థాం సమాధత్తే తద్గతా వ్యాకులా మతిః
అలా చలించిపోయిన జ్వాలల సమూహంలో మనస్సు లీనమైతే, ఆ స్థితి అలానే నిలుస్తుంది. దానిలో మునిగిపోయిన మనస్సు కలవరపడుతుంది.
పావకావ్యతిరేకేణ జ్వాలాలీ యేన భావ్యతే । తస్యాగ్నిబుద్ధిర్ ఏవాస్తి నిర్వికల్పస్ స ఉచ్యతే
అగ్ని కాకుండా కేవలం జ్వాలలను మాత్రమే మనసులో ఉంచినవాడికి అగ్ని అనే భావనే మిగిలిపోతుంది. అలాంటి వాడిని తేడాలు లేని వాడు అంటారు.
యో నిర్వికల్పస్ స మహాన్ స సఙ్క్షీణమనా మునిః । ప్రాప్తవ్యం తేన సమ్ప్రాప్తం నాసౌ మజ్జతి వస్తుషు
యవ్వనపు కల్పనలు లేని వాడు గొప్పవాడు; అతని మనస్సు తగ్గిపోయింది, అతడు ముని. పొందవలసినది అతడు ఇప్పటికే పొందాడు; అతడు వస్తువులలో మునిగిపోడు.
నానాతామ్ అఖిలాం త్యక్త్వా శుద్ధచిన్మాత్రకోటరే । సంవేదనవినిర్ముక్తం సంవిత్త్యంశో భవానఘ
అన్ని భేదాలను వదిలి, పవిత్రమైన చైతన్యపు అంతరంలో, నీవు కేవలం అవగాహనలో భాగంగా ఉన్నావు, ఏ అనుభూతి కూడా నిన్ను తాకదు, పాపరహితుడా.
స్వయమ్ ఆత్మాత్మనైవాశు శక్తిం సఙ్కల్పనామికామ్ । యదా కరోతి స్ఫురితాం స్పన్దశక్తిమ్ ఇవానిలః
మనస్సు తన శక్తిని, అంటే ఊహ అనే శక్తిని, తానే త్వరగా ప్రేరేపించినప్పుడు, అది గాలి తన కదలిక శక్తిని ప్రేరేపించినట్టు ఉంటుంది.
తదా పృథగ్ ఇవాభాసం సఙ్కల్పకలనామయమ్ । మనో భవతి విశ్వాత్మ భావయత్య్ ఆకృతిం స్వయమ్
అప్పుడు వేరుగా కనిపించే, ఊహా, ఆలోచనలతో కూడిన మనస్సు, ఈ విశ్వానికి ఆత్మగా మారి, తానే తాను రూపాలను సృష్టిస్తుంది.