యథా శిఖిధ్వజో రాజ్యం కృతవాన్ ఏవమ్ ఈదృశః । రామ వ్యవహరన్ రాజ్యే భోగమోక్షమయో భవ
శిఖిధ్వజుడు తన రాజ్యాన్ని పాలించినట్లే, రామా, నువ్వు కూడా నీ రాజ్యంలో వ్యవహరించి, ఆనందం, విముక్తి రెండింటినీ కలిపినవాడవు.
శిఖిధ్వజక్రమేణైవ యథా బోధమ్ అవాప్తవాన్ । కచో బృహస్పతేః పుత్రస్ తథా బుధ్యస్వ రాఘవ
శిఖిధ్వజుని మార్గాన్ని అనుసరించి బ్రహస్పతికి కుమారుడైన కచుడు జ్ఞానం పొందినట్లే, రాఘవా, నీవు కూడా అలా గ్రహించు.
బృహస్పతేర్ భగవతః పుత్రో ఽసౌ భగవాన్ కచః । యథా ప్రబుద్ధో భగవన్ సమాసేన తథా వద
పూజ్యుడైన బృహస్పతి మహర్షికి కుమారుడైన కచుడు ఇప్పుడు జ్ఞానోదయం పొందాడు. భగవంతుడా, అతడు ఎలా ఈ జ్ఞానాన్ని పొందాడో సంక్షిప్తంగా చెప్పండి.
శృణు రాజన్ కథం శ్రీమాఞ్ శిఖిధ్వజవద్ ఏవ సః । ప్రబోధం పరమం యాతో దేవదైశికజః కచః
ఓ రాజా, దేవతల గురువు కుమారుడైన ఆ శుభ్రమైన కచుడు, శిఖిధ్వజునిలాగే, పరమ జ్ఞానాన్ని ఎలా పొందాడో వినండి.
బాలభావాత్ సముత్తీర్ణస్ సంసారోత్తరణోన్ముఖః । కచః పదపదార్థజ్ఞో బృహస్పతిమ్ అభాషత
బాల్యాన్ని దాటి, సంసార సముద్రాన్ని దాటి పోవాలని సంకల్పించిన కచుడు, పదార్థాల అర్థాన్ని గ్రహించినవాడిగా బృహస్పతిని ఇలా అడిగాడు.
భగవన్ సర్వధర్మజ్ఞ కథం సంసృతిపఞ్జరాత్ । అస్మాన్ నిర్గమ్యతే బ్రూహి జన్తునా జీవతన్తునా
పూజ్యుడా, అన్ని ధర్మాలను తెలిసినవాడా, జీవన తంతువుతో బంధించబడిన మనుష్యుడు ఈ పునర్జన్మ బంధనాల నుండి ఎలా బయటపడగలడో దయచేసి చెప్పండి.
అనర్థమకరాగారాద్ అస్మాత్ సంసారసాగరాత్ । ఉత్తీర్యతే నిరుద్వేగం సర్వత్యాగేన పుత్రక
బిడ్డా, ఈ దుఃఖాలను పుట్టించే సంసార సముద్రాన్ని, పూర్తిగా త్యాగం చేయడం వల్ల ఎలాంటి కలత లేకుండా దాటి పోవచ్చు.
ఇత్య్ ఆకర్ణ్య కచో వాక్యం పితుః పరమపావనమ్ । సర్వమ్ ఏవ పరిత్యజ్య జగామైకాన్తకాననమ్
తండ్రి చెప్పిన పవిత్రమైన మాటలు విని, కచుడు అన్నీ వదిలిపెట్టి ఒంటరిగా అడవికి వెళ్లిపోయాడు.
బృహస్పతేస్ తద్గమనం నోద్వేగాయ బభూవ హ । సంయోగే చ వియోగే చ మహాన్తో హి సమాశయాః
కచుడు వెళ్లిపోయినప్పుడు బృహస్పతి మనసులో ఏ మాత్రం కలత చెందలేదు. ఎందుకంటే మహాత్ములు కలిసినా, విడిపోయినా సమానంగా ఉంటారు.
అథ వర్షేషు యాతేషు త్రిషు పఞ్చసు చానఘ । పునః ప్రాప మహారణ్యే కస్మింశ్చిత్ పితరం కచః
ఓ పాపరహితుడా, మూడు, ఐదు సంవత్సరాలు గడిచిన తర్వాత, కచుడు ఒక పెద్ద అడవిలో తన తండ్రిని మళ్లీ కలుసుకున్నాడు.
పరిపూజ్యాభివన్ద్యైనం సమాలిఙ్గితపుత్రకమ్ । అపృచ్ఛద్ వాక్పతిం భూయస్ స కచః క్లాన్తయా గిరా
ఆయనను గౌరవంగా పూజించి, నమస్కరించి, తన కుమారుణ్ని ఆలింగనం చేసుకున్న తరువాత, కచుడు అలసటతో కూడిన స్వరంతో వాక్పతిని మళ్లీ అడిగాడు.
అద్యేదమ్ అష్టమం వర్షం సర్వత్యాగః కృతో మయా । తథాపి తాత విశ్రాన్తిం నాధిగచ్ఛామ్య్ అనిన్దితామ్
ఇవాళ్టితో ఎనిమిదవ సంవత్సరం పూర్తయింది, తండ్రీ, నేను అన్నిటినీ వదిలేశాను. అయినా కూడా నిందించదగని శాంతిని పొందలేకపోతున్నాను.
ఏవమ్ ఆర్తమనస్య్ అస్మిన్ కచే వదతి కాననే । సర్వమ్ ఏవ త్యజేత్య్ ఉక్త్వా వాక్పతిర్ దివమ్ ఉద్యయౌ
అలా బాధతో ఉన్న మనసుతో కచుడు అడుగుతున్నప్పుడు, వాక్పతి 'అన్నిటినీ వదిలిపెట్టు' అని మాత్రమే చెప్పి ఆకాశానికి ఎగిరిపోయాడు.
గతే తస్మిన్ కచో దేహాద్ వల్కలాద్య్ అప్య్ అశేషతః । తత్యాజామ్బుదవర్షాది శరదీవ నభస్తలమ్
వాక్పతి వెళ్లిపోయిన తర్వాత, కచుడు తన దేహాన్ని కప్పుకున్న వస్త్రాలు సహా అన్నిటినీ పూర్తిగా వదిలేశాడు. అది శరదృతువులో ఆకాశం మేఘాలు, వాన, మెరుపులు అన్నిటినీ వదిలేసినట్లే.
ఉవాసైకో దిగన్తేషు శాన్తశ్ శూన్యవపుశ్ శ్వసన్ । గతేన్ద్వభ్రార్కతారేణ శరద్వ్యోమ్నా సమోపమః
అతడు దిక్కుల చివరల్లో ఒంటరిగా నివసించాడు. అతని మనసు ప్రశాంతంగా, శరీరం ఖాళీగా, కేవలం ఊపిరి పీలుస్తూ autumn కాలపు ఆకాశంలా — చంద్రుడు, మేఘాలు, సూర్యుడు, నక్షత్రాలు లేని ఆకాశంలా ఉండిపోయాడు.
పునర్ వర్షత్రయేణైష కస్మింశ్చిత్ కాననాన్తరే । దూయమానమనాః ప్రాప తమ్ ఏవ పితరం గురుమ్
మరిన్ని మూడు సంవత్సరాల తర్వాత, ఇంకొక అడవి ప్రాంతంలో, మనసు ఇంకా బాధతో ఉండగానే, అతడు మళ్లీ అదే తండ్రి, గురువును చేరాడు.
కృతపూజాక్రమో భక్త్యా సమాలిఙ్గితపుత్రకమ్ । అపృచ్ఛత్ తమ్ అసౌ భూయః ఖేదగద్గదయా గిరా
భక్తితో యథావిధిగా పూజ చేసి, కుమారుడిని ఆలింగనం చేసుకున్న తండ్రి, అలసటతో గొంతు కంపించుతూ మళ్లీ అతనిని అడిగాడు.
తాత సర్వం పరిత్యక్తం కన్థావేణులతాద్య్ అపి । తథాపి నాస్తి విశ్రాన్తిస్ స్వపదే కిం కరోమ్య్ అహమ్
తండ్రి, నేను అన్నీ వదిలేశాను — చెక్కచొక్కా, వేలు, లతలు కూడా. అయినా నా హృదయంలో విశ్రాంతి లేదు. నేను ఇంకేం చేయాలి?
చిత్తం సర్వమ్ ఇతి ప్రాహుస్ తత్ త్యక్త్వా పుత్ర రాజసే । చిత్తత్యాగం విదుస్ సర్వత్యాగం త్యాగవిదో జనాః
మనస్సే అన్నీ అని చెబుతారు. దానిని వదిలిపెట్టినవాడు, బిడ్డా, నిజంగా గొప్పవాడవుతాడు. మనస్సు వదిలిపెట్టడమే అన్నీ వదిలిపెట్టడమని, నిజంగా త్యాగాన్ని తెలిసినవారు అర్థం చేసుకుంటారు.
ఇత్య్ ఉక్త్వా వాక్పతిః పుత్రం పుప్లువే తరసా నభః । అన్వియేష కచశ్ చిత్తం పరిత్యక్తుమ్ అఖిన్నధీః
ఇలా చెప్పి వాక్పతి ఆ కుమారుని వద్ద నుంచి వేగంగా ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయాడు. కచుడు మాత్రం ధైర్యంగా, మనస్సును వదిలిపెట్టాలని ప్రయత్నించసాగాడు.
చిన్తయన్న్ అప్య్ అసౌ చిత్తం యదా వేద న కాననే । తదా సఞ్చిన్తయామ్ ఆస ధియేదమ్ అవిషణ్ణయా
అతడు మనస్సు గురించి ఆలోచిస్తూ, అడవిలో దాన్ని కనిపెట్టలేకపోయినప్పుడు, తన మనస్సు స్థిరంగా ఉండగా ఇలా ఆలోచించసాగాడు.
పదార్థవృన్దం దేహాది న సర్వమ్ ఇతి కథ్యతే । తద్ ఏతత్ కిం క్వ వా వ్యర్థం నిరాగస్కం త్యజామ్య్ అహమ్
దేహాదులు వంటి పదార్థాల సమూహమే అన్నీ కాదు అని చెబుతారు. మరి ఇది ఏది? ఎక్కడ ఉంది? ఆసక్తి లేకుండా, పనికిరాని దానిని నేను ఎందుకు వదిలిపెట్టాలి?
పితుస్ సకాశం గచ్ఛామి జ్ఞాతుం చిత్తమహారిపుమ్ । జ్ఞాత్వా చ తత్ త్యజామ్య్ ఆశు తతస్ తిష్ఠామి విజ్వరమ్
నా మనస్సు అనే మహాశత్రువును తెలుసుకోవడానికి తండ్రి దగ్గరకు వెళ్తాను. తెలుసుకున్న తర్వాత వెంటనే దాన్ని వదిలేస్తాను. అప్పుడు నేను బాధలేమిగా ఉండిపోతాను.
ఇతి సఞ్చిన్త్య స కచ ఉత్తతార త్రివిష్టపమ్ । వాక్పతిం ప్రాప్య సస్నేహం వవన్దే ప్రణనామ చ
ఇలా ఆలోచించి కచుడు స్వర్గానికి చేరాడు. అక్కడ వాక్పతిని చేరుకుని, ప్రేమతో నమస్కరించి, గౌరవంగా వందనం చేశాడు.
పప్రచ్ఛ చైనమ్ ఏకాన్తే కిం చిత్తం భగవన్ మమ । స్వరూపం బ్రూహి చిత్తస్య యేనైతత్ సన్త్యజామ్య్ అహమ్
తన తండ్రిని ఒంటరిగా చూసి, "భగవంతుడా, నా మనస్సు ఏది? దయచేసి మనస్సు యొక్క అసలు స్వరూపాన్ని చెప్పండి. దాన్ని తెలుసుకుని నేను వదిలేయగలను" అని అడిగాడు.
చిత్తం నిజమ్ అహఙ్కారం విదుశ్ చిత్తవిదో జనాః । అన్తర్ యో ఽయమ్ అహమ్భావో జన్తోస్ తచ్ చిత్తమ్ ఉచ్యతే
మనస్సును తెలుసుకున్న వారు, "మనస్సు అంటే మన అహంకారమే" అంటారు. జీవిలో లోపల ఉండే 'నేను' అనే భావమే మనస్సు అని చెప్పబడుతుంది.
మన్యే ఽస్య దుష్కరస్ త్యాగో న సిద్ధిమ్ ఉపగచ్ఛతి । కథమ్ ఏష కిల త్యక్తుం యుజ్యతే యోగినాం వర
ఈ విషయాన్ని వదిలిపెట్టడం చాలా కష్టం అనిపిస్తోంది, దీని వల్ల సిద్ధి కూడా దక్కదనిపిస్తోంది. యోగుల్లో ఉత్తములు అయిన వారు దీన్ని ఎలా వదిలిపెట్టగలుగుతారు?
అపి పుష్పావదలనాద్ అపి లోచనమీలనాత్ । సుకరో ఽహఙ్కృతిత్యాగో న క్లేశో ఽత్ర మనాగ్ అపి
అహంకారాన్ని వదిలిపెట్టడం పువ్వు తీయడం లేదా కళ్లను మూయడం ఎంత సులభమో అంతే సులభం. ఇందులో ఏమాత్రం కష్టం లేదు.
త్రయస్త్రింశన్మహాకోటీప్రమాణస్య మహామతే । గురో గీర్వాణవృన్దస్య కథమ్ ఏతద్ వదాశు మే
మహాజ్ఞానీ, ముప్పత్తుమూడు కోట్ల దేవతలకు గురువైనవారికి ఇది ఎలా సాధ్యమవుతుంది? దయచేసి నాకు త్వరగా చెప్పు.
యథైతద్ ఏవ తనయ తథా శృణు వదామి తే । అజ్ఞానమాత్రసంసిద్ధం వస్తు జ్ఞానేన నశ్యతి
నీవు విను నా కుమారా, నేను చెప్పేది యథావిధిగా విను. అజ్ఞానంతో ఏర్పడినది జ్ఞానంతో నశించిపోతుంది.