పతాకాధ్వజసమ్బాధం ముక్తాజాలమనోరమమ్ । నృత్తగీతపరస్త్రీకం స్వర్గం భూమావ్ ఇవ చ్యుతమ్
పతాకలు, జెండాలతో నిండిన ఆ ఊరు, ముత్యాల హారాలతో ఆకర్షణీయంగా మెరుస్తూ, నాట్యం, పాటలు, సుందరాంగనలతో కళకళలాడుతూ, ఆకాశంలో ఉన్న స్వర్గమే భూమిపైకి దిగివచ్చినట్టుగా కనిపించింది.
ప్రవిశ్యాథ గృహం తైస్ తైస్ సంయుతం నృపమఙ్గలైః । సమ్యక్ సమ్మానయామ్ ఆస ప్రణతం ప్రకృతివ్రజమ్
తర్వాత, రాజసముదాయపు శుభసూచక చిహ్నాలతో అలంకరించబడిన తన ఇంట్లోకి ప్రవేశించి, నమస్కరించిన ప్రజలను రాజు యథావిధిగా గౌరవించాడు.
పురోత్సవం భృశం కృత్వా దినసప్తకమ్ ఉత్తమమ్ । అకరోద్ రాజకార్యాణి మానితాన్తఃపురో నృపః
ఏడు అద్భుతమైన రోజులు మహోత్సవాన్ని ఘనంగా నిర్వహించిన తరువాత, అంతఃపురంలోని వారిచే సత్కరింపబడిన రాజు, తన రాజకార్యాలను నిర్వహించాడు.
దశవర్షసహస్రాణి రాజ్యం కృత్వా మహీతలే । సహ చూడాలయా రాజా విరతో దేహధారణాత్
పది వేల సంవత్సరాలు చూడాలయతో కలిసి భూమిపై రాజ్యం నిర్వహించిన రాజు, చివరకు శరీరాన్ని విడిచిపెట్టాడు.
దేహమ్ ఉత్సృజ్య నిర్వాణమ్ అస్నేహ ఇవ దీపకః । అపునర్జన్మనే రామ జగామేతి మహామతిః
శరీరం విడిచిన తరువాత, ఓ రామా, గొప్ప జ్ఞానుడు నిత్య విముక్తి స్థితిని పొందుతాడు. అది నూనె లేకుండా ఆర్పిన దీపంలా ఉంటుంది. అతడు మళ్ళీ జన్మకు రాడు.
దశవర్షసహస్రాణి సమదృష్టితయా తయా । రాజ్యం తథానుశిష్యాసౌ నిర్వాణపదమ్ ఆప్తవాన్
అతడు ఆ సమతా దృష్టితో పది వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం పరిపాలించాడు. ఆ తరువాత అతడు ముక్తి స్థితిని పొందాడు.
విగతభయవిషాదో మానమాత్సర్యముక్తః ప్రకృతసహజకర్మా సక్తనీరాగబుద్ధిః । ఇతి స సుసమదృష్టిర్ మృత్యుమ్ ఆర్యో ఽథ జిత్వా దశశిశిరసహస్రాణ్య్ ఏకరాజ్యం చకార
భయం, విషాదం లేకుండా, గర్వం, అసూయలు లేకుండా, సహజ స్వభావానుసారం వ్యవహరిస్తూ, ఆసక్తి రాహిత్యంతో, సమదృష్టితో ఉన్న ఆ మహాత్ముడు మరణాన్ని జయించి, పది వేల సంవత్సరాలు ఒక్క రాజ్యాన్ని పాలించాడు.
భుక్త్వా భోగాన్ అనన్తాన్ భువి సకలమహీ పాలచూడామణిత్వే స్థిత్వా వై దీర్ఘకాలం పరమ్ అమృతపదం ప్రాప్తవాంస్ తద్ యథైషః । ఏవం రామాగతం త్వం ప్రకృతమ్ అనుసరన్ కార్యజాతం విశోకస్ తిష్ఠోత్తిష్ఠ స్వయత్నాత్ ప్రసభమ్ అనుభవన్ భోగమోక్షాగ్ర్యలక్ష్మీమ్
ఈ భూమిపై ఎన్నో అనుభవాలు ఆస్వాదించి, సకల భూగోళానికి రాజుగా ఎంతో కాలం ఉన్న తరువాత, అతడు పరమ అమృత పదాన్ని పొందాడు. అలాగే, ఓ రామా, నీవు కూడా ఇదే మార్గాన్ని అనుసరించు. బాధలు లేకుండా నీ కర్తవ్యాలను నెరవేర్చు. ధైర్యంగా లేచి, నీ స్వంత ప్రయత్నంతో ఆనందం, మోక్షం అనే అత్యుత్తమ భాగ్యాన్ని అనుభవించు.
ఏతత్ తే సర్వమ్ ఆఖ్యాతం శిఖిధ్వజకథానకమ్ । అనేన గచ్ఛ మార్గేణ న కదాచన ఖిద్యసే
ఈ కథ అంతా, అంటే శిఖిధ్వజుని కథను నీకు చెప్పాను. ఈ మార్గాన్ని అనుసరిస్తే, నీవు ఎప్పుడూ బాధపడవు.
ఏతాం దృష్టిమ్ అవష్టభ్య రాఘవాఘవిఘాతినీమ్ । నిత్యం నీరాగయా బుద్ధ్యా తిష్ఠావష్టబ్ధతత్పదః
పాపాల బాధలను తొలగించే ఈ దృష్టిని పట్టుకుని, రాఘవా, ఎప్పుడూ ఆసక్తి లేకుండా మనస్సుతో ఆ స్థితిలో నిలబడిపో.
యథా శిఖిధ్వజో రాజ్యం కృతవాన్ ఏవమ్ ఈదృశః । రామ వ్యవహరన్ రాజ్యే భోగమోక్షమయో భవ
శిఖిధ్వజుడు తన రాజ్యాన్ని పాలించినట్లే, రామా, నువ్వు కూడా నీ రాజ్యంలో వ్యవహరించి, ఆనందం, విముక్తి రెండింటినీ కలిపినవాడవు.
శిఖిధ్వజక్రమేణైవ యథా బోధమ్ అవాప్తవాన్ । కచో బృహస్పతేః పుత్రస్ తథా బుధ్యస్వ రాఘవ
శిఖిధ్వజుని మార్గాన్ని అనుసరించి బ్రహస్పతికి కుమారుడైన కచుడు జ్ఞానం పొందినట్లే, రాఘవా, నీవు కూడా అలా గ్రహించు.
బృహస్పతేర్ భగవతః పుత్రో ఽసౌ భగవాన్ కచః । యథా ప్రబుద్ధో భగవన్ సమాసేన తథా వద
పూజ్యుడైన బృహస్పతి మహర్షికి కుమారుడైన కచుడు ఇప్పుడు జ్ఞానోదయం పొందాడు. భగవంతుడా, అతడు ఎలా ఈ జ్ఞానాన్ని పొందాడో సంక్షిప్తంగా చెప్పండి.
శృణు రాజన్ కథం శ్రీమాఞ్ శిఖిధ్వజవద్ ఏవ సః । ప్రబోధం పరమం యాతో దేవదైశికజః కచః
ఓ రాజా, దేవతల గురువు కుమారుడైన ఆ శుభ్రమైన కచుడు, శిఖిధ్వజునిలాగే, పరమ జ్ఞానాన్ని ఎలా పొందాడో వినండి.
బాలభావాత్ సముత్తీర్ణస్ సంసారోత్తరణోన్ముఖః । కచః పదపదార్థజ్ఞో బృహస్పతిమ్ అభాషత
బాల్యాన్ని దాటి, సంసార సముద్రాన్ని దాటి పోవాలని సంకల్పించిన కచుడు, పదార్థాల అర్థాన్ని గ్రహించినవాడిగా బృహస్పతిని ఇలా అడిగాడు.
భగవన్ సర్వధర్మజ్ఞ కథం సంసృతిపఞ్జరాత్ । అస్మాన్ నిర్గమ్యతే బ్రూహి జన్తునా జీవతన్తునా
పూజ్యుడా, అన్ని ధర్మాలను తెలిసినవాడా, జీవన తంతువుతో బంధించబడిన మనుష్యుడు ఈ పునర్జన్మ బంధనాల నుండి ఎలా బయటపడగలడో దయచేసి చెప్పండి.
అనర్థమకరాగారాద్ అస్మాత్ సంసారసాగరాత్ । ఉత్తీర్యతే నిరుద్వేగం సర్వత్యాగేన పుత్రక
బిడ్డా, ఈ దుఃఖాలను పుట్టించే సంసార సముద్రాన్ని, పూర్తిగా త్యాగం చేయడం వల్ల ఎలాంటి కలత లేకుండా దాటి పోవచ్చు.
ఇత్య్ ఆకర్ణ్య కచో వాక్యం పితుః పరమపావనమ్ । సర్వమ్ ఏవ పరిత్యజ్య జగామైకాన్తకాననమ్
తండ్రి చెప్పిన పవిత్రమైన మాటలు విని, కచుడు అన్నీ వదిలిపెట్టి ఒంటరిగా అడవికి వెళ్లిపోయాడు.
బృహస్పతేస్ తద్గమనం నోద్వేగాయ బభూవ హ । సంయోగే చ వియోగే చ మహాన్తో హి సమాశయాః
కచుడు వెళ్లిపోయినప్పుడు బృహస్పతి మనసులో ఏ మాత్రం కలత చెందలేదు. ఎందుకంటే మహాత్ములు కలిసినా, విడిపోయినా సమానంగా ఉంటారు.
అథ వర్షేషు యాతేషు త్రిషు పఞ్చసు చానఘ । పునః ప్రాప మహారణ్యే కస్మింశ్చిత్ పితరం కచః
ఓ పాపరహితుడా, మూడు, ఐదు సంవత్సరాలు గడిచిన తర్వాత, కచుడు ఒక పెద్ద అడవిలో తన తండ్రిని మళ్లీ కలుసుకున్నాడు.
పరిపూజ్యాభివన్ద్యైనం సమాలిఙ్గితపుత్రకమ్ । అపృచ్ఛద్ వాక్పతిం భూయస్ స కచః క్లాన్తయా గిరా
ఆయనను గౌరవంగా పూజించి, నమస్కరించి, తన కుమారుణ్ని ఆలింగనం చేసుకున్న తరువాత, కచుడు అలసటతో కూడిన స్వరంతో వాక్పతిని మళ్లీ అడిగాడు.
అద్యేదమ్ అష్టమం వర్షం సర్వత్యాగః కృతో మయా । తథాపి తాత విశ్రాన్తిం నాధిగచ్ఛామ్య్ అనిన్దితామ్
ఇవాళ్టితో ఎనిమిదవ సంవత్సరం పూర్తయింది, తండ్రీ, నేను అన్నిటినీ వదిలేశాను. అయినా కూడా నిందించదగని శాంతిని పొందలేకపోతున్నాను.
ఏవమ్ ఆర్తమనస్య్ అస్మిన్ కచే వదతి కాననే । సర్వమ్ ఏవ త్యజేత్య్ ఉక్త్వా వాక్పతిర్ దివమ్ ఉద్యయౌ
అలా బాధతో ఉన్న మనసుతో కచుడు అడుగుతున్నప్పుడు, వాక్పతి 'అన్నిటినీ వదిలిపెట్టు' అని మాత్రమే చెప్పి ఆకాశానికి ఎగిరిపోయాడు.
గతే తస్మిన్ కచో దేహాద్ వల్కలాద్య్ అప్య్ అశేషతః । తత్యాజామ్బుదవర్షాది శరదీవ నభస్తలమ్
వాక్పతి వెళ్లిపోయిన తర్వాత, కచుడు తన దేహాన్ని కప్పుకున్న వస్త్రాలు సహా అన్నిటినీ పూర్తిగా వదిలేశాడు. అది శరదృతువులో ఆకాశం మేఘాలు, వాన, మెరుపులు అన్నిటినీ వదిలేసినట్లే.
ఉవాసైకో దిగన్తేషు శాన్తశ్ శూన్యవపుశ్ శ్వసన్ । గతేన్ద్వభ్రార్కతారేణ శరద్వ్యోమ్నా సమోపమః
అతడు దిక్కుల చివరల్లో ఒంటరిగా నివసించాడు. అతని మనసు ప్రశాంతంగా, శరీరం ఖాళీగా, కేవలం ఊపిరి పీలుస్తూ autumn కాలపు ఆకాశంలా — చంద్రుడు, మేఘాలు, సూర్యుడు, నక్షత్రాలు లేని ఆకాశంలా ఉండిపోయాడు.
పునర్ వర్షత్రయేణైష కస్మింశ్చిత్ కాననాన్తరే । దూయమానమనాః ప్రాప తమ్ ఏవ పితరం గురుమ్
మరిన్ని మూడు సంవత్సరాల తర్వాత, ఇంకొక అడవి ప్రాంతంలో, మనసు ఇంకా బాధతో ఉండగానే, అతడు మళ్లీ అదే తండ్రి, గురువును చేరాడు.
కృతపూజాక్రమో భక్త్యా సమాలిఙ్గితపుత్రకమ్ । అపృచ్ఛత్ తమ్ అసౌ భూయః ఖేదగద్గదయా గిరా
భక్తితో యథావిధిగా పూజ చేసి, కుమారుడిని ఆలింగనం చేసుకున్న తండ్రి, అలసటతో గొంతు కంపించుతూ మళ్లీ అతనిని అడిగాడు.
తాత సర్వం పరిత్యక్తం కన్థావేణులతాద్య్ అపి । తథాపి నాస్తి విశ్రాన్తిస్ స్వపదే కిం కరోమ్య్ అహమ్
తండ్రి, నేను అన్నీ వదిలేశాను — చెక్కచొక్కా, వేలు, లతలు కూడా. అయినా నా హృదయంలో విశ్రాంతి లేదు. నేను ఇంకేం చేయాలి?
చిత్తం సర్వమ్ ఇతి ప్రాహుస్ తత్ త్యక్త్వా పుత్ర రాజసే । చిత్తత్యాగం విదుస్ సర్వత్యాగం త్యాగవిదో జనాః
మనస్సే అన్నీ అని చెబుతారు. దానిని వదిలిపెట్టినవాడు, బిడ్డా, నిజంగా గొప్పవాడవుతాడు. మనస్సు వదిలిపెట్టడమే అన్నీ వదిలిపెట్టడమని, నిజంగా త్యాగాన్ని తెలిసినవారు అర్థం చేసుకుంటారు.
ఇత్య్ ఉక్త్వా వాక్పతిః పుత్రం పుప్లువే తరసా నభః । అన్వియేష కచశ్ చిత్తం పరిత్యక్తుమ్ అఖిన్నధీః
ఇలా చెప్పి వాక్పతి ఆ కుమారుని వద్ద నుంచి వేగంగా ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయాడు. కచుడు మాత్రం ధైర్యంగా, మనస్సును వదిలిపెట్టాలని ప్రయత్నించసాగాడు.