ప్రబోధకారణం యస్య దుర్లక్ష్యాణువపుర్ హృది । విద్యతే సత్త్వశేషో ఽన్తర్ బీజే పుష్పఫలం యథా
ఎవరికి హృదయంలో కనిపించని, సూక్ష్మంగా ఉండే జాగరణకు కారణమైన ప్రాణశక్తి మిగిలి ఉంటుందో, అది విత్తనంలో పువ్వు, ఫలం ఉన్నట్టు ఉంటుంది.
చిత్తస్పన్దవిముక్తస్య తస్యాస్పన్దితసచ్చితః । ద్విత్వైకత్వవిహీనస్య సమస్యాచలసంస్థితేః
ఎవరి చిత్తం కదలికల నుంచి విముక్తమై, స్థిరంగా, ద్వంద్వం లేక ఏకత్వం లేకుండా, సంపూర్ణ నిశ్చలతలో స్థితమై ఉంటుందో, వారు అలా ఉంటారు.
కాయస్ సమసమాభోగో న గ్లాయతి న హృష్యతి । నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి సమమ్ ఏవావతిష్ఠతే
శరీరం సమతా స్థితిలో ఉన్నప్పుడు అలసటకు గురికాదు, ఆనందించదు కూడా. అది మాయమవదు, కొత్తగా ఉద్భవించదు, ఎప్పుడూ ఒకేలా స్థిరంగా ఉంటుంది.
ద్విత్వైకత్వాదియుక్తస్య యస్య ప్రస్పన్దతే మనః । తస్య దేహో ఽన్యతామ్ ఏతి నాస్పన్దస్య కదాచన
ఎవరికి మనస్సు ద్వైతం లేదా అద్వైతం వంటి భావాలతో కదలుతుందో, అతని శరీరం మార్పులకు లోనవుతుంది. కానీ ఎవరి మనస్సు స్థిరంగా ఉంటుందో, వారి శరీరం ఎప్పుడూ మారదు.
చిత్తస్పన్దో హి సర్వేషాం కారణం జగతస్ స్థితేః । రామ భావవికారాణాం కుసుమానాం యథా మధుః
రామా, ఈ లోకంలో అన్ని మార్పులకు కారణం మనస్సు కదలికే. పువ్వుల నుంచి తేనె ఏర్పడినట్లు, మనస్సు కదలిక వల్లే జగత్తు నిలుస్తుంది.
యస్మిన్ ప్రస్పన్దతే దేహే చిత్తం స హి ముహుర్ ముహుః । హర్షగ్లపనసమ్మోహవశమ్ ఏతి రఘూద్వహ
రఘువంశంలో పుట్టినవాడా, ఎక్కడ మనస్సు కదలిక ఉంటుందో ఆ శరీరం మళ్లీ మళ్లీ ఆనందం, అలసట, మోహం వంటి భావాలకు లోనవుతుంది.
చిత్తే ప్రశమమ్ ఆయాతే కాయో యస్ సత్త్వవాన్ స్థితః । బాధతే నామ్బరస్యేవ తస్య భావవికారభూః
మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు, ఆ స్థిరమైన మనిషి శరీరం ఎలాంటి బాధలకు లోనవదు; ఆకాశాన్ని మేఘాలు తాకలేని విధంగా, అతని శరీరాన్ని ఎలాంటి మార్పులు కలవరపెట్టవు.
వీచ్యాది న యథోదేతి సమాయా జలసన్తతేః । తథా న దృశ్యతే దోషస్ సమాయాస్ సత్త్వసంస్థితేః
ఎలా నిశ్చలమైన నీటిలో అలలు, తరంగాలు లేవని, అలాగే సమతలో స్థితి చెందినవాడిలో లోపాలు కనిపించవు.
సత్త్వస్యానుపలమ్భో ఽస్తి నాన్యస్ స్వోపశమాద్ ఋతే । యావద్ భావి సమం సత్త్వం కాలాచ్ ఛామ్యతి కేవలమ్
స్వంత ప్రశాంతత వల్లే మన స్థితి కనిపించదు; సమత భావం ఉన్నంత కాలం అది నిశ్చలంగా ఉంటూ, చివరికి కాలక్రమంలో అంతరించిపోతుంది.
దేహే యస్మింస్ తు నో చిత్తం నాపి సత్త్వం చ విద్యతే । స తాపహిమవద్ రామ పఞ్చత్వేన విలీయతే
ఓ రామా, ఎక్కడా మనస్సు లేదా జీవశక్తి లేనప్పుడు, ఆ శరీరం వేడి ముందు మంచు ఎలా కరిగిపోతుందో అలా ఐదు భూతాలలో కలిసిపోతుంది.
శిఖిధ్వజస్య దేహో ఽసౌ నిశ్చితం చేతసోజ్ఝితః । సత్త్వాంశేన చ సంయుక్తస్ తేన న మ్లానిభాజనమ్
శిఖిధ్వజుని శరీరం, మనస్సు పూర్తిగా విడిచిపోయినా, ఇంకా కొంత శుద్ధమైన జీవశక్తి కలిసివుండటంతో, అది క్షీణించిపోయే పాత్రగా మారలేదు.
తం తథాభూతమ్ ఆలోక్య భర్తుర్ దేహం వరాఙ్గనా । అనుజ్ఝితవతీ దేహం చిన్తయామ్ ఆస సత్వరమ్
ఆ మహా పతివ్రత తన భర్త శరీరాన్ని అలా చూసి, దానిని విడిచిపెట్టకుండా, వెంటనే ఆలోచించసాగింది.
చిత్తత్త్వం సర్వగం శుద్ధం ప్రవిశ్యాబోధయామ్య్ అహమ్ । భవిష్యద్బోధనం కాన్తమ్ ఏష తత్ర హి సంస్థితః
నేను శుద్ధమైన, సర్వవ్యాపకమైన మనస్సు తత్వంలోకి ప్రవేశించి, నా ప్రియుడిని మేల్కొలిపేస్తాను. ఎందుకంటే అతడు అక్కడే భవిష్యత్తులో మేల్కొనడానికి ఎదురుచూస్తూ ఉన్నాడు.
న బోధయామి యద్య్ ఏనం చిరాత్ తద్ బుధ్యతే స్వయమ్ । కిమ్ ఇహైకావతిష్ఠే ఽహమ్ ఇత్య్ ఏనం బోధయామ్య్ అహమ్
నేను అతడిని మేల్కొలిపించకపోతే, చాలా కాలానికి అతడే తాను మేల్కొంటాడు. మరి నేను ఇక్కడ ఒంటరిగా ఎందుకు ఉండాలి? అందుకే నేను అతడిని మేల్కొలిపిస్తాను.
ఇతి సఞ్చిన్త్య చూడాలా దేహం కారణపఞ్జరమ్ । సన్త్యజ్య ప్రాప చిత్తత్త్వే స్థితిమ్ ఆద్యన్తవర్జితే
ఇలా ఆలోచించి, చూడాలా తన శరీరాన్ని — కారణాల పంజరాన్ని — వదిలేసి, ఆది అంతం లేని శుద్ధమైన మనస్సులో స్థిరమైంది.
తత్ర సా చేతనస్పన్దం కృత్వా సత్త్వవతః ప్రభోః । స్వం వివేశ పునర్ దేహం ఖాన్ నీడమ్ ఇవ పక్షిణీ
అక్కడ ఆమె, సత్త్వగుణంతో ఉన్న ప్రభువు యొక్క చైతన్యాన్ని కదిలించి, పక్షి గూడు లోకి తిరిగి వచ్చినట్టు, తన శరీరంలోకి మళ్లీ ప్రవేశించింది.
కుమ్భాకృతిర్ అథోత్థాయ నివిష్టా కుసుమస్థలే । సామ గాతుం ప్రవృత్తా సా భ్రమరీవృన్దసస్వనా
తర్వాత, కుంభాకారంగా లేచి, పువ్వుల మీద కూర్చొని, ఆమె సామగానం చేయడం ప్రారంభించింది; ఆమె స్వరం తేనెటీగల గుంపు మాదిరిగా మోగింది.
తం సామస్వనమ్ ఆకర్ణ్య చిత్ సత్త్వగుణశాలినః । బుబుధే భూపతేర్ దేహే వసన్త ఇవ పద్మినీ
ఆ సామగానాన్ని విని, శుద్ధస్వభావం కలిగిన రాజు తన శరీరంలో వేకువజామున పుష్పించే కమలంలా చైతన్యంతో లేచాడు.
దృశం వికాసయామ్ ఆస తాం తదార్క ఇవాబ్జినీమ్ । గృహీతసత్త్వసమ్పత్తిశ్ శిఖిధ్వజమహీపతిః
శిఖిధ్వజ మహారాజు, నిజమైన సత్త్వ సంపదతో పరిపూర్ణుడై, ఆ క్షణంలో తన కళ్ళు తెరిచాడు. అది సూర్యుడు కమలాన్ని వికసింపజేసినట్టు అనిపించింది.
అపశ్యత్ కుమ్భమ్ అగ్రస్థం సామగాయనతత్పరమ్ । పరేణ వపుషా యుక్తం సామవేదమ్ ఇవాపరమ్
తన ముందర ఒక కుంభం ఉంచి ఉంది. అది సంపూర్ణంగా సామవేద గానం చేయడంలో నిమగ్నంగా, అద్భుతమైన రూపంతో, మరో సామవేదం మూర్తిరూపంలో ఉన్నట్టు కనిపించింది.
అహో బత వయం ధన్యాః పునః ప్రాప్తో మునేస్ సుతః । ఇత్య్ ఏవోదాహరన్ రాజా కుమ్భాయ కుసుమం దదౌ
రాజు ఆనందంతో, 'అయ్యో! మనం ఎంత అదృష్టవంతులం! మునివారి కుమారుడు మళ్లీ వచ్చాడు!' అని పలికాడు. వెంటనే ఆ కుంభానికి ఒక పువ్వు సమర్పించాడు.
దిష్ట్యా స్థితాస్ స్మో భగవంస్ తవ చేతసి పావనే । కే నామ న మహాసత్త్వాః ప్రసాదేష్వ్ అఙ్గ హి స్థిరాః
భగవంతుడా! నీ పవిత్రమైన మనస్సులో మేము నిలిచిపోవడం నిజంగా గొప్ప అదృష్టం. నీ అనుగ్రహంలో స్థిరంగా ఉండని మహాశక్తులు ఎవరుంటారు చెప్పు?
అస్మత్పవిత్రీకరణమ్ ఏకమ్ ఆగమకారణమ్ । తవ పాపాపహం బ్రూహి ద్వితీయం కతరద్ భవేత్
నిన్ను కలవడమే నాకు పవిత్రతను ఇచ్చే ఏకైక కారణం. పాపాలను తొలగించే వాడా, ఇంకో కారణం ఏముంటుంది? నువ్వే చెప్పు.
యతః ప్రభృతి యాతో ఽస్మి త్వత్సకాశాద్ అరిన్దమ । తతః ప్రభృతి చేతో మే త్వయైవేహ సమం స్థితమ్
శత్రువులను జయించే వాడా, నేను నీ వద్దకు వచ్చిన ఆ క్షణం నుంచే నా మనసు నీతోనే ఇక్కడ స్థిరంగా ఉంది.
న రమే స్వర్గరఙ్గేషు దేవోద్యానేషు చానఘ । మేరుమన్దరకూటేషు కైలాసకుహరేషు చ
పాపరహితుడా, స్వర్గంలో ఉన్న ఆనందాలలోనూ, దేవతల తోటల్లోనూ, మెరు, మందర పర్వత శిఖరాల్లోనూ, కైలాస గుహల్లోనూ నాకు ఆనందం లేదు.
త్వత్సఙ్గమ్ ఏవ వాఞ్ఛామి సుభగాచారపేశలమ్ । అమృతస్యన్దసఙ్కాశం మధుమాసమ్ ఇవ ద్రుమః
మంచి స్వభావంతో, ఆకర్షణీయమైన నీ సాంగత్యమే నేను కోరుకుంటున్నాను. వసంతకాలంలో చెట్టు అమృతం వర్షించేదిలా, నీతో ఉండాలని నా మనసు తహతహలాడుతోంది.
తస్మాద్ ఏవేహ తిష్ఠామి సమీపే తవ సామ్ప్రతమ్ । అభీష్టం యద్ యద్ ఏవాఙ్గ రమ్యాణాం ధురి తత్ స్థితమ్
కాబట్టి, నేను ఇప్పుడే నీ దగ్గర ఉన్నాను. నీవు కోరిన ఏ ఆనందదాయకమైనది కావాలన్నా, అది నీకు సిద్ధంగా ఉంది.
త్వాదృశో బన్ధుర్ ఆప్తశ్ చ సుహృన్ మిత్రం సఖా తథా । విశ్వాస్యశ్ చైవ శిష్యశ్ చ మన్యే జగతి నాస్తి మే
ఈ లోకంలో నీవంటి బంధువు, నమ్మకమైనవాడు, మిత్రుడు, స్నేహితుడు, విశ్వసనీయుడు, శిష్యుడు నాకు లేనే లేడు అని నేను నమ్ముతున్నాను.
అహో ను ఫలితం పుణ్యపాదపైర్ నః కులాచలే । యద్ భవాన్ అప్య్ అసఙ్గో ఽపి వాఞ్ఛత్య్ అస్మత్సమాగమమ్
అయ్యో! మా వంశపర్వతంలో ఉన్న పుణ్యవృక్షాలు నిజంగా ఫలించాయి. ఎందుకంటే, నీవు ఏమీ ఆశించని వాడవైనా, మా సాంగత్యాన్ని కోరుతున్నావు.
ఇదం వనమ్ ఇమే వృక్షా భృత్యో ఽయమ్ అహమ్ ఆదృతః । రోచతే చేన్ న తే స్వర్గస్ తద్ ఇహ స్థీయతాం ప్రభో
ఈ అరణ్యం, ఈ చెట్లు, నేను నీకు భక్తితో సేవ చేస్తున్నాను — ఇవన్నీ నీకోసం ఉన్నాయి. స్వర్గం నీవు ఇష్టపడకపోతే, ప్రభూ, ఇక్కడే ఉండండి.