మనస్య్ అనీహితే శాన్తే తైర్ బుద్ధీన్ద్రియకర్మభిః । నేహ కైశ్చిత్ కృతైర్ అర్థో నాకృతైర్ అప్య్ అభావనాత్
మనస్సు ఏమీ కోరకుండా, ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు, శరీరం చేసే పనుల వల్ల కూడా ఇక్కడ ఏ ఫలితం కలగదు. అలాగే, ఏమీ చేయకపోయినా, చేసేవాడనేది భావన లేకపోవడం వల్ల ఫలితం ఉండదు.
మనస్య్ అనీహితే శాన్తే న ప్రవర్తన్త ఏవ తే । కర్మేన్ద్రియాణి కర్మాదావ్ అసఞ్చారితయన్త్రవత్
మనస్సు ఏమీ కోరకుండా, నిశ్చలంగా ఉన్నప్పుడు, కర్మేంద్రియాలు ఏ పనిలోనూ ప్రవేశించవు. అవి కదల్చని యంత్రాల్లా నిశ్చలంగా ఉంటాయి.
మనోయన్త్రస్య చలనే కారణం వేదనం విదుః । ప్రాణాలీ దారుమేషస్య రజ్జుర్ అన్తర్గతా యథా
మనస్సు అనే యంత్రం కదలడానికి కారణం అనుభూతి అని చెప్పబడింది. అది, లోపల తాడుతో కదిలించే బొమ్మలా ఉంటుంది.
రూపాలోకమనస్కారపదార్థాద్యాకులం జగత్ । విద్యతే వేదనస్యాన్తర్ వాతే ఽన్తస్ స్పన్దనం యథా
రూపాలు, వెలుగులు, ఆలోచనలు, వస్తువులు మొదలైనవి నిండిన ఈ లోకం, అనుభూతిలోనే ఉంది. అది, గాలి లోపల కలిగే అలజడిలా ఉంటుంది.
సర్వాత్మవేదనం శుద్ధం యథోదేతి తదాత్మకమ్ । భాతి ప్రసృతదిక్కాలబాహ్యాన్తారూపదేహకమ్
శుద్ధమైన, సమస్తాన్ని ఆవరించే అనుభూతి, లోపలి మరియు బయట రూపాలతో, దిక్కులన్నీ, కాలం, స్థలం అన్నిటిలో విస్తరించి, యథాతథంగా ఉద్భవిస్తుంది.
ద్రష్టైవ దృశ్యతాభాసం స్వం రూపం ధారయన్ స్థితః । స్వం యథా తత్ర యద్ రూపం ప్రవిభాతి తథైవ తత్
దృష్టికర్త తన స్వరూపంగా కనిపించే దృష్టిని నిలబెట్టుకొని ఉన్నాడు. అక్కడ తన రూపంగా ఏది ప్రకాశిస్తే, అదే అక్కడ వాస్తవంగా ఉంటుంది.
సర్వమ్ ఆత్మా యథా తత్ర సఙ్కల్పత్వమ్ ఇవాగతః । తిష్ఠత్య్ ఆశు తథా తత్ర తద్రూప ఇవ రాజతే
అక్కడ అన్నీ ఆత్మే, సంకల్ప స్వరూపంగా మారినట్టు ఉంటాయి. అవి అక్కడ వెంటనే నిలిచి, ఆ రూపంలోనే ప్రకాశిస్తాయి.
సర్వాత్మకతయా ద్రష్టుర్ దృశ్యత్వమ్ ఇవ యుజ్యతే । ద్రష్టృత్వం ద్రష్ట్రసద్భావే దృశ్యస్య త్వ్ అస్తి నాసతః
దృష్టికర్త సమస్తమై ఉన్నందున, కనిపించేది ఉన్నట్టుగా అనిపిస్తుంది. కాని దృష్టికర్త లేనప్పుడు, దృష్టి ఉండదు; కనిపించేది కూడా ఉండదు.
అకారణకమ్ ఏవాతో బ్రహ్మకల్పమ్ ఇదం స్థితమ్ । ప్రత్యక్షమ్ ఏవ నిర్మాతృ తస్యాంశాస్ త్వ్ అనుపాధయః
ఈ సృష్టి ఏ కారణం లేకుండానే, బ్రహ్మ యొక్క కల్పన వలె ఉండిపోతుంది. దాని సృష్టికర్త మన కళ్లకు స్పష్టంగా కనిపిస్తాడు, దాని భాగాలు ఎలాంటి లక్షణాలు లేకుండా ఉంటాయి.
స్వయత్నమాత్రేతరరూపకో యస్ తద్దైవశబ్దార్థమ్ అపాస్య దూరే । శూరేణ సాధో పదమ్ ఉత్తమం తత్ స్వపౌరుషేణైవ హి లభ్యతే ఽన్తః
తన స్వంత ప్రయత్నమే రూపంగా ఉన్నవాడు, అదృష్టాన్ని దూరంగా పారద్రోలినవాడు, ఓ మహానుభావా, ఆ అత్యున్నత స్థితి మనకు మన శక్తితోనే, మనలోనే లభిస్తుంది.
విచారయాచార్యపరమ్పరాణాం మతేన సత్యేన సితేన తావత్ । యావద్ విశుద్ధాం స్వయమ్ ఏవ బుద్ధామ్ అనన్తరూపాం పరతామ్ ఉపైషి
ఆచార్యుల పరంపర అభిప్రాయాలను పరిశీలిస్తూ, వారి మాటల్లోని నిజాయితీ, స్పష్టతను గ్రహిస్తూ, నీవు స్వయంగా శుద్ధమైన, రూపరహితమైన, పరమమైన జ్ఞాన స్థితిని చేరుకుంటావు.
ఆర్యసఙ్గమయుక్త్యాదౌ ప్రజ్ఞాం వృద్ధిం నయేద్ బలాత్ । తతో మహాపురుషతా మహాపురుషలక్షణైః
మంచి మనుషులతో సాంగత్యం, తర్కాన్ని ఉపయోగించడం ద్వారా జ్ఞానం బలవంతంగా పెరుగుతుంది. ఆ తరువాత, మహాపురుషుని లక్షణాలతో కూడిన గొప్ప స్థితి కలుగుతుంది.
యో యో యేన గుణేనేహ పురుషః ప్రవిరాజతే । శిక్షేత తం తమ్ ఏవాశు తస్మాద్ బుద్ధివివృద్ధయే
ఈ లోకంలో ఎవరి దగ్గర ఏ మంచి లక్షణం కనిపిస్తే, ఆ గుణాన్ని వెంటనే నేర్చుకోవాలి. అలా చేస్తే మన బుద్ధి అభివృద్ధి చెందుతుంది.
మహాపురుషతా త్వ్ ఏషా శమాదిగుణశాలినీ । సమ్యగ్జ్ఞానం వినా రామ సిద్ధిమ్ ఏతి న కస్యచిత్
శాంతి వంటి మంచి లక్షణాలతో అలంకరించబడిన గొప్ప మనసు కలిగినవాడు నిజమైన జ్ఞానం లేకుండా, ఓ రామా, ఎవరూ పరిపూర్ణతను సాధించలేరు.
జ్ఞానాచ్ ఛమాదయో యాన్తి వృద్ధిం సత్పురుషక్రమాత్ । శ్లాఘనీయాః ఫలేనాన్తర్ వృష్టేర్ ఇవ నవాఙ్కురాః
జ్ఞానం వల్ల శాంతి మొదలైన మంచి లక్షణాలు మంచి వ్యక్తుల ద్వారా పెరుగుతాయి. అవి లోపల మంచి ఫలితాన్ని ఇస్తాయి, వర్షం వల్ల పుట్టే కొత్త మొక్కలవలె.
శమాదిభ్యో గుణేభ్యశ్ చ వర్ధతే జ్ఞానమ్ ఉత్తమమ్ । అన్నాత్మకేభ్యో యజ్ఞేభ్యశ్ శాలివృష్టిర్ ఇవోత్తమా
శాంతి మొదలైన మంచి లక్షణాల వల్ల ఉత్తమమైన జ్ఞానం పెరుగుతుంది. అన్నంతో చేసే యజ్ఞాల వల్ల ఉత్తమమైన బియ్యం పంట పండినట్లు.
గుణాశ్ శమాదయో జ్ఞానాచ్ ఛమాదిభ్యస్ తథా జ్ఞతా । పరస్పరం వివర్ధేతే ఏతే ఽబ్దసరసీ యథా
శాంతి వంటి మంచి లక్షణాలు జ్ఞానం వల్ల కలుగుతాయి. అలాగే, శాంతి మొదలైన గుణాలు ఉన్నప్పుడు జ్ఞానం పెరుగుతుంది. ఇవి పరస్పరం పెంపొందుతూ, నది సముద్రాన్ని నింపినట్లు ఒకదాని వల్ల మరొకటి అభివృద్ధి చెందుతాయి.
జ్ఞానం సత్పురుషాచారాజ్ జ్ఞానాత్ సత్పురుషక్రమః । పరస్పరం గతౌ వృద్ధిం జ్ఞానసత్పురుషక్రమౌ । ఏకో ఽపి నైతయోస్ తావత్ పురుషస్యేహ సిధ్యతి
జ్ఞానం మంచివాళ్ల ప్రవర్తన వల్ల వస్తుంది. అలాగే, జ్ఞానం ఉన్నప్పుడు మంచివారి మార్గం స్పష్టమవుతుంది. ఈ రెండూ పరస్పరం అభివృద్ధి చెందుతూ ముందుకు సాగుతాయి. వీటిలో ఒక్కటి మాత్రమే ఉంటే మనిషికి సంపూర్ణ ఫలితం దక్కదు.
యథా కలమరక్షిణ్యా గీత్యా వితతతారయా । ఖగోత్సాదేన సహితో గీతానన్దః ప్రసాధ్యతే
ఒక మంచి గాయని పాడే పాటకు పక్షి మధురంగా అరచడం తోడైతే ఆ పాట ఆనందం మరింత పెరుగుతుంది.
జ్ఞానసత్పురుషేహాభ్యామ్ అకర్త్రా కర్తృరూపిణా । తథా పుంసా నిరిచ్ఛేన సమమ్ ఆసాద్యతే పదమ్
అలాగే, జ్ఞానం మరియు మంచివారి సాంగత్యం ద్వారా, కోరికలు లేకుండా, తాను చేయడంలేదనే భావనతో ఉన్నవాడు పరమపదాన్ని పొందుతాడు.
సదాచారక్రమః ప్రోక్తో మయైష రఘునన్దన । తథోపవేశ్యతే సమ్యగ్ అయం జ్ఞానక్రమో ఽధునా
రఘువంశంలో ఆనందంగా ఉన్న రామా, నేను ఇప్పటివరకు సదాచార విధానాన్ని వివరించాను. ఇప్పుడు జ్ఞానమార్గాన్ని సరిగ్గా వివరించబోతున్నాను.
ఇదం యశస్యమ్ ఆయుష్యం పురుషార్థఫలప్రదమ్ । తజ్జ్ఞాద్ ఆప్తాత్మశాస్త్రార్థాచ్ ఛ్రోతవ్యం కిల ధీమతా
ఇది పేరుపొందినది, ఆయుష్కరమైనది, మానవ జీవిత ఫలితాలను ప్రసాదించేది. అందుకే, జ్ఞానమున్నవాడు విశ్వసనీయుడైన, ఆత్మశాస్త్రార్థాన్ని తెలుసుకున్నవాడి నుండి దీన్ని వినాలి.
శ్రుత్వా తు బుద్ధినైర్మల్యాద్ బలాద్ యాస్యసి సత్పదమ్ । యథా కతకసంశ్లేషాత్ ప్రసాదమ్ అవశం పయః
వినిన తర్వాత, నీ బుద్ధి స్వచ్ఛత వల్ల నీవు తప్పకుండా సత్యస్థితిని పొందుతావు. ఇది కటకబీజం నీటిలో కలిసినప్పుడు నీరు సహజంగా స్వచ్ఛమయ్యే విధంగా జరుగుతుంది.
విదితవేద్యమ్ ఇదం హి మనో మునే వివశమ్ ఏవ హి యాతి పరం పదమ్ । యద్ అవబుద్ధమ్ అఖణ్డితమ్ ఉత్తమం తదవబోధదశాం న జహాతి హి
మహర్షీ, మనస్సు తెలిసినదాన్ని పూర్తిగా గ్రహించినపుడు, అది అనివార్యంగా పరమపదాన్ని చేరుతుంది. ఒకసారి అత్యుత్తమమైన, విడిపోని జ్ఞానాన్ని పొందిన తర్వాత, ఆ అవగాహన స్థితిని అది వదలదు.
వాగ్భాభిర్ బ్రహ్మవిద్ బ్రహ్మ భాతి స్వప్న ఇవాత్మని । యద్ ఇదం తత్ స్వశబ్దార్థైర్ యో యద్ వేత్తి స వేత్తు తత్
బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవాడు, తన మాటల ద్వారా బ్రహ్మమేలా కనిపిస్తాడో, అది మనం కలలో మనల్ని మనం చూస్తామేలా ఉంటుంది. ఈ ప్రపంచం ఏదైతే ఉందో, అది దాని పేరుతోనే అర్థమవుతుంది. ఎవరు ఏది తెలుసుకుంటారో, వారు అదే తెలుసుకోవాలి.
న్యాయేనానేన సర్వస్మిన్ సర్గే బ్రహ్మామ్బరే సతి । కిమ్ ఇదం కస్య వక్షీతి చోద్యచఞ్చుర్ నిరాకృతః
ఈ విధమైన తర్కంతో, సృష్టిలో ఎక్కడైనా బ్రహ్మాంబరం ఉన్నప్పుడు, 'ఇది ఏమిటి? ఇది ఎవరిది?' అనే ప్రశ్నలు అర్థంలేనివే అవుతాయి.
అహం తావద్ యథాజ్ఞానం యథావస్తు యథాక్రమమ్ । యథాస్వభావం వచ్మీదం తత్ సర్వం శ్రూయతాం బుధాః
నేను తెలిసినంతవరకు, నిజంగా, క్రమంగా, దాని స్వభావాన్ని అనుసరించి, ఇది అంతా చెప్పబోతున్నాను. జ్ఞానులు వినండి.
స్వప్నవత్ పశ్యతి జగచ్ చిన్నభో దేహవిన్మయమ్ । స్వప్నసంసారదృష్టాన్తా ఇహైవాన్తస్ సమన్వితాః
మనిషి కలలో ప్రపంచాన్ని చూస్తాడిలా, చైతన్యం ఈ శరీరమయమైన లోకాన్ని చూస్తుంది. ఇక్కడే కల, సంసారం రెండింటి ఉదాహరణలు కలిసే ఉన్నాయి.
ముముక్షువ్యవహారోక్తిమయాత్ ప్రకరణాద్ అను । అథోత్పత్తిప్రకరణం మయేదం పరికథ్యతే
ముక్తికోరువారి ఆచరణ గురించి చెప్పిన భాగం తరువాత, ఇప్పుడు ఉత్పత్తి అనే అంశాన్ని నేను పూర్తిగా వివరించబోతున్నాను.
బన్ధో ఽయం దృశ్యసద్భావో దృశ్యాభావే న బన్ధనమ్ । న సమ్భవతి దృశ్యం తు యథేదం తచ్ ఛృణు క్రమాత్
ఈ బంధనం అనేది కనిపించేదానికి ఉండటమే. కనిపించేదానికీ లేనప్పుడు బంధం ఉండదు. ఆ కనిపించేది ఎలా కలుగుతుంది అనేది ఇప్పుడు వరుసగా విను.