భ్రమాకృతి యద్ అస్తీహ దృశ్యతే ఽలాతచక్రవత్ । మృగతృష్ణాద్విచన్ద్రాదిబాలవేతాలకాదివత్
ఇక్కడ కనిపించే మాయా రూపాలు — చుట్టే దీపం వల్ల ఏర్పడే అగ్ని వలయం, మృగతృష్ణ, రెండు చంద్రులు కనిపించడమూ, పిల్లలకు భూతాలు కనిపించడమూ — ఇవన్నీ భ్రమలాంటివే.
తత్ కథం కిల నామ స్యాత్ సత్యం భ్రమభరాత్మకమ్ । అజ్ఞానభ్రాన్తిర్ ఏవాతశ్ చిత్తమ్ ఇత్య్ ఏవ కథ్యతే
ఇలాంటి భ్రమతో కూడినదాన్ని నిజమని ఎలా చెప్పగలం? అందుకే మనస్సు అనేది అజ్ఞానంతో పుట్టిన గందరగోళమే అని అంటారు.
అజ్ఞానమ్ ఉచ్యతే చిత్తమ్ అసత్ సద్ ఇవ సంస్థితమ్ । మిథ్యాభ్రమం నిరాకారం కేశోణ్డుకమ్ ఇవామ్బరే
మనస్సు అనేది అజ్ఞానం, అది అసత్యాన్ని సత్యంలా నిలిపినట్టు ఉంటుంది. అది రూపం లేని తప్పుడు మాయ, ఆకాశంలో జుట్టు గుచ్చు ఉందని ఊహించడంలాంటిది.
ఏవమ్ అజ్ఞానమ్ ఏవైతచ్ చిత్తశబ్దేన కథ్యతే । తన్నాశశ్ చేతసో నాశశ్ చిత్తత్యాగస్ స ఏవ చ
అలా, ఈ అజ్ఞానమే 'మనస్సు' అనే పదంతో చెప్పబడుతుంది. దాని నాశనం అంటే మనస్సు నాశనం, మనస్సును వదిలిపెట్టడమే అదే.
అజ్ఞానం కీదృశం దేవ కథం చైతద్ వినశ్యతి । సమాసేనేతి భగవన్ వద మే వదతాం వర
దేవా, అజ్ఞానం ఎలా ఉంటుంది? అది ఎలా పోతుంది? దయచేసి సంక్షిప్తంగా నాకు చెప్పండి, మాట్లాడేవారిలో మీరు శ్రేష్ఠులు.
యద్ అసంవేదనం సమ్యగ్ వస్తునో రాజసత్తమ । దృష్టాదృష్టస్య కుమ్భాదేస్ తద్ అజ్ఞానమ్ ఇతి స్మృతమ్
ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, ఏదైనా వస్తువు గురించి పూర్తిగా తెలియకపోవడం — అది కనబడినదైనా, కనబడనిదైనా, ఒక కుండ లాంటిదైనా — దాన్ని అజ్ఞానం అంటారు.
అసంవేదనమ్ అజ్ఞానం జ్ఞానం సంవేదనం భవేత్ । అజ్ఞానస్య త్వ్ అసంవిత్తేర్ జ్ఞానాత్ సంవేదనాత్ క్షయః
తెలియకపోవడమే అజ్ఞానం; తెలుసుకోవడమే జ్ఞానం. తెలియని అజ్ఞానం, జ్ఞానం వల్ల, తెలుసుకోవడం వల్ల పోతుంది.
జలజ్ఞానం ముధాభ్రాన్తిస్ సాధో మరుమరీచిషు । నైతజ్ జలమ్ ఇతి జ్ఞానాత్ సంవిత్తిః ప్రవిలీయతే
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, ఎడారిలో నీరు ఉందని అనుకోవడం తప్పు భావన. ఇది నీరు కాదు అని తెలిసినప్పుడు ఆ భావన పోతుంది.
ఇదం చిత్తమ్ ఇతి ప్రౌఢం యద్ అజ్ఞానమ్ అలం హృది । నాస్తి చిత్తమ్ ఇతి జ్ఞానాత్ తత్ సమూలం వినశ్యతి
ఈ మనసే నిజం అని మనసులో బలంగా నమ్మడం అజ్ఞానం. మనస్సు అసలు లేదు అని జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, ఆ అజ్ఞానం పూర్తిగా నశిస్తుంది.
యథా రజ్జ్వాం భుజఙ్గత్వమ్ అజ్ఞానభ్రమసమ్భవమ్ । న సర్పో ఽయమ్ ఇతి జ్ఞానాద్ ధృది రూఢాత్ ప్రణశ్యతి
దారాన్ని పాము అని అర్థం చేసుకోవడం అజ్ఞానంతో కలిగిన భ్రమ. ఇది పాము కాదు అని మనసులో బలంగా తెలిసినప్పుడు, ఆ భ్రమ పూర్తిగా పోతుంది.
చిత్తం మనో ఽహమ్ ఇత్య్ అన్తర్ యావద్ అజ్ఞానసమ్భవః । తావచ్ చిత్తం మనో మాయా భవత్య్ ఏవ న సంశయః
మనస్సు, బుద్ధి, నేను అనే భావనలు లోపల అజ్ఞానంతో ఉండేంతవరకు, మనస్సు, బుద్ధి, మాయ కూడా ఉంటాయి. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
చిత్తం నాస్త్య్ అహమ్ ఇత్య్ అన్తర్ యావజ్ జ్ఞానోదయో భవేత్ । తావచ్ చిత్తం మనో మాయా నాస్త్య్ ఏవాత్ర న సంశయః
మనస్సు లేదు, నేను లేను అనే జ్ఞానం లోపల కలిగినప్పుడు, మనస్సు, బుద్ధి, మాయ ఇక ఉండవు. దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
మిథ్యాయక్షభ్రమో యావత్ తావద్ యక్షో హి దృశ్యతే । మిథ్యాయక్షభ్రమే శాన్తే కుతో యక్షస్య సమ్భవః
యక్షుడు ఉన్నట్టు మనసులో తప్పుడు భావన ఉండగానే, యక్షుడు కనిపిస్తాడు. ఆ తప్పుడు భావన పోయినప్పుడు, యక్షుడు ఎక్కడి నుంచి వస్తాడు?
న చిత్తమ్ అస్తి నో చైత్తమ్ అహఙ్కారాదిసంయుతమ్ । కిఞ్చిద్ ఏవ జగత్య్ అస్మిన్ సంవిద్ ఏకాస్తి నిర్మలా
ఈ లోకంలో మనసు లేదు, మనసుకు సంబంధించిన అహంకారం వంటివి కూడా లేవు. ఇక్కడ ఒకే ఒక నిర్మలమైన చైతన్యం మాత్రమే ఉంది.
తయా సఙ్కల్పచిత్తాది కృతమ్ ఆసీద్ విమూఢయా । యద్ యత్ సఙ్కల్ప్య తత్ సర్వం పరిత్యక్తం ప్రబుద్ధయా
అజ్ఞానంతో ఉన్న ఆ చైతన్యం కల్పన, మనసు వంటివన్నీ సృష్టించింది. ఏది కల్పించిందో, అవన్నీ జ్ఞానం కలిగినవాడు పూర్తిగా వదిలేస్తాడు.
సఙ్కల్పేన యద్ ఆయాతి తత్ సఙ్కల్పేన గచ్ఛతి । పవనేన మహాబాహో జ్వాలాజాలమ్ ఇవానలే
ఏది కల్పన వల్ల వస్తుందో, అదే కల్పన వల్ల పోతుంది. మహాబాహువా! అగ్నిలో గాలి తాకితే ఎలా జ్వాలలు చెదిరిపోతాయో, అలాగే.
ఆత్మతత్త్వైకఘనయా తత్ తయా బ్రహ్మసత్తయా । జగత్ సర్వమ్ అభివ్యాప్తం సముద్ర ఇవ వారిణా
ఆత్మతత్వం అనే ఒకే ఒక్క పరమసత్యంతో, ఈ మొత్తం జగత్తు సముద్రాన్ని నీరు ఎలా కప్పేస్తుందో అలా వ్యాపించి ఉంది.
నాహమ్ అస్మి న చాన్యో ఽస్తి న త్వం నైతే న చిత్తకమ్ । నేన్ద్రియాణి న చాకాశమ్ ఆత్మైవైకో ఽస్తి నిర్మలః
నేను లేను, ఇంకొకరు లేరు, నువ్వు లేవు, ఇవన్నీ లేవు, మనస్సు లేదు; ఇంద్రియాలు లేవు, ఆకాశం లేదు — కేవలం నిర్మలమైన ఆత్మ మాత్రమే ఉంది.
ఘటాద్యాకారరూపేణ స ఏవాయం విలోక్యతే । ఇదం చిత్తమ్ అయం చాహమ్ ఇతి కేవ కుకల్పనా
ఒకే ఆత్మే గడలూ ఇతర వస్తువుల రూపంలో కనిపిస్తుంది; 'ఇది మనస్సు', 'ఇది నేను' అనే భావనలు వృథా ఊహలు మాత్రమే.
న జాయతే న మ్రియతే కిఞ్చిద్ అస్మిఞ్ జగత్త్రయే । కేవలం విలసత్య్ ఆత్మా సదసద్భావనాత్మనా
ఈ మూడు లోకాలలో ఏదీ పుట్టదు, ఏదీ చావదు; కేవలం ఆత్మ మాత్రమే, సద్అసద్భావంతో, ప్రకాశిస్తుంది.
సర్వమ్ ఆత్మా పరం బ్రహ్మ సకృత్ ప్రకటమ్ ఆతతమ్ । ద్విత్వైకత్వే న విద్యేతే నిర్భ్రాన్తిర్ భవ సత్యతః
ఈ జగత్తులో ఉన్నదంతా ఆత్మ, అదే పరబ్రహ్మం, ఎప్పుడూ స్పష్టంగా వ్యాపించి ఉంటుంది. ఇక్కడ ద్వైతమూ, అద్వైతమూ లేవు. భ్రమ లేకుండా ఉండుము, ఇదే నిజమైన సత్యం.
సర్వేన్ద్రియగుణాకారస్ సన్న్ ఏవాసి సఖే నభః । న దహ్యసే మహాబుద్ధే న చ క్వచన లిప్యసే
స్నేహితా, నీవు ఆకాశంలా అన్ని ఇంద్రియాల లక్షణాలు, రూపాలు కలిగి ఉన్నవాడివి. మహామతివంతుడా, నీవు ఎప్పుడూ కాలిపోవు, ఎక్కడా కలుషితుడవు కాను.
న తే వినశ్యతి సఖే న చ కిఞ్చిద్ వివర్ధతే । నిర్మలాకాశరూపస్య చైకస్యానన్తరూపిణః
స్నేహితా, నీకు ఏదీ నశించదు, ఏదీ పెరగదు కూడా. నీవు నిర్మలమైన ఆకాశ స్వరూపుడవు, ఒక్కటే అయినా ఎన్నో రూపాలు ధరించేవాడివి.
ఇచ్ఛానిచ్ఛాత్మికే శక్తీ యే తవాపి త్వమ్ ఏవ తే । న హ్య్ అంశువ్యతిరేకేణ శశాఙ్క ఉపలభ్యతే
ఇచ్చా, అనిచ్చ అనే శక్తులు నీవే, అవి నీలోనే ఉన్నాయి. చంద్రుడు తన కిరణాల నుండి వేరుగా కనిపించనట్టే, నీవు నీ శక్తుల నుండి వేరుగా లేవు.
త్వమ్ అజరమ్ అపరం పరస్వభావం సకృద్ అమలం సతతం సద్ ఏకరూపమ్ । విగలితకలనం కలాఖ్యలీలం సముదితమ్ ఆద్యమ్ అజం తద్ ఆత్మతత్త్వమ్
నీవు వయస్సు లేని వాడవు, ఎటువంటి హద్దులు లేని వాడవు, పరమ స్వరూపాన్ని కలిగి ఉన్నవాడవు, ఎప్పుడూ నిర్మలమైనవాడవు, ఎప్పుడూ ఒక్కటే రూపంలో ఉన్నవాడవు. కాలం, కళలు అన్నీ దాటి, ఆడుకుంటూ, పూర్తిగా వెలుగులోకి వచ్చిన మొదటి, జననం లేని ఆత్మతత్వం నీవే.
ఇతి కుమ్భవచో రాజా భావయంస్ తద్ అకృత్రిమమ్ । స్వ ఏవాత్మపదే తస్మిన్ క్షణం పరిణతో ఽభవత్
ఇలా కుంభుడు చెప్పిన మాటలను రాజు మనసులో ఆలోచిస్తూ, ఆ సహజమైన సత్యాన్ని తలచుకుంటూ, కొంతసేపు తన నిజమైన ఆత్మలో లీనమయ్యాడు.
బభూవామీలితమనోలోచనశ్ శాన్తవాగ్ అభీః । శిలాతలాద్ ఇవోత్కీర్ణో నిస్స్పన్దావయవాకృతిః
ఆయన మనసు, కళ్ళు మూసుకుని, మాటలు మౌనంగా, భయం లేకుండా, రాయిపై చెక్కిన విగ్రహంలా కదలకుండా నిలిచిపోయాడు.
తతో ముహూర్తమాత్రేణ ప్రబుద్ధం స్ఫారితేక్షణమ్ । తమ్ ఉవాచ మహాబాహో చూడాలా కుమ్భరూపిణీ
తర్వాత కొద్దిసేపటి తర్వాత ఆయన మేలుకుని, కళ్ళు విప్పాడు. అప్పుడు మహాబలశాలి అయిన చూడాలా, కుంభుడి రూపంలో ఆయనతో మాట్లాడింది.
కచ్చిద్ అస్మిన్ పదే స్ఫారే శుద్ధే మృదుని నిర్మలే । సుతల్పే నిర్వికల్పానాం సుఖం విశ్రాన్తవాన్ అసి
ఈ విశాలమైన, పవిత్రమైన, మృదువైన, మలినతలేని నేలపై — ఆ నిర్వికల్పులైన వారి అద్భుతమైన మంచంపై — నీవు నిజమైన విశ్రాంతి, ఆనందాన్ని పొందావా?
కచ్చిద్ అన్తః ప్రబుద్ధో ఽసి కచ్చిద్ భ్రాన్తిస్ త్వయోజ్ఝితా । కచ్చిజ్ జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతం దృష్టం ద్రష్టవ్యమ్ ఏవ వా
నీ అంతరంలో నీవు మేల్కొన్నావా? మాయను వదిలేశావా? తెలుసుకోవాల్సినదాన్ని నీవు పూర్తిగా గ్రహించావా, లేదా కనీసం చూడవలసినదాన్ని అయినా చూశావా?