దేశకాలవశాత్ సర్వా హేతుమత్యః ప్రమోపమాః । అకర్తృ బ్రహ్మ విషయః ప్రమాకారణయోః కథమ్
ప్రతి ఉపమానానికి కారణం స్థలం, కాలానికి లోబడి ఉంటుంది. కానీ చేయువాడు లేని బ్రహ్మం విషయంలో ఉపమానం లేదా కారణం ఎలా ఉంటుంది?
అకర్తృకర్మకరణే నాస్తి కారణతా శివే । తస్మాద్ అకారణం నాస్తి జగచ్ఛబ్దార్థవేదనమ్
చేయువాడు, చేయి, సాధనం లేనప్పుడు శివత్వంలో కారణం ఉండదు. అందువల్ల 'లోకం' అనే పదానికి అర్థాన్ని తెలుసుకోవడానికి కారణం ఉండదు.
బ్రహ్మైవ స్వం స్వరూపం సద్ యత్ స్థితం ధారయత్ తతమ్ । అసమ్యగ్దర్శివిషయం తద్ ఏవ జగద్ ఆచితమ్
బ్రహ్మమే తన నిజ స్వరూపంగా ఎక్కడికక్కడ వ్యాపించి, నిలిచి, ఈ జగత్తుని ఆధారంగా ఉంచుతుంది. కానీ, అది సరిగ్గా గ్రహించని వారికి అదే జగత్తుగా కనిపిస్తుంది.
చిన్మాత్రమ్ అజరం శాన్తం యద్ ఏకం తత్ ప్రగీయతే । తేనైవాజం జగద్బ్రహ్మ సచ్ ఛాన్తం బుధ్యతే వపుః
ఏకైకమైన, శాశ్వతమైన, ప్రశాంతమైన, నిత్యమైన ఆ చైతన్యమే స్తుతించబడుతుంది. అదే జన్మలేని బ్రహ్మ ద్వారా ఈ జగత్తు, సచ్చిదానంద స్వరూపంగా, ప్రశాంతంగా తన రూపంగా గ్రహించబడుతుంది.
అస్య స్వ ఏవ యో భావశ్ చేతసః పృథివీపతే । స ఏవ నాశః కథితశ్ చానుభూతశ్ చ పణ్డితైః
ఓ భూమిపతి! మనస్సు యొక్క స్వభావమే దాని లయమని, ఇదే విషయాన్ని పండితులు చెప్పినదీ, అనుభవించినదీ కూడా.
చిత్తం నాశస్వభావం త్వం విద్ధి నాశాత్మకం నృప । క్షణనాశాయ సఙ్కల్పశ్ చిత్తశబ్దేన కథ్యతే
ఓ రాజా! మనస్సు స్వభావం నశ్వరమే, దాని అంతరార్థం లయమే అని తెలుసుకో. క్షణంలో నశించే సంకల్పమే 'మనస్సు' అనే పదంతో సూచించబడుతుంది.
అసఙ్కల్పనమాత్రేణ సమ్యగ్జ్ఞానోదయం వినా । సఙ్కల్పః క్షీయతే సిద్ధ్యై స్వయమ్ ఏవాసదాత్మకః
మనస్సులో ఊహలు లేకుండా ఉండగానే, నిజమైన జ్ఞానం కలగకపోయినా, ఆ ఊహలు తానే తానే పోతాయి. ఎందుకంటే అవి అసలు నిజమైనవే కావు, స్వయంగా అస్తిత్వం లేనివే.
నామ్నైవాఙ్గీకృతాభావం యద్ అవిద్యేతి కథ్యతే । విద్యమానం కథం తత్ స్యాచ్ చిత్తం తామరసేక్షణ
అవిద్య అని పిలవబడేది, అసలు లేనిదాన్ని పేరుతో ఒప్పుకోవడమే. కమలనేత్రా! లేనిది మనస్సులో ఎలా ఉంటుంది చెప్పు.
హస్తావ్ ఉత్క్షిప్య యో బ్రూతే శూద్రో ఽస్మీతి భృశం గిరా । కథం స విప్రో భవతి విప్రత్వం తస్య కీదృశమ్
ఎవరైనా చేతులు పైకి ఎత్తి, 'నేను శూద్రుడిని' అని గొప్పగా చెప్పినా, అతడు బ్రాహ్మణుడు ఎలా అవుతాడు? అతనికి బ్రాహ్మణత్వం అంటే ఏమిటి?
వివృత్తధాతుర్ అత్యుచ్చైర్ మృతో ఽస్మీతి విరౌతి యః । మృతమ్ ఏవాఙ్గ తం విద్ధి జీవితం తస్య తు భ్రమః
శరీర ధాతువులు ఆగిపోయి, 'నేను చనిపోయాను' అని ఎవరైనా బిగ్గరగా అరుస్తే, అతడిని నిజంగా చనిపోయినవాడిగా తెలుసుకో. అతడికి బ్రతికున్న భావన మాయ మాత్రమే.
భ్రమాకృతి యద్ అస్తీహ దృశ్యతే ఽలాతచక్రవత్ । మృగతృష్ణాద్విచన్ద్రాదిబాలవేతాలకాదివత్
ఇక్కడ కనిపించే మాయా రూపాలు — చుట్టే దీపం వల్ల ఏర్పడే అగ్ని వలయం, మృగతృష్ణ, రెండు చంద్రులు కనిపించడమూ, పిల్లలకు భూతాలు కనిపించడమూ — ఇవన్నీ భ్రమలాంటివే.
తత్ కథం కిల నామ స్యాత్ సత్యం భ్రమభరాత్మకమ్ । అజ్ఞానభ్రాన్తిర్ ఏవాతశ్ చిత్తమ్ ఇత్య్ ఏవ కథ్యతే
ఇలాంటి భ్రమతో కూడినదాన్ని నిజమని ఎలా చెప్పగలం? అందుకే మనస్సు అనేది అజ్ఞానంతో పుట్టిన గందరగోళమే అని అంటారు.
అజ్ఞానమ్ ఉచ్యతే చిత్తమ్ అసత్ సద్ ఇవ సంస్థితమ్ । మిథ్యాభ్రమం నిరాకారం కేశోణ్డుకమ్ ఇవామ్బరే
మనస్సు అనేది అజ్ఞానం, అది అసత్యాన్ని సత్యంలా నిలిపినట్టు ఉంటుంది. అది రూపం లేని తప్పుడు మాయ, ఆకాశంలో జుట్టు గుచ్చు ఉందని ఊహించడంలాంటిది.
ఏవమ్ అజ్ఞానమ్ ఏవైతచ్ చిత్తశబ్దేన కథ్యతే । తన్నాశశ్ చేతసో నాశశ్ చిత్తత్యాగస్ స ఏవ చ
అలా, ఈ అజ్ఞానమే 'మనస్సు' అనే పదంతో చెప్పబడుతుంది. దాని నాశనం అంటే మనస్సు నాశనం, మనస్సును వదిలిపెట్టడమే అదే.
అజ్ఞానం కీదృశం దేవ కథం చైతద్ వినశ్యతి । సమాసేనేతి భగవన్ వద మే వదతాం వర
దేవా, అజ్ఞానం ఎలా ఉంటుంది? అది ఎలా పోతుంది? దయచేసి సంక్షిప్తంగా నాకు చెప్పండి, మాట్లాడేవారిలో మీరు శ్రేష్ఠులు.
యద్ అసంవేదనం సమ్యగ్ వస్తునో రాజసత్తమ । దృష్టాదృష్టస్య కుమ్భాదేస్ తద్ అజ్ఞానమ్ ఇతి స్మృతమ్
ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, ఏదైనా వస్తువు గురించి పూర్తిగా తెలియకపోవడం — అది కనబడినదైనా, కనబడనిదైనా, ఒక కుండ లాంటిదైనా — దాన్ని అజ్ఞానం అంటారు.
అసంవేదనమ్ అజ్ఞానం జ్ఞానం సంవేదనం భవేత్ । అజ్ఞానస్య త్వ్ అసంవిత్తేర్ జ్ఞానాత్ సంవేదనాత్ క్షయః
తెలియకపోవడమే అజ్ఞానం; తెలుసుకోవడమే జ్ఞానం. తెలియని అజ్ఞానం, జ్ఞానం వల్ల, తెలుసుకోవడం వల్ల పోతుంది.
జలజ్ఞానం ముధాభ్రాన్తిస్ సాధో మరుమరీచిషు । నైతజ్ జలమ్ ఇతి జ్ఞానాత్ సంవిత్తిః ప్రవిలీయతే
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, ఎడారిలో నీరు ఉందని అనుకోవడం తప్పు భావన. ఇది నీరు కాదు అని తెలిసినప్పుడు ఆ భావన పోతుంది.
ఇదం చిత్తమ్ ఇతి ప్రౌఢం యద్ అజ్ఞానమ్ అలం హృది । నాస్తి చిత్తమ్ ఇతి జ్ఞానాత్ తత్ సమూలం వినశ్యతి
ఈ మనసే నిజం అని మనసులో బలంగా నమ్మడం అజ్ఞానం. మనస్సు అసలు లేదు అని జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, ఆ అజ్ఞానం పూర్తిగా నశిస్తుంది.
యథా రజ్జ్వాం భుజఙ్గత్వమ్ అజ్ఞానభ్రమసమ్భవమ్ । న సర్పో ఽయమ్ ఇతి జ్ఞానాద్ ధృది రూఢాత్ ప్రణశ్యతి
దారాన్ని పాము అని అర్థం చేసుకోవడం అజ్ఞానంతో కలిగిన భ్రమ. ఇది పాము కాదు అని మనసులో బలంగా తెలిసినప్పుడు, ఆ భ్రమ పూర్తిగా పోతుంది.
చిత్తం మనో ఽహమ్ ఇత్య్ అన్తర్ యావద్ అజ్ఞానసమ్భవః । తావచ్ చిత్తం మనో మాయా భవత్య్ ఏవ న సంశయః
మనస్సు, బుద్ధి, నేను అనే భావనలు లోపల అజ్ఞానంతో ఉండేంతవరకు, మనస్సు, బుద్ధి, మాయ కూడా ఉంటాయి. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
చిత్తం నాస్త్య్ అహమ్ ఇత్య్ అన్తర్ యావజ్ జ్ఞానోదయో భవేత్ । తావచ్ చిత్తం మనో మాయా నాస్త్య్ ఏవాత్ర న సంశయః
మనస్సు లేదు, నేను లేను అనే జ్ఞానం లోపల కలిగినప్పుడు, మనస్సు, బుద్ధి, మాయ ఇక ఉండవు. దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
మిథ్యాయక్షభ్రమో యావత్ తావద్ యక్షో హి దృశ్యతే । మిథ్యాయక్షభ్రమే శాన్తే కుతో యక్షస్య సమ్భవః
యక్షుడు ఉన్నట్టు మనసులో తప్పుడు భావన ఉండగానే, యక్షుడు కనిపిస్తాడు. ఆ తప్పుడు భావన పోయినప్పుడు, యక్షుడు ఎక్కడి నుంచి వస్తాడు?
న చిత్తమ్ అస్తి నో చైత్తమ్ అహఙ్కారాదిసంయుతమ్ । కిఞ్చిద్ ఏవ జగత్య్ అస్మిన్ సంవిద్ ఏకాస్తి నిర్మలా
ఈ లోకంలో మనసు లేదు, మనసుకు సంబంధించిన అహంకారం వంటివి కూడా లేవు. ఇక్కడ ఒకే ఒక నిర్మలమైన చైతన్యం మాత్రమే ఉంది.
తయా సఙ్కల్పచిత్తాది కృతమ్ ఆసీద్ విమూఢయా । యద్ యత్ సఙ్కల్ప్య తత్ సర్వం పరిత్యక్తం ప్రబుద్ధయా
అజ్ఞానంతో ఉన్న ఆ చైతన్యం కల్పన, మనసు వంటివన్నీ సృష్టించింది. ఏది కల్పించిందో, అవన్నీ జ్ఞానం కలిగినవాడు పూర్తిగా వదిలేస్తాడు.
సఙ్కల్పేన యద్ ఆయాతి తత్ సఙ్కల్పేన గచ్ఛతి । పవనేన మహాబాహో జ్వాలాజాలమ్ ఇవానలే
ఏది కల్పన వల్ల వస్తుందో, అదే కల్పన వల్ల పోతుంది. మహాబాహువా! అగ్నిలో గాలి తాకితే ఎలా జ్వాలలు చెదిరిపోతాయో, అలాగే.
ఆత్మతత్త్వైకఘనయా తత్ తయా బ్రహ్మసత్తయా । జగత్ సర్వమ్ అభివ్యాప్తం సముద్ర ఇవ వారిణా
ఆత్మతత్వం అనే ఒకే ఒక్క పరమసత్యంతో, ఈ మొత్తం జగత్తు సముద్రాన్ని నీరు ఎలా కప్పేస్తుందో అలా వ్యాపించి ఉంది.
నాహమ్ అస్మి న చాన్యో ఽస్తి న త్వం నైతే న చిత్తకమ్ । నేన్ద్రియాణి న చాకాశమ్ ఆత్మైవైకో ఽస్తి నిర్మలః
నేను లేను, ఇంకొకరు లేరు, నువ్వు లేవు, ఇవన్నీ లేవు, మనస్సు లేదు; ఇంద్రియాలు లేవు, ఆకాశం లేదు — కేవలం నిర్మలమైన ఆత్మ మాత్రమే ఉంది.
ఘటాద్యాకారరూపేణ స ఏవాయం విలోక్యతే । ఇదం చిత్తమ్ అయం చాహమ్ ఇతి కేవ కుకల్పనా
ఒకే ఆత్మే గడలూ ఇతర వస్తువుల రూపంలో కనిపిస్తుంది; 'ఇది మనస్సు', 'ఇది నేను' అనే భావనలు వృథా ఊహలు మాత్రమే.
న జాయతే న మ్రియతే కిఞ్చిద్ అస్మిఞ్ జగత్త్రయే । కేవలం విలసత్య్ ఆత్మా సదసద్భావనాత్మనా
ఈ మూడు లోకాలలో ఏదీ పుట్టదు, ఏదీ చావదు; కేవలం ఆత్మ మాత్రమే, సద్అసద్భావంతో, ప్రకాశిస్తుంది.