సర్గ ఏవ పరం బ్రహ్మ పరం బ్రహ్మైవ సర్గదృక్ । సర్గశబ్దార్థరహితో వాక్యార్థస్ త్వ్ ఏష శాశ్వతః
సృష్టి అనేదే పరబ్రహ్మం, పరబ్రహ్మమే సృష్టిని చూస్తుంది. లేదా, 'సృష్టి' అనే అర్థం లేకపోయినా, ఇది శాశ్వతమైన వాస్తవం.
బ్రహ్మశబ్దార్థసమ్పత్తౌ సర్గశబ్దార్థధీః కుతః । సర్గశబ్దార్థసమ్పత్తౌ బ్రహ్మశబ్దార్థధీః కుతః
బ్రహ్మం అనే పదార్థాన్ని పూర్తిగా గ్రహించినప్పుడు, సృష్టి అనే భావన మనసుకు ఎలా వస్తుంది? అలాగే, సృష్టి అనే అర్థాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకున్నప్పుడు, బ్రహ్మం అనేది మనసుకు ఎలా తెలుస్తుంది?
సమస్తశబ్దశబ్దార్థభావనాభావనోదయే । శుద్ధం కిమ్ అపి చిద్వ్యోమ బ్రహ్మశబ్దేన కథ్యతే
అన్ని పదాలు, వాటి అర్థాల గురించిన ఆలోచనలు పూర్తిగా మాయమైపోయినప్పుడు, ఒక పవిత్రమైన, వర్ణించలేని చైతన్యాకాశం మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది. దానినే 'బ్రహ్మం' అని పిలుస్తారు.
సమ్యగ్దర్శనసంసిద్ధావ్ ఉభయోర్ అప్య్ అవేదనే । యచ్ ఛిష్టమ్ అజరం శాన్తం తతో వాగ్ వినివర్తతే
సంపూర్ణమైన జ్ఞానం కలిగినపుడు, రెండింటినీ వేరుచేయడం ఉండదు. అప్పుడు మిగిలేది వృద్ధాప్యం లేని, శాంతమైనది. దాని దగ్గరికి మాటలు చేరవు.
సంశాన్తసర్వాత్మకవేదనౌఘమ్ అస్తీదమ్ ఏకాత్మకమ్ అచ్ఛరూపమ్ । యథాస్థితం సర్వజగత్ ఖరూపం పాషాణరూపం చ పరం జ్ఞరూపమ్
అన్ని జ్ఞాన తరంగాలు శాంతించిపోయినప్పుడు, ఒక్కటి మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది — అది నిర్మలమైన స్వరూపం. ఈ జగత్తు యథాతథంగా ఉన్నదంతా, అది ఆకాశ స్వభావం, రాయి లాంటి స్థిరత, ఇంకా పరమ జ్ఞాన స్వరూపం.
ఏవం చైతన్ మహాబుద్ధే యాదృశం కారణం పరమ్ । తాదృశం కార్యమ్ ఏవేదం జగద్ ఇత్య్ ఏవ వేద్మ్య్ అహమ్
ఓ మహాబుద్ధిశాలి! ఎలాంటి పరమ కారణం ఉంటే, దానికి తగిన ఫలితమే వస్తుంది. ఈ జగత్తు కూడా అంతే అని నేను బాగా తెలుసు.
యత్ర కారణతా తత్ర కార్యం సముపపద్యతే । యన్ న కారణమ్ ఏవాదౌ తస్మాత్ కార్యం కుతో భవేత్
ఎక్కడ కారణం ఉంటే, అక్కడే ఫలితం కలుగుతుంది. మొదట కారణం లేని చోట, ఫలితం ఎలా కలుగుతుంది?
నేహాస్తి కారణం కిఞ్చిన్ న చ కార్యం కదాచన । విద్యమానమ్ ఇదం సర్వం శివం శాన్తమ్ అజం జగత్
ఇక్కడ ఏ కారణం లేదు, ఎప్పుడూ ఫలితమూ లేదు. కనబడుతున్నదంతా శాంతమైనది, జననం లేని శివ స్వరూపమైన జగత్తే.
జాయతే కారణాత్ కార్యం యత్ తత్ కారణవద్ భవేత్ । యన్ న జాయత ఏవేహ తస్మిన్ సదృశతా కుతః
ఏదైనా పని ఒక కారణం వల్ల పుట్టుకొస్తుంది, అది ఆ కారణాన్ని పోలి ఉంటుంది. కానీ ఇక్కడ ఏది పుట్టకపోతే, దానికి ఏదైనా పోలిక ఎలా ఉంటుంది?
బీజమ్ ఏవ న యస్యాస్తి తత్ కథం వద జాయతే । అప్రతర్క్యమ్ అనాఖ్యం చ యన్ న తస్యేహ బీజతా
విత్తనం లేనప్పుడు ఏదైనా ఎలా పుడుతుంది చెప్పు. ఊహించలేని, వివరించలేని దానికి విత్తనం అనే స్వభావం ఉండదు.
దేశకాలవశాత్ సర్వా హేతుమత్యః ప్రమోపమాః । అకర్తృ బ్రహ్మ విషయః ప్రమాకారణయోః కథమ్
ప్రతి ఉపమానానికి కారణం స్థలం, కాలానికి లోబడి ఉంటుంది. కానీ చేయువాడు లేని బ్రహ్మం విషయంలో ఉపమానం లేదా కారణం ఎలా ఉంటుంది?
అకర్తృకర్మకరణే నాస్తి కారణతా శివే । తస్మాద్ అకారణం నాస్తి జగచ్ఛబ్దార్థవేదనమ్
చేయువాడు, చేయి, సాధనం లేనప్పుడు శివత్వంలో కారణం ఉండదు. అందువల్ల 'లోకం' అనే పదానికి అర్థాన్ని తెలుసుకోవడానికి కారణం ఉండదు.
బ్రహ్మైవ స్వం స్వరూపం సద్ యత్ స్థితం ధారయత్ తతమ్ । అసమ్యగ్దర్శివిషయం తద్ ఏవ జగద్ ఆచితమ్
బ్రహ్మమే తన నిజ స్వరూపంగా ఎక్కడికక్కడ వ్యాపించి, నిలిచి, ఈ జగత్తుని ఆధారంగా ఉంచుతుంది. కానీ, అది సరిగ్గా గ్రహించని వారికి అదే జగత్తుగా కనిపిస్తుంది.
చిన్మాత్రమ్ అజరం శాన్తం యద్ ఏకం తత్ ప్రగీయతే । తేనైవాజం జగద్బ్రహ్మ సచ్ ఛాన్తం బుధ్యతే వపుః
ఏకైకమైన, శాశ్వతమైన, ప్రశాంతమైన, నిత్యమైన ఆ చైతన్యమే స్తుతించబడుతుంది. అదే జన్మలేని బ్రహ్మ ద్వారా ఈ జగత్తు, సచ్చిదానంద స్వరూపంగా, ప్రశాంతంగా తన రూపంగా గ్రహించబడుతుంది.
అస్య స్వ ఏవ యో భావశ్ చేతసః పృథివీపతే । స ఏవ నాశః కథితశ్ చానుభూతశ్ చ పణ్డితైః
ఓ భూమిపతి! మనస్సు యొక్క స్వభావమే దాని లయమని, ఇదే విషయాన్ని పండితులు చెప్పినదీ, అనుభవించినదీ కూడా.
చిత్తం నాశస్వభావం త్వం విద్ధి నాశాత్మకం నృప । క్షణనాశాయ సఙ్కల్పశ్ చిత్తశబ్దేన కథ్యతే
ఓ రాజా! మనస్సు స్వభావం నశ్వరమే, దాని అంతరార్థం లయమే అని తెలుసుకో. క్షణంలో నశించే సంకల్పమే 'మనస్సు' అనే పదంతో సూచించబడుతుంది.
అసఙ్కల్పనమాత్రేణ సమ్యగ్జ్ఞానోదయం వినా । సఙ్కల్పః క్షీయతే సిద్ధ్యై స్వయమ్ ఏవాసదాత్మకః
మనస్సులో ఊహలు లేకుండా ఉండగానే, నిజమైన జ్ఞానం కలగకపోయినా, ఆ ఊహలు తానే తానే పోతాయి. ఎందుకంటే అవి అసలు నిజమైనవే కావు, స్వయంగా అస్తిత్వం లేనివే.
నామ్నైవాఙ్గీకృతాభావం యద్ అవిద్యేతి కథ్యతే । విద్యమానం కథం తత్ స్యాచ్ చిత్తం తామరసేక్షణ
అవిద్య అని పిలవబడేది, అసలు లేనిదాన్ని పేరుతో ఒప్పుకోవడమే. కమలనేత్రా! లేనిది మనస్సులో ఎలా ఉంటుంది చెప్పు.
హస్తావ్ ఉత్క్షిప్య యో బ్రూతే శూద్రో ఽస్మీతి భృశం గిరా । కథం స విప్రో భవతి విప్రత్వం తస్య కీదృశమ్
ఎవరైనా చేతులు పైకి ఎత్తి, 'నేను శూద్రుడిని' అని గొప్పగా చెప్పినా, అతడు బ్రాహ్మణుడు ఎలా అవుతాడు? అతనికి బ్రాహ్మణత్వం అంటే ఏమిటి?
వివృత్తధాతుర్ అత్యుచ్చైర్ మృతో ఽస్మీతి విరౌతి యః । మృతమ్ ఏవాఙ్గ తం విద్ధి జీవితం తస్య తు భ్రమః
శరీర ధాతువులు ఆగిపోయి, 'నేను చనిపోయాను' అని ఎవరైనా బిగ్గరగా అరుస్తే, అతడిని నిజంగా చనిపోయినవాడిగా తెలుసుకో. అతడికి బ్రతికున్న భావన మాయ మాత్రమే.
భ్రమాకృతి యద్ అస్తీహ దృశ్యతే ఽలాతచక్రవత్ । మృగతృష్ణాద్విచన్ద్రాదిబాలవేతాలకాదివత్
ఇక్కడ కనిపించే మాయా రూపాలు — చుట్టే దీపం వల్ల ఏర్పడే అగ్ని వలయం, మృగతృష్ణ, రెండు చంద్రులు కనిపించడమూ, పిల్లలకు భూతాలు కనిపించడమూ — ఇవన్నీ భ్రమలాంటివే.
తత్ కథం కిల నామ స్యాత్ సత్యం భ్రమభరాత్మకమ్ । అజ్ఞానభ్రాన్తిర్ ఏవాతశ్ చిత్తమ్ ఇత్య్ ఏవ కథ్యతే
ఇలాంటి భ్రమతో కూడినదాన్ని నిజమని ఎలా చెప్పగలం? అందుకే మనస్సు అనేది అజ్ఞానంతో పుట్టిన గందరగోళమే అని అంటారు.
అజ్ఞానమ్ ఉచ్యతే చిత్తమ్ అసత్ సద్ ఇవ సంస్థితమ్ । మిథ్యాభ్రమం నిరాకారం కేశోణ్డుకమ్ ఇవామ్బరే
మనస్సు అనేది అజ్ఞానం, అది అసత్యాన్ని సత్యంలా నిలిపినట్టు ఉంటుంది. అది రూపం లేని తప్పుడు మాయ, ఆకాశంలో జుట్టు గుచ్చు ఉందని ఊహించడంలాంటిది.
ఏవమ్ అజ్ఞానమ్ ఏవైతచ్ చిత్తశబ్దేన కథ్యతే । తన్నాశశ్ చేతసో నాశశ్ చిత్తత్యాగస్ స ఏవ చ
అలా, ఈ అజ్ఞానమే 'మనస్సు' అనే పదంతో చెప్పబడుతుంది. దాని నాశనం అంటే మనస్సు నాశనం, మనస్సును వదిలిపెట్టడమే అదే.
అజ్ఞానం కీదృశం దేవ కథం చైతద్ వినశ్యతి । సమాసేనేతి భగవన్ వద మే వదతాం వర
దేవా, అజ్ఞానం ఎలా ఉంటుంది? అది ఎలా పోతుంది? దయచేసి సంక్షిప్తంగా నాకు చెప్పండి, మాట్లాడేవారిలో మీరు శ్రేష్ఠులు.
యద్ అసంవేదనం సమ్యగ్ వస్తునో రాజసత్తమ । దృష్టాదృష్టస్య కుమ్భాదేస్ తద్ అజ్ఞానమ్ ఇతి స్మృతమ్
ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, ఏదైనా వస్తువు గురించి పూర్తిగా తెలియకపోవడం — అది కనబడినదైనా, కనబడనిదైనా, ఒక కుండ లాంటిదైనా — దాన్ని అజ్ఞానం అంటారు.
అసంవేదనమ్ అజ్ఞానం జ్ఞానం సంవేదనం భవేత్ । అజ్ఞానస్య త్వ్ అసంవిత్తేర్ జ్ఞానాత్ సంవేదనాత్ క్షయః
తెలియకపోవడమే అజ్ఞానం; తెలుసుకోవడమే జ్ఞానం. తెలియని అజ్ఞానం, జ్ఞానం వల్ల, తెలుసుకోవడం వల్ల పోతుంది.
జలజ్ఞానం ముధాభ్రాన్తిస్ సాధో మరుమరీచిషు । నైతజ్ జలమ్ ఇతి జ్ఞానాత్ సంవిత్తిః ప్రవిలీయతే
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, ఎడారిలో నీరు ఉందని అనుకోవడం తప్పు భావన. ఇది నీరు కాదు అని తెలిసినప్పుడు ఆ భావన పోతుంది.
ఇదం చిత్తమ్ ఇతి ప్రౌఢం యద్ అజ్ఞానమ్ అలం హృది । నాస్తి చిత్తమ్ ఇతి జ్ఞానాత్ తత్ సమూలం వినశ్యతి
ఈ మనసే నిజం అని మనసులో బలంగా నమ్మడం అజ్ఞానం. మనస్సు అసలు లేదు అని జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, ఆ అజ్ఞానం పూర్తిగా నశిస్తుంది.
యథా రజ్జ్వాం భుజఙ్గత్వమ్ అజ్ఞానభ్రమసమ్భవమ్ । న సర్పో ఽయమ్ ఇతి జ్ఞానాద్ ధృది రూఢాత్ ప్రణశ్యతి
దారాన్ని పాము అని అర్థం చేసుకోవడం అజ్ఞానంతో కలిగిన భ్రమ. ఇది పాము కాదు అని మనసులో బలంగా తెలిసినప్పుడు, ఆ భ్రమ పూర్తిగా పోతుంది.