చేతసః కిం మునే మూలం కో ఽఙ్కురః కశ్ చ సమ్భవః । కాశ్ శాఖాః కే చ వా స్కన్ధాః కథమ్ ఉన్మూల్యతే చ తత్
ఓ మునీంద్రా! మనస్సుకు మూలం ఏమిటి? మొక్కెడు ఏమిటి? దాని ఉద్భవం ఏది? దాని కొమ్మలు ఏవి? దాని కాండాలు ఏమిటి? దాన్ని ఎలా పూర్తిగా పెరుకాలి?
అహమర్థోదయో యో ఽయం చిదాత్మా వేదనాత్మకః । ఏతచ్ చిత్తద్రుమస్యాస్య విద్ధి బీజం జగద్గతమ్
'నేను' అనే భావన ఉద్భవించడం, అది చైతన్య స్వరూపమైన అనుభూతి, ఇదే జగత్తంతటిని వ్యాపించిన మనస్సు వృక్షానికి విత్తనమని తెలుసుకో.
అహమ్భావాత్మకం విత్త్వం చిత్తబీజమ్ ఉదాహృతమ్ । పరమాత్మపదక్షేత్రం నేత్రం మాయామయస్య తత్
నేను అనే భావమే ధనం, అది మనస్సుకు విత్తనం. అదే పరమాత్మ స్థలానికి పొలంగా, మాయతో కూడిన దానికి కంటిగా ఉంటుంది.
ఏతస్మాత్ ప్రథమోద్భిన్నాద్ యో ఽఙ్కురో ఽనుభవాకృతిః । నిశ్చయాత్మా నిరాకారో బుద్ధిర్ ఇత్య్ ఏవ సోచ్యతే
ఈ విత్తనం మొలకెత్తిన తర్వాత, అనుభవ రూపంలో కనిపించే మొలక, నిశ్చయ స్వరూపంగా, ఆకారరహితంగా ఉండేది, అదే బుద్ధి అని అంటారు.
అస్య బుద్ధ్యభిధానస్య యాఙ్కురస్య ప్రపీనతా । సఙ్కల్పరూపిణీ తస్యాశ్ చిత్తం నామ మనో ఽభిధా
ఈ బుద్ధి అనే మొలక పరిపూర్ణత, సంకల్ప స్వరూపంగా ఉంటుంది. దానినే మనస్సు అంటారు, దీనికి మరో పేరు మనస్సు కూడా.
జీవో మిథ్యోపలమ్భాత్మా శూన్యాత్మాప్య్ ఉపలోపమః । స్తమ్భః కాయో ఽయమ్ ఏతస్య స్నాయ్వస్థిరసరఞ్జితః
జీవుడు తప్పుడు గ్రహికతో, శూన్య స్వభావంతో, నీడలాంటి వాడిగా ఉంటాడు. ఈ శరీరమే అతనికి స్తంభం, ఇది నరాలు, ఎముకలు, రసాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది.
దేశాద్ దేశాన్తరే దూరే దేశకాలవిదో ఽస్య యాః । శాఖాస్ తాశ్ చిత్తవృక్షస్య దీర్ఘా దూరతరాస్ తతాః
ఈ మనస్సు అనే వృక్షానికి, ఒక చోట నుండి మరొక చోటికి, దూరంగా విస్తరించే కొమ్మలు — అవే దిక్కులు, కాలాన్ని తెలిసిన జ్ఞానం. ఇవి ఇంకా ఎక్కువ దూరం వ్యాపిస్తాయి.
ఇన్ద్రియాణ్య్ అథ భోగాశ్ చ భావాభావమయోర్మయః । విటపౌఘా మహాన్తో ఽస్య శుభాశుభఫలాకులాః
ఇంద్రియాలు, అనుభవాలు, ఉండటమైనా లేకపోయినా కలిసిన భావాలు — ఇవే ఆ వృక్షానికి పెద్దపెద్ద ఆకుల సమూహాలు. వాటిలో మంచి, చెడు ఫలాలు కలిసివుంటాయి.
ఈదృశస్యాస్య చిత్తస్య దుర్వృక్షస్య ప్రతిక్షణమ్ । శాఖావిలవనం కుర్వన్ మూలకాషే భరం కురు
ఇలాంటి హానికరమైన మనస్సు వృక్షానికి ప్రతిక్షణం కొమ్మలను కత్తిరించు; కానీ దాని మూలాన్ని పూర్తిగా తొలగించేందుకు నీ శక్తిని పెట్టు.
చిత్తద్రుమస్య శాఖాదేః కుర్వాణో ఽహం వికర్తనమ్ । కథం కరోమి మూలస్య నిశ్శేషం కషణం మునే
ఓ మునీశ్వరా! నేను ఈ మనస్సు వృక్షపు కొమ్మలను కోస్తున్నాను గానీ, దాని మూలాన్ని పూర్తిగా ఎలా తొలగించగలను?
వాసనా వివిధాశ్ శాఖాః ఫలస్కన్ధాదినాన్వితాః । అభావితా భవన్త్య్ అన్తర్ లూనాస్ సంవిద్బలేన తే
మనస్సులోని వాసనలు అనేక శాఖల వలె ఫలాలతో కూడి ఉంటాయి. వాటిని పెంచకుండా, జాగ్రత్తగా అవగాహన శక్తితో తొలగిస్తే, అవి అంతర్గతంగా నశించిపోతాయి.
అసంసక్తమనా మౌనీ శాన్తవాదవిచారణః । సమ్ప్రాప్తకారీ యస్ సో ఽన్తర్ లూనచిత్తలతో భవేత్
ఎవరైతే మనస్సు ఆకర్షణలకు లోనవకుండా, మౌనంగా, వాదనలు లేకుండా, అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే కార్యాచరణలో ఉంటారో, వారు అంతర్గతంగా మనోమూల బాధల నుండి విముక్తి పొందుతారు.
చిత్తద్రుమలతాజాలం పౌరుషేణ వికర్తయన్ । యస్ తిష్ఠతి స మూలస్య యోగ్యో నికషణే భవేత్
ఎవరైతే మనస్సు అనే వృక్షాన్ని చుట్టిన లతలను ధైర్యంగా, ప్రయత్నంతో తొలగిస్తారో, వారు ఆ వృక్షపు మూలాన్ని పూర్తిగా పెరగకుండా చేయగలగుతారు.
గౌణం శాఖావిలవనం ముఖ్యం మూలవికర్తనమ్ । చిత్తవృక్షస్య తేన త్వం మూలకాషపరో భవ
మనస్సు వృక్షానికి శాఖలను తొలగించడం చిన్న విషయం; అసలు ముఖ్యమైనది మూలాన్ని పూర్తిగా తొలగించడమే. అందుకే నీవు ఆ వృక్షపు మూలాన్ని పూర్తిగా తీయడంపైన దృష్టి పెట్టాలి.
ముఖ్యత్వేన మహాబుద్ధే మూలదాహమ్ అలం కురు । చిత్తకణ్టకషణ్డస్య భవత్య్ ఏవమ్ అచిత్తతా
ఓ మహాబుద్ధిశాలి, ముందుగా మనస్సు యొక్క మూలాన్ని పూర్తిగా కాల్చేయి. అలా చేస్తే, మనస్సు అనే ముల్లుబండారం అసలు మనస్సు లేనట్టే అయిపోతుంది.
అహమ్భావాత్మనశ్ చిత్తద్రుమబీజస్య హే మునే । కో ఽనలో దాహ్యదహనసమర్థో ఽర్థకరో భవేత్
ఓ మునీంద్రా, 'నేను' అనే భావమే మనస్సు వృక్షానికి విత్తనం. దాన్ని కాల్చగల శక్తివంతమైన అగ్ని ఏది?
రాజన్ స్వాత్మవిచారో ఽయం కో ఽహం స్యామ్ ఇతి రూపధృత్ । చిత్తదుర్ద్రుమబీజస్య దహనే దహనస్ స్మృతః
ఓ రాజా, 'నేను ఎవరు?' అనే స్వాత్మ విచారణే మనస్సు అనే దుర్గమమైన వృక్షానికి విత్తనాన్ని కాల్చే అగ్నిగా చెప్పబడింది.
మునే మయా మహాబుద్ధ్యా బహుశః ప్రవిచారితమ్ । యావన్ నాహం జగన్ నోర్వీ న చ మణ్డలమణ్డలమ్
ఓ మునీశ్వరా, నేను గొప్ప బుద్ధితో ఎన్నోసార్లు ఆలోచించాను: నేను ఈ జగత్తు కాదు, నేల కాదు, ఏ వలయమూ కాదు.
నాద్రేస్ తటం న విపినం న పర్ణసదనాది వా । జడత్వాన్ న చ దేహాది న మాంసాస్థ్యసృగాది చ
ఇక్కడ నది తీరమూ లేదు, అడవీ లేదు, ఆకుల గుడిసె వంటి దేనీ లేదు. జడత్వం వలన శరీరం, మాంసం, ఎముకలు, రక్తం వంటి వాటూ లేవు.
కర్మేన్ద్రియాణ్య్ అపి న చ న చ బుద్ధీన్ద్రియాణి చ । న మనో నాపి చ మతిర్ నాహమ్భావశ్ చ జాడ్యతః
కర్మేంద్రియాలు కూడా లేవు, బుద్ధీంద్రియాలు లేవు. మనస్సు లేదు, బుద్ధి లేదు, 'నేను' అనే భావన కూడా లేదు — ఇవన్నీ జడత్వం వల్లే.
కటకత్వం యథా హేమ్ని తథాహన్త్వం చిదాత్మని । జడం త్వ్ అసద్రూపతయా తేన తన్ నాస్మి హే మునే
బంగారానికి గట్టితనముండేలా, చైతన్యానికి 'నేను' అనే భావన ఉంటుంది. కానీ జడత్వం అసత్య స్వభావమైంది. అందుకే, ఓ మునీంద్రా, నేను అది కాను.
సన్నివేశవిశేషాత్మశబ్దార్థాది పరే పదే । విద్యతే నాత్యనన్తత్వాన్ నభసీవ మహాద్రుమః
పరమ పదంలో ప్రత్యేకమైన ఏర్పాటూ ఉండదు. అక్కడ 'ఆత్మ' అనే పదమూ, దాని అర్థమూ ఉండవు. అది అనంతమైనదిగా, ఆకాశంలో పెద్ద వృక్షంలా, అక్కడ ఏదీ ఉండదు.
జానన్న్ అపీతి భగవన్న్ అహన్త్వమలమార్జనమ్ । అన్తర్ యదా న జానామి తేన తప్యే మహామునే
భగవంతుడా, 'నేను' అనే మలాన్ని శుద్ధి చేయడమని తెలిసినా, అది లోపల నాకు తెలియకపోతే, దాని వల్ల నేను బాధపడుతున్నాను, మహామునీ!
ఏతావన్మాత్రకం వృన్దం యది న త్వం మహీపతే । జడత్వాత్ తన్ మహాబుద్ధే యో ఽసి తం వద మే నవమ్
ఓ రాజా, నీవు ఈ చిన్న సమూహమే కాకపోతే, నీలో ఉన్న జడత్వం వల్ల, ఓ మహాబుద్ధిశాలి, నువ్వు నిజంగా ఎవరో నాకు మళ్లీ చెప్పు.
చిన్మాత్రమ్ అహమ్ అచ్ఛాత్మవేదనం విదుషాం వర । యత్ర భావాస్ స్వదన్త్య్ ఏతే నిర్మీయన్తే చ యేన వా
ఓ జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడా, నేను శుద్ధమైన చైతన్యమే, స్వరూపానుభూతి. ఈ భావాలు అందులో ఆనందించేవి, వాటిని సృష్టించేది కూడా అదే.
ఏవంరూపస్య మే లగ్నం నూనం మలమ్ అకారణమ్ । సకారణం చాహమ్ ఇతి యత్ తత్ త్యక్తుం న వేద్మ్య్ అహమ్
ఇలాంటి స్వరూపానికి నాకు అంటుకున్న మలము నిజంగా కారణం లేకుండా ఉంది. కానీ కారణంతో ఉన్న 'నేను' అనే భావాన్ని ఎలా వదిలేయాలో నాకు తెలియదు.
అసద్ ఏతద్ అనాత్మీయం ప్రమార్ష్టుం మలమ్ ఆత్మనః । మునే యదా న శక్తో ఽస్మి తేన తప్యే సుదారుణమ్
ఓ మునీంద్రా, ఇది నిజమైనది కాదు, నా స్వరూపం కూడా కాదు. అయినా, ఈ మలినాన్ని నా నుండి తుడిచేయలేక చాలా తీవ్రమైన బాధ అనుభవిస్తున్నాను.
బ్రూహి కిం తన్ మహాబాహో లగ్నం తవ మలం మహత్ । స్థితో ఽసి యేన సంసారీ సతా వాప్య్ అసతాథ వా
ఓ బలవంతుడా, నీకు అంటుకున్న ఆ గొప్ప మలినం ఏమిటో చెప్పు. దాని వలన నువ్వు ఈ జనన మరణ చక్రంలో ఉన్నావు, అది నిజమైనదైనా కాని, అబద్ధమైనదైనా కాని.
చిత్తద్రుమస్య యద్ బీజమ్ అహమ్భావస్ స మే మలమ్ । తచ్ చ త్యక్తుం న జానామి త్యక్తం త్యక్తమ్ ఉపైతి మామ్
నా మనస్సు అనే వృక్షానికి 'నేను' అనే భావమే విత్తనం. ఇదే నా మలినం. దీన్ని ఎలా వదిలేయాలో నాకు తెలియదు. వదిలేసినా, అది మళ్లీ నన్ను వెంటాడుతుంది.
కారణాజ్ జాయతే కార్యం యత్ తత్ సర్వత్ర సద్ భవేత్ । అన్యత్ త్వ్ అసద్ ద్విచన్ద్రాభం దృష్టమ్ ఏవ న విద్యతే
ఏదైనా కారణం వల్ల ఫలం కలుగుతుంది. అలా కలిగినది ఎప్పుడూ నిజమైనదే. కానీ మిగతావన్నీ, రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా, కేవలం భ్రమ మాత్రమే; అవి వాస్తవంగా లేవు.