చిత్తస్యాదౌ స్వరూపం మే యథావద్ భగవన్ వద । తతశ్ చిత్తపరిత్యాగం యథావద్ భగవన్ వద
భగవంతుడా, మనస్సు యొక్క అసలు స్వరూపం ఏమిటో నాకు స్పష్టంగా చెప్పు. ఆ తరువాత, ఆ మనస్సును ఎలా వదిలిపెట్టాలో కూడా నాకు వివరంగా చెప్పు.
వాసనైవ మహారాజ స్వరూపం విద్ధి చేతసః । చిత్తశబ్దస్ తు పర్యాయో వాసనాయా ఉదాహృతః
ఓ మహారాజా, మనస్సు యొక్క అసలు స్వరూపం వాసనలే అని తెలుసుకో. 'మనస్సు' అనే పదం వాసనలకు మరొక పేరు మాత్రమే.
త్యాగస్ త్వ్ అస్యాతిసుకరస్ సుసాధస్ స్పన్దనాద్ అపి । రతాద్ అప్య్ అధికానన్దః కుసుమాద్ అపి సున్దరః
ఈ వాసనలను వదిలిపెట్టడం చాలా సులభం, ఊపిరి పీల్చడానికంటే కూడా సులభం. అది ఆనందాన్ని మరింత పెంచుతుంది, పుష్పంలా అందంగా ఉంటుంది.
మూర్ఖస్య తు మనస్త్యాగో నూనం దుస్సాధతాం గతః । పుక్కసస్యేవ సామ్రాజ్యం తృణస్యేవ సుమేరుతా
అయితే, అజ్ఞానులకు మనస్సు వదిలిపెట్టడం చాలా కష్టం. అది చండాలుడికి రాజ్యం దక్కినట్టూ, గడ్డి తునకకు సుమేరు పర్వతం అయినట్టూ ఉంటుంది.
స్వరూపం వేద్మి చిత్తస్య వాసనామయమ్ ఆకులమ్ । త్యాగో ఽస్య మన్యే దుస్సాధో వజ్రనిర్దలనాద్ అపి
మనస్సు యొక్క అసలైన స్వరూపం నాకు తెలుసు. అది వాసనలతో నిండిపోయి, ఎప్పుడూ కలవరంగా ఉంటుంది. దాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టడం వజ్రాన్ని పగలగొట్టడానికంటే కూడా కష్టం అని నేను భావిస్తున్నాను.
సంసృత్యామోదపుష్పస్య దుఃఖతైలతిలస్య చ । జగద్వాలమృణాలస్య మోహమారుతఖస్య చ
ఈ జగత్తు సంసారం అనే పువ్వుల మాలలా, బాధ అనే నువ్వుల లడ్డు లాంటిది, భవబంధం అనే అగ్నిలో ఉన్న తామర కాండంలా, మోహం అనే గాలిలో ఊగిపోతున్న ఆకాశంలా ఉంది.
శరీరయన్త్రవాహస్య హృత్పద్మభ్రమరస్య చ । అయత్నాచ్ చేతసస్ త్యాగో యథా భవతి తద్ వద
ఈ శరీరం ఒక యంత్రంలా, హృదయం తామరపువ్వులో తేనెటీగలా ఉంది. మనస్సును యత్నం లేకుండా ఎలా వదిలిపెట్టగలమో చెప్పండి.
సర్వనాశో ఽస్య యస్ సాధో చేతసస్ సంసృతిక్షయః । స ఏవ చిత్తసన్త్యాగ ఇత్య్ ఉక్తం దీర్ఘదర్శిభిః
ఓ మేలైనవాడా! మనస్సు పూర్తిగా నశించిపోవడం, అంటే సంసారం అంతమవడం, ఇదే మనస్సును వదిలిపెట్టడం అని దూరదృష్టి ఉన్నవారు చెప్పారు.
చిత్తత్యాగాద్ అహం మన్యే చిత్తనాశస్ స్వసిద్ధయే । అభావశ్ చేతసో వ్యాధేః కథమ్ అస్యానుభూయతే
మనస్సును వదిలిపెట్టడం వల్ల మనస్సు నశించడమే స్వయాన్ని తెలుసుకునే మార్గమని నేను భావిస్తున్నాను. కానీ మనస్సు అనే వ్యాధి లేనిది ఎలా అనుభవించగలం?
అహమ్బీజద్రుమం చిత్తం సశాఖాఫలపల్లవమ్ । ఉన్మూలయ సమూలం త్వమ్ ఆకాశవిశదో భవన్
నీవు 'నేను' అనే భావన విత్తనంగా ఉన్న మనస్సు అనే వృక్షాన్ని, దాని కొమ్మలు, పండ్లు, ఆకులతో సహా పూర్తిగా పెరికి, ఆకాశంలా నిర్మలుడవు.
చేతసః కిం మునే మూలం కో ఽఙ్కురః కశ్ చ సమ్భవః । కాశ్ శాఖాః కే చ వా స్కన్ధాః కథమ్ ఉన్మూల్యతే చ తత్
ఓ మునీంద్రా! మనస్సుకు మూలం ఏమిటి? మొక్కెడు ఏమిటి? దాని ఉద్భవం ఏది? దాని కొమ్మలు ఏవి? దాని కాండాలు ఏమిటి? దాన్ని ఎలా పూర్తిగా పెరుకాలి?
అహమర్థోదయో యో ఽయం చిదాత్మా వేదనాత్మకః । ఏతచ్ చిత్తద్రుమస్యాస్య విద్ధి బీజం జగద్గతమ్
'నేను' అనే భావన ఉద్భవించడం, అది చైతన్య స్వరూపమైన అనుభూతి, ఇదే జగత్తంతటిని వ్యాపించిన మనస్సు వృక్షానికి విత్తనమని తెలుసుకో.
అహమ్భావాత్మకం విత్త్వం చిత్తబీజమ్ ఉదాహృతమ్ । పరమాత్మపదక్షేత్రం నేత్రం మాయామయస్య తత్
నేను అనే భావమే ధనం, అది మనస్సుకు విత్తనం. అదే పరమాత్మ స్థలానికి పొలంగా, మాయతో కూడిన దానికి కంటిగా ఉంటుంది.
ఏతస్మాత్ ప్రథమోద్భిన్నాద్ యో ఽఙ్కురో ఽనుభవాకృతిః । నిశ్చయాత్మా నిరాకారో బుద్ధిర్ ఇత్య్ ఏవ సోచ్యతే
ఈ విత్తనం మొలకెత్తిన తర్వాత, అనుభవ రూపంలో కనిపించే మొలక, నిశ్చయ స్వరూపంగా, ఆకారరహితంగా ఉండేది, అదే బుద్ధి అని అంటారు.
అస్య బుద్ధ్యభిధానస్య యాఙ్కురస్య ప్రపీనతా । సఙ్కల్పరూపిణీ తస్యాశ్ చిత్తం నామ మనో ఽభిధా
ఈ బుద్ధి అనే మొలక పరిపూర్ణత, సంకల్ప స్వరూపంగా ఉంటుంది. దానినే మనస్సు అంటారు, దీనికి మరో పేరు మనస్సు కూడా.
జీవో మిథ్యోపలమ్భాత్మా శూన్యాత్మాప్య్ ఉపలోపమః । స్తమ్భః కాయో ఽయమ్ ఏతస్య స్నాయ్వస్థిరసరఞ్జితః
జీవుడు తప్పుడు గ్రహికతో, శూన్య స్వభావంతో, నీడలాంటి వాడిగా ఉంటాడు. ఈ శరీరమే అతనికి స్తంభం, ఇది నరాలు, ఎముకలు, రసాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది.
దేశాద్ దేశాన్తరే దూరే దేశకాలవిదో ఽస్య యాః । శాఖాస్ తాశ్ చిత్తవృక్షస్య దీర్ఘా దూరతరాస్ తతాః
ఈ మనస్సు అనే వృక్షానికి, ఒక చోట నుండి మరొక చోటికి, దూరంగా విస్తరించే కొమ్మలు — అవే దిక్కులు, కాలాన్ని తెలిసిన జ్ఞానం. ఇవి ఇంకా ఎక్కువ దూరం వ్యాపిస్తాయి.
ఇన్ద్రియాణ్య్ అథ భోగాశ్ చ భావాభావమయోర్మయః । విటపౌఘా మహాన్తో ఽస్య శుభాశుభఫలాకులాః
ఇంద్రియాలు, అనుభవాలు, ఉండటమైనా లేకపోయినా కలిసిన భావాలు — ఇవే ఆ వృక్షానికి పెద్దపెద్ద ఆకుల సమూహాలు. వాటిలో మంచి, చెడు ఫలాలు కలిసివుంటాయి.
ఈదృశస్యాస్య చిత్తస్య దుర్వృక్షస్య ప్రతిక్షణమ్ । శాఖావిలవనం కుర్వన్ మూలకాషే భరం కురు
ఇలాంటి హానికరమైన మనస్సు వృక్షానికి ప్రతిక్షణం కొమ్మలను కత్తిరించు; కానీ దాని మూలాన్ని పూర్తిగా తొలగించేందుకు నీ శక్తిని పెట్టు.
చిత్తద్రుమస్య శాఖాదేః కుర్వాణో ఽహం వికర్తనమ్ । కథం కరోమి మూలస్య నిశ్శేషం కషణం మునే
ఓ మునీశ్వరా! నేను ఈ మనస్సు వృక్షపు కొమ్మలను కోస్తున్నాను గానీ, దాని మూలాన్ని పూర్తిగా ఎలా తొలగించగలను?
వాసనా వివిధాశ్ శాఖాః ఫలస్కన్ధాదినాన్వితాః । అభావితా భవన్త్య్ అన్తర్ లూనాస్ సంవిద్బలేన తే
మనస్సులోని వాసనలు అనేక శాఖల వలె ఫలాలతో కూడి ఉంటాయి. వాటిని పెంచకుండా, జాగ్రత్తగా అవగాహన శక్తితో తొలగిస్తే, అవి అంతర్గతంగా నశించిపోతాయి.
అసంసక్తమనా మౌనీ శాన్తవాదవిచారణః । సమ్ప్రాప్తకారీ యస్ సో ఽన్తర్ లూనచిత్తలతో భవేత్
ఎవరైతే మనస్సు ఆకర్షణలకు లోనవకుండా, మౌనంగా, వాదనలు లేకుండా, అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే కార్యాచరణలో ఉంటారో, వారు అంతర్గతంగా మనోమూల బాధల నుండి విముక్తి పొందుతారు.
చిత్తద్రుమలతాజాలం పౌరుషేణ వికర్తయన్ । యస్ తిష్ఠతి స మూలస్య యోగ్యో నికషణే భవేత్
ఎవరైతే మనస్సు అనే వృక్షాన్ని చుట్టిన లతలను ధైర్యంగా, ప్రయత్నంతో తొలగిస్తారో, వారు ఆ వృక్షపు మూలాన్ని పూర్తిగా పెరగకుండా చేయగలగుతారు.
గౌణం శాఖావిలవనం ముఖ్యం మూలవికర్తనమ్ । చిత్తవృక్షస్య తేన త్వం మూలకాషపరో భవ
మనస్సు వృక్షానికి శాఖలను తొలగించడం చిన్న విషయం; అసలు ముఖ్యమైనది మూలాన్ని పూర్తిగా తొలగించడమే. అందుకే నీవు ఆ వృక్షపు మూలాన్ని పూర్తిగా తీయడంపైన దృష్టి పెట్టాలి.
ముఖ్యత్వేన మహాబుద్ధే మూలదాహమ్ అలం కురు । చిత్తకణ్టకషణ్డస్య భవత్య్ ఏవమ్ అచిత్తతా
ఓ మహాబుద్ధిశాలి, ముందుగా మనస్సు యొక్క మూలాన్ని పూర్తిగా కాల్చేయి. అలా చేస్తే, మనస్సు అనే ముల్లుబండారం అసలు మనస్సు లేనట్టే అయిపోతుంది.
అహమ్భావాత్మనశ్ చిత్తద్రుమబీజస్య హే మునే । కో ఽనలో దాహ్యదహనసమర్థో ఽర్థకరో భవేత్
ఓ మునీంద్రా, 'నేను' అనే భావమే మనస్సు వృక్షానికి విత్తనం. దాన్ని కాల్చగల శక్తివంతమైన అగ్ని ఏది?
రాజన్ స్వాత్మవిచారో ఽయం కో ఽహం స్యామ్ ఇతి రూపధృత్ । చిత్తదుర్ద్రుమబీజస్య దహనే దహనస్ స్మృతః
ఓ రాజా, 'నేను ఎవరు?' అనే స్వాత్మ విచారణే మనస్సు అనే దుర్గమమైన వృక్షానికి విత్తనాన్ని కాల్చే అగ్నిగా చెప్పబడింది.
మునే మయా మహాబుద్ధ్యా బహుశః ప్రవిచారితమ్ । యావన్ నాహం జగన్ నోర్వీ న చ మణ్డలమణ్డలమ్
ఓ మునీశ్వరా, నేను గొప్ప బుద్ధితో ఎన్నోసార్లు ఆలోచించాను: నేను ఈ జగత్తు కాదు, నేల కాదు, ఏ వలయమూ కాదు.
నాద్రేస్ తటం న విపినం న పర్ణసదనాది వా । జడత్వాన్ న చ దేహాది న మాంసాస్థ్యసృగాది చ
ఇక్కడ నది తీరమూ లేదు, అడవీ లేదు, ఆకుల గుడిసె వంటి దేనీ లేదు. జడత్వం వలన శరీరం, మాంసం, ఎముకలు, రక్తం వంటి వాటూ లేవు.
కర్మేన్ద్రియాణ్య్ అపి న చ న చ బుద్ధీన్ద్రియాణి చ । న మనో నాపి చ మతిర్ నాహమ్భావశ్ చ జాడ్యతః
కర్మేంద్రియాలు కూడా లేవు, బుద్ధీంద్రియాలు లేవు. మనస్సు లేదు, బుద్ధి లేదు, 'నేను' అనే భావన కూడా లేదు — ఇవన్నీ జడత్వం వల్లే.