సర్వత్యాగః పరానన్దో దుఃఖమ్ అన్యత్ సుదారుణమ్ । ఇత్య్ ఓం ఇత్య్ ఉరరీకృత్య యద్ ఇచ్ఛసి తద్ ఆచర
పూర్తి త్యాగంలోనే పరమానందం ఉంది; మిగతా అన్నీ తీవ్రమైన బాధలే. అందుకే 'ఓం' అనే భావాన్ని హృదయంలో ఉంచుకుని, నీవు కోరినదాన్ని చేయు.
సర్వం త్యజతి యస్ తస్య సర్వమ్ ఏవోపతిష్ఠతే । యథైవామ్బు విశత్య్ అగ్నౌ తథైవాయాతి వారిధౌ
ఎవరైనా అన్నిటినీ వదిలేస్తే, అన్ని విషయాలూ అతనివద్దకు వస్తాయి. నీరు అగ్నిలో కలిసినట్టు, మళ్ళీ సముద్రంలోకి చేరినట్టు, అన్ని విషయాలూ అతనివద్ద చేరతాయి.
సర్వత్యాగాన్తర్ ఏవాస్తి జ్ఞానమ్ ఆత్మప్రసాదకమ్ । యచ్ ఛూన్యం కిల భాణ్డస్య తత్ర రత్నాది తిష్ఠతి
పూర్తిగా త్యాగం చేసినపుడే మనసుకు స్పష్టతనిచ్చే జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఒక పాత్రలో ఖాళీగా ఉంటే అందులో రత్నాలు పెట్టగలిగినట్లే, మనసు కూడా అంతా వదిలిపెట్టినపుడే గొప్పదైన జ్ఞానం అందులో నిలుస్తుంది.
సర్వత్యాగవశాద్ ఏవ హతకాలే కలావ్ అపి । శాక్యేన విగతాశఙ్కం మునినా మేరువత్ స్థితమ్
పూర్తి త్యాగశక్తితోనే యుగాంతంలో కూడా శాక్యుడు అనే ముని ఎలాంటి భయమూ లేకుండా, మెరుపర్వతంలా అచంచలంగా నిలిచాడు.
సర్వత్యాగో మహారాజ సర్వసమ్పత్సమాశ్రయః । న గృహ్ణాతి హి యః కశ్చిత్ సర్వం తస్మై ప్రదీయతే
ఓ మహారాజా! సంపూర్ణ త్యాగమే అన్ని ఐశ్వర్యాల నివాసం. ఎవరైనా ఏదీ పట్టుకోకుండా వదిలిపెడితే, ఆ వ్యక్తికి అన్నీ దక్కుతాయి.
కృత్వా సర్వపరిత్యాగం శాన్తస్ స్వచ్ఛో వియత్సమః । సోమ్యో భవసి యద్రూపస్ తద్రూపో భవ భూపతే
అన్నీ వదిలిపెట్టి నిశ్చలంగా, నిర్మలంగా, ఆకాశంలా ప్రశాంతంగా మారవచ్చు. ఓ రాజా! నీవు కూడా అలాంటి శాంతమైన స్వభావాన్ని పొందు.
సర్వం పరిత్యజ్య మహానుభావ త్యజస్య్ అలం యేన చ తద్ విహాయ । త్యాగం చ సాదానమ్ అలం విముచ్య విముక్తరూపో భవ భూమిపాల
ఓ మహానుభావా, భూమిపాలకా! నీవు అన్నిటినీ వదిలేయి. వాటిని వదిలే ఆచరణను కూడా విడిచి పెట్టు. వదిలిపెట్టడం అనే భావనను, దానికి సంబంధించిన మార్గాన్ని కూడా పూర్తిగా వదిలేయి. అప్పుడు నీవు నిజమైన స్వేచ్ఛను పొందినవాడవుతావు.
ఏవం వదతి వై కుమ్భే చిత్తత్యాగం ముహుర్ ముహుః । అన్తర్ విచారయన్ సోమ్యో రాజా వచనమ్ అబ్రవీత్
ఇలా కుంభుడు మనస్సును విడిచిపెట్టమని మళ్లీ మళ్లీ చెప్పగా, ఆ మృదువైన రాజు లోపల ఆలోచించి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
హృదయాకాశవిహగో హృదయద్రుమమర్కటః । భూయో భూయో నిరస్తం హి సమాయాత్య్ ఏవ మాం మనః
నా మనస్సు హృదయాకాశంలో ఎగిరే పక్షిలా, హృదయవృక్షంలో ఆడే కోతిలా, ఎంత దూరం పంపినా మళ్లీ మళ్లీ నా దగ్గరికి తిరిగి వస్తోంది.
జానామి నైతద్ ఆదాతుం మత్స్యం బాల ఇవాకులమ్ । త్యాగమ్ అస్య న జానామి చిత్రమ్ అన్ధ ఇవోత్తమమ్
దాన్ని పట్టుకోవడం నాకు తెలియదు, అది పిల్లవాడికి చిక్కని చేపలా ఉంది. దాన్ని వదిలిపెట్టడం కూడా నాకు తెలియదు, అది అంధుడికి గొప్పదనం తెలియని విధంగా నాకు విచిత్రంగా అనిపిస్తోంది.
చిత్తస్యాదౌ స్వరూపం మే యథావద్ భగవన్ వద । తతశ్ చిత్తపరిత్యాగం యథావద్ భగవన్ వద
భగవంతుడా, మనస్సు యొక్క అసలు స్వరూపం ఏమిటో నాకు స్పష్టంగా చెప్పు. ఆ తరువాత, ఆ మనస్సును ఎలా వదిలిపెట్టాలో కూడా నాకు వివరంగా చెప్పు.
వాసనైవ మహారాజ స్వరూపం విద్ధి చేతసః । చిత్తశబ్దస్ తు పర్యాయో వాసనాయా ఉదాహృతః
ఓ మహారాజా, మనస్సు యొక్క అసలు స్వరూపం వాసనలే అని తెలుసుకో. 'మనస్సు' అనే పదం వాసనలకు మరొక పేరు మాత్రమే.
త్యాగస్ త్వ్ అస్యాతిసుకరస్ సుసాధస్ స్పన్దనాద్ అపి । రతాద్ అప్య్ అధికానన్దః కుసుమాద్ అపి సున్దరః
ఈ వాసనలను వదిలిపెట్టడం చాలా సులభం, ఊపిరి పీల్చడానికంటే కూడా సులభం. అది ఆనందాన్ని మరింత పెంచుతుంది, పుష్పంలా అందంగా ఉంటుంది.
మూర్ఖస్య తు మనస్త్యాగో నూనం దుస్సాధతాం గతః । పుక్కసస్యేవ సామ్రాజ్యం తృణస్యేవ సుమేరుతా
అయితే, అజ్ఞానులకు మనస్సు వదిలిపెట్టడం చాలా కష్టం. అది చండాలుడికి రాజ్యం దక్కినట్టూ, గడ్డి తునకకు సుమేరు పర్వతం అయినట్టూ ఉంటుంది.
స్వరూపం వేద్మి చిత్తస్య వాసనామయమ్ ఆకులమ్ । త్యాగో ఽస్య మన్యే దుస్సాధో వజ్రనిర్దలనాద్ అపి
మనస్సు యొక్క అసలైన స్వరూపం నాకు తెలుసు. అది వాసనలతో నిండిపోయి, ఎప్పుడూ కలవరంగా ఉంటుంది. దాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టడం వజ్రాన్ని పగలగొట్టడానికంటే కూడా కష్టం అని నేను భావిస్తున్నాను.
సంసృత్యామోదపుష్పస్య దుఃఖతైలతిలస్య చ । జగద్వాలమృణాలస్య మోహమారుతఖస్య చ
ఈ జగత్తు సంసారం అనే పువ్వుల మాలలా, బాధ అనే నువ్వుల లడ్డు లాంటిది, భవబంధం అనే అగ్నిలో ఉన్న తామర కాండంలా, మోహం అనే గాలిలో ఊగిపోతున్న ఆకాశంలా ఉంది.
శరీరయన్త్రవాహస్య హృత్పద్మభ్రమరస్య చ । అయత్నాచ్ చేతసస్ త్యాగో యథా భవతి తద్ వద
ఈ శరీరం ఒక యంత్రంలా, హృదయం తామరపువ్వులో తేనెటీగలా ఉంది. మనస్సును యత్నం లేకుండా ఎలా వదిలిపెట్టగలమో చెప్పండి.
సర్వనాశో ఽస్య యస్ సాధో చేతసస్ సంసృతిక్షయః । స ఏవ చిత్తసన్త్యాగ ఇత్య్ ఉక్తం దీర్ఘదర్శిభిః
ఓ మేలైనవాడా! మనస్సు పూర్తిగా నశించిపోవడం, అంటే సంసారం అంతమవడం, ఇదే మనస్సును వదిలిపెట్టడం అని దూరదృష్టి ఉన్నవారు చెప్పారు.
చిత్తత్యాగాద్ అహం మన్యే చిత్తనాశస్ స్వసిద్ధయే । అభావశ్ చేతసో వ్యాధేః కథమ్ అస్యానుభూయతే
మనస్సును వదిలిపెట్టడం వల్ల మనస్సు నశించడమే స్వయాన్ని తెలుసుకునే మార్గమని నేను భావిస్తున్నాను. కానీ మనస్సు అనే వ్యాధి లేనిది ఎలా అనుభవించగలం?
అహమ్బీజద్రుమం చిత్తం సశాఖాఫలపల్లవమ్ । ఉన్మూలయ సమూలం త్వమ్ ఆకాశవిశదో భవన్
నీవు 'నేను' అనే భావన విత్తనంగా ఉన్న మనస్సు అనే వృక్షాన్ని, దాని కొమ్మలు, పండ్లు, ఆకులతో సహా పూర్తిగా పెరికి, ఆకాశంలా నిర్మలుడవు.
చేతసః కిం మునే మూలం కో ఽఙ్కురః కశ్ చ సమ్భవః । కాశ్ శాఖాః కే చ వా స్కన్ధాః కథమ్ ఉన్మూల్యతే చ తత్
ఓ మునీంద్రా! మనస్సుకు మూలం ఏమిటి? మొక్కెడు ఏమిటి? దాని ఉద్భవం ఏది? దాని కొమ్మలు ఏవి? దాని కాండాలు ఏమిటి? దాన్ని ఎలా పూర్తిగా పెరుకాలి?
అహమర్థోదయో యో ఽయం చిదాత్మా వేదనాత్మకః । ఏతచ్ చిత్తద్రుమస్యాస్య విద్ధి బీజం జగద్గతమ్
'నేను' అనే భావన ఉద్భవించడం, అది చైతన్య స్వరూపమైన అనుభూతి, ఇదే జగత్తంతటిని వ్యాపించిన మనస్సు వృక్షానికి విత్తనమని తెలుసుకో.
అహమ్భావాత్మకం విత్త్వం చిత్తబీజమ్ ఉదాహృతమ్ । పరమాత్మపదక్షేత్రం నేత్రం మాయామయస్య తత్
నేను అనే భావమే ధనం, అది మనస్సుకు విత్తనం. అదే పరమాత్మ స్థలానికి పొలంగా, మాయతో కూడిన దానికి కంటిగా ఉంటుంది.
ఏతస్మాత్ ప్రథమోద్భిన్నాద్ యో ఽఙ్కురో ఽనుభవాకృతిః । నిశ్చయాత్మా నిరాకారో బుద్ధిర్ ఇత్య్ ఏవ సోచ్యతే
ఈ విత్తనం మొలకెత్తిన తర్వాత, అనుభవ రూపంలో కనిపించే మొలక, నిశ్చయ స్వరూపంగా, ఆకారరహితంగా ఉండేది, అదే బుద్ధి అని అంటారు.
అస్య బుద్ధ్యభిధానస్య యాఙ్కురస్య ప్రపీనతా । సఙ్కల్పరూపిణీ తస్యాశ్ చిత్తం నామ మనో ఽభిధా
ఈ బుద్ధి అనే మొలక పరిపూర్ణత, సంకల్ప స్వరూపంగా ఉంటుంది. దానినే మనస్సు అంటారు, దీనికి మరో పేరు మనస్సు కూడా.
జీవో మిథ్యోపలమ్భాత్మా శూన్యాత్మాప్య్ ఉపలోపమః । స్తమ్భః కాయో ఽయమ్ ఏతస్య స్నాయ్వస్థిరసరఞ్జితః
జీవుడు తప్పుడు గ్రహికతో, శూన్య స్వభావంతో, నీడలాంటి వాడిగా ఉంటాడు. ఈ శరీరమే అతనికి స్తంభం, ఇది నరాలు, ఎముకలు, రసాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది.
దేశాద్ దేశాన్తరే దూరే దేశకాలవిదో ఽస్య యాః । శాఖాస్ తాశ్ చిత్తవృక్షస్య దీర్ఘా దూరతరాస్ తతాః
ఈ మనస్సు అనే వృక్షానికి, ఒక చోట నుండి మరొక చోటికి, దూరంగా విస్తరించే కొమ్మలు — అవే దిక్కులు, కాలాన్ని తెలిసిన జ్ఞానం. ఇవి ఇంకా ఎక్కువ దూరం వ్యాపిస్తాయి.
ఇన్ద్రియాణ్య్ అథ భోగాశ్ చ భావాభావమయోర్మయః । విటపౌఘా మహాన్తో ఽస్య శుభాశుభఫలాకులాః
ఇంద్రియాలు, అనుభవాలు, ఉండటమైనా లేకపోయినా కలిసిన భావాలు — ఇవే ఆ వృక్షానికి పెద్దపెద్ద ఆకుల సమూహాలు. వాటిలో మంచి, చెడు ఫలాలు కలిసివుంటాయి.
ఈదృశస్యాస్య చిత్తస్య దుర్వృక్షస్య ప్రతిక్షణమ్ । శాఖావిలవనం కుర్వన్ మూలకాషే భరం కురు
ఇలాంటి హానికరమైన మనస్సు వృక్షానికి ప్రతిక్షణం కొమ్మలను కత్తిరించు; కానీ దాని మూలాన్ని పూర్తిగా తొలగించేందుకు నీ శక్తిని పెట్టు.
చిత్తద్రుమస్య శాఖాదేః కుర్వాణో ఽహం వికర్తనమ్ । కథం కరోమి మూలస్య నిశ్శేషం కషణం మునే
ఓ మునీశ్వరా! నేను ఈ మనస్సు వృక్షపు కొమ్మలను కోస్తున్నాను గానీ, దాని మూలాన్ని పూర్తిగా ఎలా తొలగించగలను?