ఇదం వివర్తతే సర్వం చిత్తమ్ ఏవ జగత్తయా । దేహాద్యాకారజాలేన బీజం వృక్షతయా యథా
ఈ మనస్సే జగత్తుగా మారి, శరీరం మొదలైన రూపాలుగా ప్రబలుతుంది. ఇది విత్తనం చెట్టుగా మారినట్టు, అనేక ఆకారాలుగా వ్యాపిస్తుంది.
పాదపః పవనేనేవ భూకమ్పేనేవ పర్వతః । భస్త్రా భస్త్రాహినేవాయం దేహశ్ చిత్తేన చాల్యతే
చెట్టు గాలితో కదిలినట్టు, పర్వతం భూకంపంతో కదిలినట్టు, బెల్లోను ఊదేవాడు కదిలించినట్టు — మన శరీరం కూడా మనస్సు వల్ల కదులుతుంది.
సర్వభూతోపభోగ్యానాం జరామరణజన్మనామ్ । మహామణీనాం సుదృఢం చిత్తం విద్ధి సముద్గకమ్
ప్రతి జీవికి ఎదురయ్యే అనుభవాలు, పుట్టుక, వృద్ధాప్యం, మరణం — ఇవన్నీ గొప్ప రత్నాల్లా మనస్సులో దాగి ఉంటాయి. ఆ మనస్సే బలమైన పెట్టె అని తెలుసుకో.
చిత్తం జీవో మనో మాయా ప్రాణశ్ చేత్యాదిభిర్ మునే । క్రియానురూపైర్ అభిధావ్యాపారైశ్ చిత్తమ్ ఉచ్యతే
ఓ మునీంద్రా, మనస్సును జీవుడు, బుద్ధి, మాయ, ప్రాణం అని కూడా అంటారు. దాని పనుల ప్రకారం ఇంకా ఇతర పేర్లతో కూడా పిలుస్తారు.
చిత్తం సర్వమ్ ఇతి ప్రాహుస్ తస్మింస్ త్యక్తే మహీపతే । సర్వాధివ్యాధిసీమాన్తే సర్వత్యాగః కృతో భవేత్
అందరూ మనస్సే అన్నీ అంటారు. రాజా, ఆ మనస్సును వదిలిపెట్టినప్పుడు అన్ని బాధలు, వాటి హద్దులు కూడా పోతాయి. అప్పుడు సంపూర్ణ త్యాగం జరుగుతుంది.
చిత్తత్యాగం విదుస్ సర్వత్యాగం త్యాగవిదాం వర । తస్మిన్ సిద్ధే మహాబాహో సత్యం కేనాపి భూయతే
మహాబాహూ, మనస్సు త్యాగాన్ని తెలిసినవారు దానినే పరమ త్యాగంగా భావిస్తారు. అది సాధించిన తరువాత ఇంకెవరైనా తెలుసుకోవాల్సిన సత్యం ఏముంది?
చిత్తే త్యక్తే లయం యాతి ద్వైతమ్ ఐక్యం చ సర్వతః । కేనచిద్ భూయతే శాన్తం స్వచ్ఛమ్ ఏకమ్ అనామయమ్
మనస్సును వదిలిపెట్టినప్పుడు, ఎక్కడ చూసినా ద్వంద్వాలు ఒక్కటిగా కలిసిపోతాయి. అప్పుడు ఎవరికైనా మిగిలేది ఒక్కటే — అది శాంతి, నిర్మలమైనది, ఏ బాధ కూడా లేని స్వచ్ఛమైనది.
అస్యాః క్షేత్రం విదుశ్ చిత్తం సంసృతేస్ సస్యసన్తతేః । క్షేత్రే త్వ్ అక్షేత్రతాం యాతే శాలేః క ఇవ సమ్భవః
ఈ లోకంలో అంతులేని జనన మరణాల పంటకు మనస్సే పొలం అని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు. కానీ ఆ పొలం లేకపోతే, బియ్యం మొక్క ఎలా పుట్టగలదు?
చిత్తమ్ ఏవ విచిత్రేహం భావాభావవిలాసినా । వివర్తతే ఽర్థభావేన జలమ్ ఊర్మితయా యథా
ఈ లోకంలో మనస్సే ఉండటంతో, అది ఉండడూ లేకపోవడూ అన్నీ ఆడుకుంటూ వస్తుంటాయి. మనస్సు వస్తువులుగా మారిపోతుంది, నీరు అలలుగా మారినట్లే.
చిత్తోత్సాదనరూపేణ సర్వత్యాగేన భూపతే । సర్వమ్ ఆసాద్యతే సమ్యక్ సామ్రాజ్యేనేవ సర్వదా
ఓ రాజా! మనస్సును పూర్తిగా వదిలిపెట్టడం ద్వారా అన్నింటినీ నిజంగా పొందగలుగుతారు. అది రాజ్యాధికారం లాంటి దాన్ని — అన్నీ ఎప్పుడూ మనవైపే ఉంటాయి.
సర్వత్యాగస్య విషయో యథైవాన్యో ఽస్తి తే తథా । త్వమ్ అప్య్ అన్యస్య భవసి త్యాగిన్ గృహ్ణాసి చేన్ నృప
ఎలా పూర్తిగా త్యాగం చేసినవానికి ఒక ప్రత్యేకమైన లక్ష్యం ఉంటుందో, రాజా! నీవు ఏదైనా స్వీకరిస్తే, నువ్వు ఇంకొకరికి చెందినవాడవుతావు. అప్పుడు నీవు నిజమైన త్యాగి కాడవు.
సూత్రం ముక్తాఫలేనేవ జగజ్జాలం త్రికాలగమ్ । సర్వమ్ అన్తఃకృతం తేన యేన సర్వం సముజ్ఝితమ్
ముత్యాల దండలో దారం ఎలా అన్ని ముత్యాలను కలిపి ఉంచుతుందో, మూడు కాలాల్లో ఉన్న ఈ జగత్తు అంతా కూడా అంతరంగా ఆ పరమాత్మ ద్వారా నిండిపోయి ఉంది. ఆ పరమాత్మ అన్నీ వదిలేసినవాడు.
యేన సర్వం పరిత్యక్తం తస్మిఞ్ శూన్యే ఽపి సంస్థితం । జగత్ సర్వం త్రికాలస్థం తన్తుర్ ముక్తాఫలే యథా
ఎవడు అన్నిటినీ పూర్తిగా వదిలేశాడో, అతడు శూన్యంలో ఉన్నప్పటికీ, గత, వర్తమాన, భవిష్యత్తు కాలాల్లో ఉన్న ఈ జగత్తు అంతా అతని ఆధారంగా నిలబడింది. అది ముత్యాల దండలో దారం లాంటిది.
సస్నేహేనేవ దీపేన తేన సర్వం ప్రకాశితమ్ । స్థితస్ సర్వం పరిత్యజ్య యశ్ శాన్తో ఽస్నేహదీపవత్
నూనెతో ఉన్న దీపం ఎలా వెలుగును పంచుతుందో, అన్నిటినీ వదిలేసిన ఆ పరమాత్మ కూడా జగత్తునంతటినీ ప్రకాశింపజేస్తాడు. ఆతడు నిశ్చలంగా, నూనె లేని దీపంలా ప్రశాంతంగా ఉంటాడు.
అస్నేహేనేవ దీపేన యేన సర్వం తిరోహితమ్ । స రాజతే ప్రకాశాత్మా సమస్ సస్నేహదీపవత్
నూనె లేని దీపం ఎలా వెలుగును లేకుండా ఉండిపోతుందో, అలాగే అతడు లోకాన్ని దాచిపెడతాడు. అయినా అతడు వెలుగు స్వరూపుడై, నూనెతో ఉన్న దీపంలా అందరికీ సమంగా ప్రకాశిస్తాడు.
సమస్తవస్తునిష్కాసే యథా ఖమ్ అవశిష్యతే । సర్వత్యాగే కృతే తాదృగ్ విజ్ఞానమ్ అవశిష్యతే
అన్ని వస్తువులు తొలగించబడినప్పుడు ఆకాశం మాత్రమే మిగిలిపోతుంది. అలాగే, అన్నింటినీ వదిలిపెట్టినప్పుడు ఆ జ్ఞానం మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది.
సమస్తవస్తూదాసో హి యథా ఖం నేతరన్ నృప । సర్వసన్త్యాగ ఏవాఙ్గ తథా నిర్వాణమ్ ఉచ్యతే
ఓ రాజా! ఆకాశం అన్నింటిపట్ల నిర్లక్ష్యంగా ఉండేలా, పూర్తిగా వదిలిపెట్టినవాడికే మోక్షం లభిస్తుంది; వేరే విధంగా కాదు.
సర్వత్యాగో హి శూన్యాత్మాప్య్ ఆశ్రయస్ సర్వసమ్పదామ్ । అనన్తానామ్ ఉదారాణాం ఖమ్ ఇవేదం దివౌకసామ్
పూర్తిగా వదిలిపెట్టడం ఖాళీగా కనిపించినా, అది అన్ని సంపదలకు ఆధారం. ఇది ఆకాశంలా, దేవతలకు అపారంగా, గొప్పదిగా ఉంటుంది.
సర్వత్యాగరసాపానాజ్ జరామరణభీతయః । న కాశ్చన ప్రబాధన్తే ఖస్యేవ మలలేఖికాః
ఎవరైనా పూర్తిగా త్యాగాన్ని అనుసరించి జీవిస్తే, వారిని ముసలితనం, మరణం వంటి భయాలు ఏమాత్రం బాధించవు. ఆ భయాలు ఆకాశాన్ని తాకని మలినపు గీతల్లా ఉండిపోతాయి.
సర్వత్యాగో మహత్త్వస్య కారణం నిర్మలద్యుతేః । సర్వం త్యజతి ఖం యస్మాత్ తస్మాచ్ ఛుద్ధం స్థిరం బృహత్
పూర్తి త్యాగమే గొప్పదనానికి, నిర్మలమైన కాంతికి మూలకారణం. ఎందుకంటే ఆకాశం అన్నిటినీ వదిలేస్తుంది కాబట్టి అది శుద్ధంగా, అచంచలంగా, విస్తారంగా ఉంటుంది.
సర్వత్యాగః పరానన్దో దుఃఖమ్ అన్యత్ సుదారుణమ్ । ఇత్య్ ఓం ఇత్య్ ఉరరీకృత్య యద్ ఇచ్ఛసి తద్ ఆచర
పూర్తి త్యాగంలోనే పరమానందం ఉంది; మిగతా అన్నీ తీవ్రమైన బాధలే. అందుకే 'ఓం' అనే భావాన్ని హృదయంలో ఉంచుకుని, నీవు కోరినదాన్ని చేయు.
సర్వం త్యజతి యస్ తస్య సర్వమ్ ఏవోపతిష్ఠతే । యథైవామ్బు విశత్య్ అగ్నౌ తథైవాయాతి వారిధౌ
ఎవరైనా అన్నిటినీ వదిలేస్తే, అన్ని విషయాలూ అతనివద్దకు వస్తాయి. నీరు అగ్నిలో కలిసినట్టు, మళ్ళీ సముద్రంలోకి చేరినట్టు, అన్ని విషయాలూ అతనివద్ద చేరతాయి.
సర్వత్యాగాన్తర్ ఏవాస్తి జ్ఞానమ్ ఆత్మప్రసాదకమ్ । యచ్ ఛూన్యం కిల భాణ్డస్య తత్ర రత్నాది తిష్ఠతి
పూర్తిగా త్యాగం చేసినపుడే మనసుకు స్పష్టతనిచ్చే జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఒక పాత్రలో ఖాళీగా ఉంటే అందులో రత్నాలు పెట్టగలిగినట్లే, మనసు కూడా అంతా వదిలిపెట్టినపుడే గొప్పదైన జ్ఞానం అందులో నిలుస్తుంది.
సర్వత్యాగవశాద్ ఏవ హతకాలే కలావ్ అపి । శాక్యేన విగతాశఙ్కం మునినా మేరువత్ స్థితమ్
పూర్తి త్యాగశక్తితోనే యుగాంతంలో కూడా శాక్యుడు అనే ముని ఎలాంటి భయమూ లేకుండా, మెరుపర్వతంలా అచంచలంగా నిలిచాడు.
సర్వత్యాగో మహారాజ సర్వసమ్పత్సమాశ్రయః । న గృహ్ణాతి హి యః కశ్చిత్ సర్వం తస్మై ప్రదీయతే
ఓ మహారాజా! సంపూర్ణ త్యాగమే అన్ని ఐశ్వర్యాల నివాసం. ఎవరైనా ఏదీ పట్టుకోకుండా వదిలిపెడితే, ఆ వ్యక్తికి అన్నీ దక్కుతాయి.
కృత్వా సర్వపరిత్యాగం శాన్తస్ స్వచ్ఛో వియత్సమః । సోమ్యో భవసి యద్రూపస్ తద్రూపో భవ భూపతే
అన్నీ వదిలిపెట్టి నిశ్చలంగా, నిర్మలంగా, ఆకాశంలా ప్రశాంతంగా మారవచ్చు. ఓ రాజా! నీవు కూడా అలాంటి శాంతమైన స్వభావాన్ని పొందు.
సర్వం పరిత్యజ్య మహానుభావ త్యజస్య్ అలం యేన చ తద్ విహాయ । త్యాగం చ సాదానమ్ అలం విముచ్య విముక్తరూపో భవ భూమిపాల
ఓ మహానుభావా, భూమిపాలకా! నీవు అన్నిటినీ వదిలేయి. వాటిని వదిలే ఆచరణను కూడా విడిచి పెట్టు. వదిలిపెట్టడం అనే భావనను, దానికి సంబంధించిన మార్గాన్ని కూడా పూర్తిగా వదిలేయి. అప్పుడు నీవు నిజమైన స్వేచ్ఛను పొందినవాడవుతావు.
ఏవం వదతి వై కుమ్భే చిత్తత్యాగం ముహుర్ ముహుః । అన్తర్ విచారయన్ సోమ్యో రాజా వచనమ్ అబ్రవీత్
ఇలా కుంభుడు మనస్సును విడిచిపెట్టమని మళ్లీ మళ్లీ చెప్పగా, ఆ మృదువైన రాజు లోపల ఆలోచించి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
హృదయాకాశవిహగో హృదయద్రుమమర్కటః । భూయో భూయో నిరస్తం హి సమాయాత్య్ ఏవ మాం మనః
నా మనస్సు హృదయాకాశంలో ఎగిరే పక్షిలా, హృదయవృక్షంలో ఆడే కోతిలా, ఎంత దూరం పంపినా మళ్లీ మళ్లీ నా దగ్గరికి తిరిగి వస్తోంది.
జానామి నైతద్ ఆదాతుం మత్స్యం బాల ఇవాకులమ్ । త్యాగమ్ అస్య న జానామి చిత్రమ్ అన్ధ ఇవోత్తమమ్
దాన్ని పట్టుకోవడం నాకు తెలియదు, అది పిల్లవాడికి చిక్కని చేపలా ఉంది. దాన్ని వదిలిపెట్టడం కూడా నాకు తెలియదు, అది అంధుడికి గొప్పదనం తెలియని విధంగా నాకు విచిత్రంగా అనిపిస్తోంది.