కార్యమ్ అణ్వ్ అపి కాలే తు కృతమ్ ఏత్య్ ఉపకారతామ్ । మహద్ అప్య్ ఉపకారేణ రిక్తతామ్ ఏత్య్ అకాలతః
చిన్న పని అయినా సరైన సమయంలో చేస్తే ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది. కానీ ఎంత పెద్ద పని అయినా అకాలంలో చేస్తే ఫలితం ఉండదు.
ఇత్య్ ఏవమ్ ఉక్త్వా ధర్మాత్మా ధర్మార్థసహితం వచః । విరరామ మహాతేజా విశ్వామిత్రో మునీశ్వరః
ఇలా ధర్మబుద్ధితో, ధర్మార్ధంతో కూడిన మాటలు చెప్పి, మహాతేజస్సు గల విశ్వామిత్ర మహర్షి మౌనంగా నిలిచాడు.
శ్రుత్వా వచో మునివరస్య మహాప్రభావస్ తూష్ణీమ్ అతిష్ఠద్ ఉపపన్నమ్ ఇదం స వక్తుమ్ । నో యుక్తియుక్తకథనేన వినైతి తోషం ధీమాన్ అపూరితమనోఽభిమతశ్ చ లోకః
ఆ మహాశక్తి గల మునివర్యుని మాటలు విని, తగినదే అని మౌనంగా నిలిచాడు. ఎందుకంటే, ఎంత యుక్తితో చెప్పినా, కోరినది నెరవేరని జ్ఞానులకు గానీ, లోకానికి గానీ సంతృప్తి కలగదు.
తచ్ ఛ్రుత్వా రాజశార్దూలో విశ్వామిత్రస్య భాషితమ్ । ముహూర్తమ్ ఆసీన్ నిశ్చేష్టస్ సదైన్యం చేదమ్ అబ్రవీత్
విశ్వామిత్రుని మాటలు విని, రాజులలో సింహుడైన వాడు కొంతసేపు నిశ్చలంగా, దుఃఖంతో కూర్చున్నాడు. ఆ తరువాత ఇలా అన్నాడు.
ఊనషోడశవర్షో ఽయం రామో రాజీవలోచనః । న యుద్ధయోగ్యతామ్ అస్య పశ్యామి సహ రాక్షసైః
ఈ పద్మవదనుడైన రాముడు ఇంకా పదహారు సంవత్సరాలు కూడా పూర్తవ్వలేదు. ఇతడు రాక్షసులతో యుద్ధానికి తగిన వయస్సులో లేడు అని నాకు అనిపించదు.
ఇయమ్ అక్షౌహిణీ పూర్ణా యస్యాః పతిర్ అహం ప్రభో । తయా పరివృతో యుద్ధం దాస్యామి పిశితాశినామ్
ఈ సర్వసిద్ధమైన అక్షౌహిణి సేన నాకు చెందింది, ప్రభూ. నేను దాని అధిపతిని. ఈ సేనతో కలిసి మాంసాహారులను ఎదుర్కొని యుద్ధం చేస్తాను.
ఇమే హి శూరా విక్రాన్తా భృత్యా అస్త్రవిశారదాః । అహం చైషాం ధనుష్పాణిర్ గోప్తా సమరమూర్ధని
ఇవ్వాళ్లు వీరులు, ధైర్యవంతులు, ఆయుధాలలో నైపుణ్యం కలిగిన సేవకులు. నేను కూడా విల్లు పట్టుకుని వీరి ముందుండి యుద్ధంలో వీరిని కాపాడుతాను.
ఏభిస్ సహ తవారీణాం మహేన్ద్రమహతామ్ అపి । దదామి యుద్ధం మత్తానాం కరిణామ్ ఇవ కేసరీ
ఈ సేనతో కలిసి నీ శత్రువులు మహేంద్రుడి లాంటి మహాబలవంతులైనా వారితో కూడా యుద్ధం చేస్తాను. మత్తులో ఉన్న ఏనుగుల మధ్య సింహంలా ఎదుర్కొంటాను.
బాలో రామస్ త్వ్ అనీకేషు న జానాతి బలాబలమ్ । అన్తఃపురాద్ ఋతే దృష్టా నానేనాన్యా రణావనిః
ఈ బాలుడు రాముడు సైన్యంలో ఉన్నప్పుడు బలహీనతలూ, బలమూ ఏమిటో తెలియడు. అంతఃపురాన్ని తప్పించి, ఇతడు ఇంకెక్కడా యుద్ధభూమిని చూడలేదు.
న చాస్త్రైః పరమైర్ యుక్తో న చ యుద్ధవిశారదః । న భటభ్రూకుటీనాం చ తజ్జ్ఞస్ సమరమూర్ధసు
ఇతడు గొప్ప ఆయుధాలు వాడడం రాదు, యుద్ధంలో నిపుణుడూ కాదు. యుద్ధంలో పోరాటకాళ్ళో యోధులు చూపించే భయంకరమైన కోపాన్ని కూడా ఇతడు ఎప్పుడూ చూడలేదు.
కేవలం పుష్పషణ్డేషు నగరోపవనేషు చ । ఉద్యానవనకుఞ్జేషు సదైవ పరిశీలితః
ఇతడు పుష్పవనాల్లో, పట్టణపు తోటల్లో, ఉద్యానవనాల్లో మాత్రమే తిరుగుతూ అలవాటు పడిపోయాడు.
విహర్తుమ్ ఏష జానాతి సహ రాజకుమారకైః । కీర్ణపుష్పోపకారాసు స్వకాస్వ్ అజిరభూమిషు
రాజకుమారులతో కలిసి, పూలు చెల్లబెట్టిన తన ఇంటి ప్రాంగణాల్లో ఆటలు ఆడడం ఇతడికి తెలుసు.
అద్య త్వ్ అతితరాం బ్రహ్మన్ మమ భాగ్యవిపర్యయాత్ । హిమేనేవాహతః పద్మస్ సమ్పన్నో హరితః కృశః
బ్రహ్మన్, నేడు నా అదృష్టం తిరిగి పోయింది. నేను ఒకప్పుడు పుష్పించిన, పచ్చగా ఉన్న తామరపువ్వు వానిపోగా, ఇప్పుడు మంచుతో తాకినట్లుగా, వాడిపోయి, బలహీనంగా ఉన్నాను.
నాత్తుమ్ అన్నాని శక్నోతి న విహర్తుం గృహావనౌ । అన్తఃఖేదపరీతాత్మా తూష్ణీం తిష్ఠతి కేవలమ్
ఆయన భోజనం చేయలేడు, ఇంట్లోనో బయటనో ఆనందించలేడు. లోపల బాధతో మనసు నిండిపోయి, నిశ్శబ్దంగా కూర్చుంటాడు, ఏమీ చేయడు.
సదారస్ సహభృత్యో ఽహం తత్కృతే మునినాయక । శరదీవ పయోవాహో నూనం నిస్సహతాం గతః
మునులలో శ్రేష్ఠుడా, భార్యతో, సేవకులతో కలిసి నేనూ అతని వల్ల శరదృతువులోని మేఘంలా బలహీనుడినయ్యాను.
ఈదృశో ఽసౌ సుతో బాల ఆధినా వివశీకృతః । కథం దదామి తం తుభ్యం యోద్ధుం సహ నిశాచరైః
ఇంతటి చిన్న వయసులోనే నా కుమారుడు దుఃఖంతో బలహీనుడయ్యాడు. అలాంటి వాడిని రాత్రివేళ తిరిగే రాక్షసులతో యుద్ధం చేయమని మీకు ఎలా అప్పగించగలను?
అపి బాలాఙ్గనాసఙ్గాద్ అపి సాధో సుధారసాత్ । రాజ్యాద్ అపి సుఖాయైష పుత్రస్నేహో మహామతే
ఓ మహామతి! చిన్న వయసు ఉన్న స్త్రీల సాంగత్యం కన్నా, అమృతం కన్నా, రాజ్యాధికారం కన్నా కూడా, కొడుకుపై ఉండే ప్రేమ వల్లే ఎక్కువ ఆనందం కలుగుతుంది.
యే దురన్తా మహారమ్భాస్ త్రిషు లోకేషు ఖేదదాః । పుత్రస్నేహేన సన్తో ఽపి కుర్వతే తే న సంశ్రయమ్
ఈ మూడు లోకాల్లో ఎంతటి కష్టమైన పనైనా, సాధారణంగా సంతుష్టిగా ఉండే వారు చేయరు. కానీ కొడుకుపై ప్రేమ కోసం మాత్రం, ఎంత కష్టమైనదైనా వెనుకాడరు.
అసవో ఽథ ధనం దారాస్ త్యజ్యన్తే మానవైస్ సుఖమ్ । న పుత్రా మునిశార్దూల స్వభావో హ్య్ ఏష జన్తుషు
ఓ మునిశార్దూల! మనుషులు తమ ప్రాణాన్ని, ధనాన్ని, భార్యను సులభంగా వదిలేయగలరు. కానీ కొడుకును మాత్రం వదిలేరు. ఇది జీవుల సహజ స్వభావం.
రాక్షసాః క్రూరకర్మాణః కూటయుద్ధవిశారదాః । రామస్ తాన్ యోధయత్వ్ ఇత్థమ్ ఉక్తిర్ ఏవాతిదుస్సహా
క్రూరమైన పనులు చేసే, మాయయుద్ధంలో నిపుణులైన రాక్షసులతో రాముడు యుద్ధం చేయాలని ఆలోచించడమే నాకు భరించలేనంత బాధ కలిగిస్తోంది.
విప్రయుక్తో హి రామేణ ముహూర్తమ్ అపి నోత్సహే । జీవితుం జీవితాకాఙ్క్షీ న రామం నేతుమ్ అర్హసి
రాముని నుండి వేరుపడి, నాకు బతకాలని ఎంత ఆశ ఉన్నా, ఒక్క క్షణం కూడా జీవించలేను. కాబట్టి, నువ్వు రాముని తీసుకుపోవడం తగదు.
నవవర్షసహస్రాణి మమ యాతాని కౌశిక । దుఃఖేనోత్పాదితాస్ త్వ్ ఏతే చత్వారః పుత్రకా మయా
కౌశికా, నాకు తొమ్మిది వేల సంవత్సరాలు బాధతో గడిచిపోయాయి. ఎంతో కష్టపడి ఈ నలుగురు కుమారులను పొందాను.
ప్రధానభూతస్ తేష్వ్ ఏషు రామః కమలలోచనః । తం వినా తే త్రయో ఽప్య్ అన్యే ధారయన్తి న జీవితమ్
ఈ నలుగురిలో రాముడు, పద్మవిలాస నేత్రుడు, ముఖ్యుడు. అతని లేకుండా మిగతా ముగ్గురు కూడా బతకలేరు.
స ఏవ రామో భవతా నీయతే రాక్షసాన్ ప్రతి । యది తత్ పుత్రహీనం త్వం మృతమ్ ఏవాశు విద్ధి మామ్
ఇప్పుడు నువ్వే రాముని రాక్షసులను ఎదుర్కొనడానికి తీసుకుపోతున్నావు. నన్ను కుమారుడిని కోల్పోయినవాడిని చేస్తే, నేను వెంటనే చనిపోయినట్టే అని తెలుసుకో.
చతుర్ణామ్ ఆత్మజానాం హి ప్రీతిర్ అత్ర హి మే పరా । జ్యేష్ఠం ధర్మమయం తస్మాన్ న రామం నేతుమ్ అర్హసి
ఈ నలుగురు కుమారుల మీద నాకు ఎంతో ప్రేమ ఉంది. అందులోనూ పెద్దవాడైన రాముడు ధర్మమయుడైనందున, నీవు రాముని తీసుకెళ్లకూడదు.
నిశాచరబలం హన్తుం మునే యది తవేప్సితమ్ । చతురఙ్గసమాయుక్తం మయా సహ బలం నయ
ఓ మునివరా! నీవు రాత్రిపూట సంచరించే రాక్షసులను సంహరించాలనుకుంటే, నాతో పాటు నాలుగు విభాగాలతో కూడిన సైన్యాన్ని తీసుకెళ్లు.
కింవీర్యా రాక్షసాస్ తే తు కస్య పుత్రాః కథం చ తే । కియత్ప్రమాణాః కే చైతే ఇతి వర్ణయ మే స్ఫుటమ్
ఆ రాక్షసులకు ఎంత శక్తి ఉంది? వారు ఎవరి కుమారులు? వారు ఎలా ఉంటారు? వారి పరిమాణం ఎంత? వారు ఎవరూ? ఇవన్నీ నాకు స్పష్టంగా వివరించు.
కథం తేన ప్రహర్తవ్యం తేషాం రామేణ రక్షసామ్ । మామకైర్ వా బలైర్ బ్రహ్మన్ మయా వా కూటయోధినామ్
బ్రాహ్మణా! ఆ మాయయుద్ధంలో నిపుణులైన రాక్షసులను రాముడు లేదా నా సైన్యం లేదా నేనే ఎలా ఎదుర్కోవాలో చెప్పు.
సర్వం మే శంస భగవన్ యథా తేషాం మయా రణే । స్థాతవ్యం దుష్టసత్త్వానాం వీర్యోత్సిక్తా హి రాక్షసాః
భగవంతుడా, ఆ దుష్టులపై యుద్ధంలో నేను ఎలా ధైర్యంగా నిలబడాలో నాకు పూర్తిగా చెప్పండి. ఆ రాక్షసులు బలంతో మదించి ఉన్నారు.
శ్రూయతే హి మహావీరో రావణో నామ రాక్షసః । సాక్షాద్ వైశ్రవణభ్రాతా పుత్రో విశ్రవసో మునేః
ఒక మహాప్రతాపి రాక్షసుడు రావణుడు అని వినిపిస్తోంది. అతడు వైశ్రవణుని సోదరుడు, ముని విశ్రవసుని కుమారుడు.