తద్ ఉత్థాయ పురస్సంస్థభృగుపాతాద్ అవిఘ్నజాత్ । వినాశాత్మకతాం నీత్వా సర్వత్యాగీ భవామ్య్ అహమ్
అందుకే, నేను లేచి, భృగుమహర్షి ఎదుట నిలబడి, ఎలాంటి అడ్డంకీ లేకుండా, ఈ శరీరాన్ని నాశనం చేసి, సంపూర్ణంగా అన్నీ వదిలినవాడిని అవుతాను.
ఇత్య్ ఉక్త్వా దేహమ్ అగ్రస్థే శ్వభ్రే త్యక్తుమ్ అసౌ జవాత్ । కరోతి యావద్ ఉత్థానం తావత్ కుమ్భో ఽభ్యువాచ హ
అని చెప్పి, తన శరీరాన్ని లోతైన బావిలో పడేయాలని త్వరగా లేవబోతుండగా, ఆ సమయానికే కుంభుడు మాట్లాడాడు.
రాజన్ కిమ్ ఇతి దేహం త్వం నిరాగస్కం మహావటే । త్యజస్య్ అజ్ఞో హి వృషభః కుపితో హన్తి తర్ణకమ్
ఓ రాజా, నీవు ఈ శరీరాన్ని, అనురాగం లేని స్థితిలో, ఈ గొప్ప గుంతలో ఎందుకు విడిచిపెట్టాలని అనుకుంటున్నావు? ఎందుకంటే, మూర్ఖుడైన ఎద్దు కోపంతో ఉన్నప్పుడు, చిగురుతున్న గడ్డిని కూడా నాశనం చేస్తాడు.
జడో వరాకో మూకాత్మా తపస్వీ దేహకో హ్య్ అయమ్ । న కశ్చన తవైతస్మై మా ముధైవ రుషం కురు
ఈ శరీరం మూర్ఖమైనది, దురదృష్టమైనది, మాటలేని స్వభావం కలది, తపస్సు చేసే వాడిలా ఉంటుంది. ఇది నిజంగా నీది కాదు. కాబట్టి, తెలియకపోయి దీనిపై కోపాన్ని పెట్టుకోకూ.
ఆత్మన్య్ ఏవైష మూఢాత్మా ధ్యానవాన్ ఇవ తిష్ఠతి । సఞ్చాల్యతే పరేణైవ తరఙ్గేణేవ కాష్ఠకమ్
ఈ మాయలో పడిన మనస్సు, ధ్యానంలో ఉన్నట్టు, తనలో తానే మునిగిపోయి ఉంటుంది. అది మరొకరి ప్రభావంతో మాత్రమే కదులుతుంది, అలలు తాకిన దుంగలా.
క్షోభయత్య్ అన్య ఏవైనం నిగ్రహార్హో ముహుర్ బలాత్ । తపస్వినం యథైకాన్తసంస్థితం మత్తతస్కరః
ఇతరులే ఈ తపస్సు చేసే వాడిని, బలవంతంగా, మళ్లీ మళ్లీ కలవరపెడతారు, ఒంటరిగా కూర్చున్నవాడిని మత్తులో ఉన్న దొంగ కలవరపెట్టినట్టు.
సుఖదుఃఖానుభూత్యా హి నాపరాధి శరీరకమ్ । నాత్మనః ఫలపాతాత్ స స్పన్దైర్ వృక్షో ఽపరాధవాన్
సుఖం, దుఃఖం అనుభవించడంలో శరీరానికి ఎలాంటి తప్పు లేదు. గాలి ఊదినప్పుడు వృక్షంలో ఉన్న పండ్లు పడిపోతే, ఆ చెట్టుకు ఏమాత్రం తప్పు ఉండదు కదా!
వాతః ఫలశిఖాపుష్పపాతనం కురుతే స్ఫురన్ । తరుణా సాధునా సాధోర్ అపరాద్ధం కిమ్ ఆత్మనః
గాలి ఊపిరితో పండ్లు, కొమ్మలు, పువ్వులు పడిపోతాయి. ఓ మేలైనవాడా, అలా జరిగితే ఆ చెట్టుకు ఏమైనా తప్పు ఉందా చెప్పు!
త్యక్తేనాపి శరీరేణ కిల తామరసేక్షణ । సర్వత్యాగో న తే యాతి నిష్పత్తిం విషమో హి సః
ఓ కమలనయనా, శరీరాన్ని వదిలిపెట్టినప్పటికీ సంపూర్ణ త్యాగం జరగదు. ఎందుకంటే అది చాలా కష్టమైనది.
భృగోః కేవలమ్ ఏతత్ త్వం నిరాగస్కం శరీరకమ్ । ముధా క్షిపసి నో దేహత్యాగేన త్యాగితా భవేత్
ఓ భృగు, నీ శరీరం అసలు ఆశలు లేకుండా ఉంది. దాన్ని వదిలేయడం వృథా. ఎందుకంటే నిజమైన త్యాగం కేవలం శరీరాన్ని విడిచిపెట్టినందువల్ల కలగదు.
యేనాయం క్షోభ్యతే దేహో మత్తేభేనేవ పాదపః । తత్ సన్త్యజసి చేత్ పాపం తన్ మహాత్యాగవాన్ భవాన్
ఈ శరీరం ఏదో ఒక కారణంతో, పిచ్చి ఏనుగు చెట్టును ఊపినట్టు, కలవరపడుతుంటే, ఆ కారణాన్ని నీవు వదిలిపెడితే, నీవు నిజమైన త్యాగశీలి అవుతావు; పాపం నుంచి విముక్తుడవుతావు.
తస్మింస్ త్యక్తే భవేత్ త్యక్తం సర్వం దేహాది భూపతే । నో చేన్ నిర్దగ్ధమ్ అప్య్ ఏతద్ భూయో భూయః ప్రరోహతి
ఓ రాజా, ఆ కారణాన్ని వదిలిపెట్టినప్పుడు, శరీరం సహా అన్నీ వదిలినవే అవుతాయి. అది వదలకపోతే, ఈ శరీరం కాలిపోయినా, అది మళ్లీ మళ్లీ మొలకెత్తుతుంది.
కేనాయం చాల్యతే దేహః కిం బీజం జన్మకర్మణామ్ । కస్మింస్ త్యక్తే పరిత్యక్తం సర్వం భవతి సున్దర
ఈ శరీరం ఏదివల్ల కలవరపడుతుంది? జన్మ, కర్మలకు మూలం ఏమిటి? ఆ మూలాన్ని వదిలిపెట్టినప్పుడు, ఓ సుందరా, అన్నీ నిజంగా వదిలినవే అవుతాయి.
సాధో న దేహత్యాగేన న రాజ్యత్యజనేన చ । న చోటజాదిప్లోషేణ సర్వత్యాగో భవేన్ నృణామ్
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, శరీరాన్ని వదిలినంత మాత్రానా, రాజ్యాన్ని వదిలినంత మాత్రానా, లేక గుడిసెను తగలబెట్టినంత మాత్రానా, మనుషులకు సంపూర్ణ త్యాగం కలగదు.
యత్ సర్వం సర్వతో యచ్ చ తస్మిన్ సర్వైకకారణే । సర్వస్మిన్ సమ్పరిత్యక్తే సర్వత్యాగః కృతో భవేత్
ఈ లోకంలో ఉన్న ప్రతి వస్తువుని, అన్నింటినీ, వాటి మూలకారణమైన ఆ పరమాత్మలో పూర్తిగా వదిలిపెట్టినప్పుడు, అన్నిటినీ పూర్తిగా త్యజించినట్లవుతుంది. అప్పుడు నిజమైన త్యాగం జరుగుతుంది.
సర్వం సర్వగతం సార్వం హేయం త్యాజ్యం చ సర్వథా । సర్వం కిమ్ ఉచ్యతే బ్రూహి సర్వతత్త్వవిదాం వర
ప్రతి చోటా ఉన్నదీ, అన్ని విధాలా వదిలేయదగినదీ, పూర్తిగా త్యజించదగినదీ అయిన 'అన్నీ' అంటే ఏమిటో చెప్పు, అన్ని విషయాలను బాగా తెలిసినవాడా, దయచేసి వివరించు.
సాధో సర్వకలాధారం జీవప్రాణాదినామకమ్ । న జడం నాజడం భ్రాన్తం చిత్తం సర్వమ్ ఇతి స్మృతమ్
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, అన్ని కళలకు ఆధారమైనదీ, జీవం, ప్రాణం అనే పేర్లతో పిలవబడేదీ, జడమూ కానిది, అజడమూ కానిది, మాయలో పడిపోయినదీ అయిన మనసే 'అన్నీ' అని చెప్పబడుతుంది.
రాజ్యాదేర్ అథ దేహాదేర్ ఆశ్రమాదేర్ మహీపతే । సర్వస్యైవ మనో బీజం తరుబీజం తరోర్ ఇవ
ఓ రాజా, రాజ్యం, శరీరం, ఆశ్రమం మొదలైనవన్నీ ఎలా చెట్టు విత్తనం వల్ల పుట్టుతాయో, అలాగే అన్నిటికీ మూలంగా మనసే విత్తనంగా ఉంటుంది.
సర్వస్య బీజే సన్త్యక్తే సర్వం త్యక్తం భవత్య్ అలమ్ । సమ్భవాసమ్భవాద్ భూయస్ సర్వత్యాగో భవేద్ ఇతి
ప్రతి విషయానికి మూలమైన కారణాన్ని వదిలేస్తే, అన్నీ పూర్తిగా వదిలినట్లే అవుతుంది. కారణాన్ని విడిచిపెడితే, అన్ని విషయాలనూ వదిలిన ఫలితం కలుగుతుంది.
సర్వం ధర్మాద్య్ అధర్మాది రాజ్యాది విపినాది చ । సచిత్తస్య పరం దుఃఖం నిశ్చిత్తస్య పరం సుఖమ్
ధర్మం, అధర్మం, రాజ్యం, అడవి — ఇవన్నీ మనస్సున్నవారికి గొప్ప బాధను కలిగిస్తాయి. కానీ మనస్సు లేనివారికి పరమానందాన్ని ఇస్తాయి.
ఇదం వివర్తతే సర్వం చిత్తమ్ ఏవ జగత్తయా । దేహాద్యాకారజాలేన బీజం వృక్షతయా యథా
ఈ మనస్సే జగత్తుగా మారి, శరీరం మొదలైన రూపాలుగా ప్రబలుతుంది. ఇది విత్తనం చెట్టుగా మారినట్టు, అనేక ఆకారాలుగా వ్యాపిస్తుంది.
పాదపః పవనేనేవ భూకమ్పేనేవ పర్వతః । భస్త్రా భస్త్రాహినేవాయం దేహశ్ చిత్తేన చాల్యతే
చెట్టు గాలితో కదిలినట్టు, పర్వతం భూకంపంతో కదిలినట్టు, బెల్లోను ఊదేవాడు కదిలించినట్టు — మన శరీరం కూడా మనస్సు వల్ల కదులుతుంది.
సర్వభూతోపభోగ్యానాం జరామరణజన్మనామ్ । మహామణీనాం సుదృఢం చిత్తం విద్ధి సముద్గకమ్
ప్రతి జీవికి ఎదురయ్యే అనుభవాలు, పుట్టుక, వృద్ధాప్యం, మరణం — ఇవన్నీ గొప్ప రత్నాల్లా మనస్సులో దాగి ఉంటాయి. ఆ మనస్సే బలమైన పెట్టె అని తెలుసుకో.
చిత్తం జీవో మనో మాయా ప్రాణశ్ చేత్యాదిభిర్ మునే । క్రియానురూపైర్ అభిధావ్యాపారైశ్ చిత్తమ్ ఉచ్యతే
ఓ మునీంద్రా, మనస్సును జీవుడు, బుద్ధి, మాయ, ప్రాణం అని కూడా అంటారు. దాని పనుల ప్రకారం ఇంకా ఇతర పేర్లతో కూడా పిలుస్తారు.
చిత్తం సర్వమ్ ఇతి ప్రాహుస్ తస్మింస్ త్యక్తే మహీపతే । సర్వాధివ్యాధిసీమాన్తే సర్వత్యాగః కృతో భవేత్
అందరూ మనస్సే అన్నీ అంటారు. రాజా, ఆ మనస్సును వదిలిపెట్టినప్పుడు అన్ని బాధలు, వాటి హద్దులు కూడా పోతాయి. అప్పుడు సంపూర్ణ త్యాగం జరుగుతుంది.
చిత్తత్యాగం విదుస్ సర్వత్యాగం త్యాగవిదాం వర । తస్మిన్ సిద్ధే మహాబాహో సత్యం కేనాపి భూయతే
మహాబాహూ, మనస్సు త్యాగాన్ని తెలిసినవారు దానినే పరమ త్యాగంగా భావిస్తారు. అది సాధించిన తరువాత ఇంకెవరైనా తెలుసుకోవాల్సిన సత్యం ఏముంది?
చిత్తే త్యక్తే లయం యాతి ద్వైతమ్ ఐక్యం చ సర్వతః । కేనచిద్ భూయతే శాన్తం స్వచ్ఛమ్ ఏకమ్ అనామయమ్
మనస్సును వదిలిపెట్టినప్పుడు, ఎక్కడ చూసినా ద్వంద్వాలు ఒక్కటిగా కలిసిపోతాయి. అప్పుడు ఎవరికైనా మిగిలేది ఒక్కటే — అది శాంతి, నిర్మలమైనది, ఏ బాధ కూడా లేని స్వచ్ఛమైనది.
అస్యాః క్షేత్రం విదుశ్ చిత్తం సంసృతేస్ సస్యసన్తతేః । క్షేత్రే త్వ్ అక్షేత్రతాం యాతే శాలేః క ఇవ సమ్భవః
ఈ లోకంలో అంతులేని జనన మరణాల పంటకు మనస్సే పొలం అని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు. కానీ ఆ పొలం లేకపోతే, బియ్యం మొక్క ఎలా పుట్టగలదు?
చిత్తమ్ ఏవ విచిత్రేహం భావాభావవిలాసినా । వివర్తతే ఽర్థభావేన జలమ్ ఊర్మితయా యథా
ఈ లోకంలో మనస్సే ఉండటంతో, అది ఉండడూ లేకపోవడూ అన్నీ ఆడుకుంటూ వస్తుంటాయి. మనస్సు వస్తువులుగా మారిపోతుంది, నీరు అలలుగా మారినట్లే.
చిత్తోత్సాదనరూపేణ సర్వత్యాగేన భూపతే । సర్వమ్ ఆసాద్యతే సమ్యక్ సామ్రాజ్యేనేవ సర్వదా
ఓ రాజా! మనస్సును పూర్తిగా వదిలిపెట్టడం ద్వారా అన్నింటినీ నిజంగా పొందగలుగుతారు. అది రాజ్యాధికారం లాంటి దాన్ని — అన్నీ ఎప్పుడూ మనవైపే ఉంటాయి.