యదా వివేకీ పురుషో భోగాన్ సన్త్యజ్య తిష్ఠతి । తదా పలాయతే ఽజ్ఞానం ఛిన్నవృక్షపిశాచవత్
వివేకం కలిగిన మనిషి అనుభవాల్ని వదిలిపెట్టి స్థిరంగా నిలుస్తే, అజ్ఞానం కోతపోయిన చెట్టులోంచి దయ్యం పారిపోవడం లాంటిది.
భోగౌఘే నూనమ్ ఉన్ముక్తే పతత్య్ అజ్ఞానమ్ అస్థితి । పాదపే క్రకచచ్ఛిన్నే కులాయస్ తద్గతో యథా
సుఖాల ప్రవాహాన్ని దూరం చేసేసినప్పుడు, అజ్ఞానం తప్పక కూలిపోతుంది. అది చెట్టు కోసిపడితే అందులో ఉన్న గూడు పడిపోవడం లాంటిది.
యదా వనం ప్రయాతస్ త్వం తదాజ్ఞానం క్షతం త్వయా । పతితం సన్ న విహతం మనస్త్యాగమహాసినా
నీవు అడవికి వెళ్లినప్పుడు, అజ్ఞానం నీ చేతిలో గాయపడింది. అది పడిపోయినా, మనస్సు త్యాగం అనే గొప్ప ఖడ్గంతో పూర్తిగా నశించలేదు.
తేన భూయస్ సముత్థాయ స్మృత్వా పరిభవః కృతః । తపఃప్రపఞ్చఖాతే ఽస్మిన్ గహనే త్వం నియోజితః
అందుకే అది మళ్లీ లేచి, జరిగిన అవమానాన్ని గుర్తు చేసుకుని, నిన్ను ఈ తపస్సు అనే అడవి గుట్టులోకి నడిపించింది.
తదైవాఘాతయిష్యస్ త్వం యద్య్ అజ్ఞానం యదా పతత్ । రాజ్యత్యాగవిధౌ తత్ త్వాం నాహనిష్యత్ క్షయం గతమ్
అప్పుడు, ఆ అజ్ఞానం పుట్టిన వెంటనే నీవు దాన్ని నశింపజేసి ఉంటే, రాజ్యాన్ని వదిలే సమయంలో అది ముందే పోయి ఉండేది. అప్పుడు అది నీకు ఎలాంటి హాని చేయేది కాదు.
యత్ ఖాతవలయస్ తేన వైరిణా హస్తినః కృతః । తత్ తపోదుఃఖమ్ అతులమ్ అజ్ఞానేన తవార్పితమ్
ఆ గజశత్రువు గుహలో పెట్టిన ఉంగరం వల్ల నీకు కలిగిన తపస్సు బాధ, అసలు చెప్పలేనంత గొప్పది. ఆ బాధ నీ అజ్ఞానం వల్లే నీ మీద పడింది.
యాం తస్య రాజసామగ్రీం గజారేర్ ఆహరన్ నృపః । సా త్వదజ్ఞాననృపతేశ్ చిత్తభూతిర్ విసారిణీ
ఆ గజశత్రువు గుహ నుంచి రాజు తెచ్చిన రాజధనం, నిజానికి నీ అజ్ఞానరాజు మనస్సులోంచి బయటకు వచ్చిన సంపదే.
త్వం గజేన్ద్రస్ తపఃఖాతే దీర్ఘే వనగతో ఽపి సన్ । అజ్ఞానవైరిణా తేన నిక్షిప్తస్ తరసాచితి
నీవు గజేంద్రుడిలా తపస్సు కోసం అడవిలోని లోతైన గుహలో ఎంతకాలం ఉన్నా, ఆ అజ్ఞానం అనే శత్రువు నిన్ను బలవంతంగా అక్కడ పడేసింది.
యత్ ఖాతవలయో బాలలతాభిర్ అవగుణ్ఠితః । ఆవృతం తత్ తపోదుఃఖమ్ ఈషత్సజ్జనవృత్తిభిః
తపస్సు వల్ల కలిగే బాధ, చిన్నప్పటి ముద్దుబొడ్డు కొమ్మలతో కొంతవరకు దాచబడింది. మంచివారి ప్రవర్తన వల్ల అది కొద్దిగా మాత్రమే ఆవృతమైంది.
ఇత్య్ అద్యాపి తపఃఖాతే దుఃఖే హ్య్ అస్మిన్ సుదారుణే । స్థితో ఽసి పాతాలతలే నృప బద్ధో యథా బడిః
ఇప్పటికీ నీవు ఈ తపస్సు అనే గడ్డిలో, ఈ తీవ్రమైన బాధలో, ఓ రాజా, అడుగున బడిపడిన చేపలా బంధించబడి ఉన్నావు.
గజస్ త్వమ్ ఆశా నిగడాని వైరీ మోహో నిఖాతః పునర్ ఉగ్రబన్ధః । మహీతలం విన్ధ్య ఉదన్త ఇత్థం త్వదీయ ఉక్తః కురు యత్ కరోషి
నీవు ఏనుగు వంటివాడివి; ఆశ బంధనంగా ఉంది; శత్రువు మాయ; బోరు తీవ్రమైన బంధనం; భూమి వింధ్యపర్వతం. నీ కథ ఇలానే చెప్పబడింది. నీవు చేయదలచినదాన్ని చేయు.
యద్ ఉక్తం నయశాలిన్యా తయా విదితవేద్యయా । తదా చూడాలయా జ్ఞానం తత్ కస్మాన్ నోరరీకృతమ్
నయపరురాలైన, తెలిసినదాన్ని తెలిసిన చూడాలయ చెప్పిన ఆ జ్ఞానం అప్పట్లో ఎందుకు స్వీకరించబడలేదు?
సా హి తత్త్వవిదాం ముఖ్యా యద్ యద్ వక్తి కరోతి చ । తత్ సర్వం సత్యమ్ ఏవాఙ్గ తద్ అనుష్ఠేయమ్ ఆదరాత్
ఆమె నిజాన్ని తెలుసుకునేవారిలో అగ్రస్థానంలో ఉన్నవారు. ఆమె ఏమి మాట్లాడినా, ఏమి చేసినా, అది అన్నీ నిజమే, ప్రియమైనవాడా. వాటిని మనం గౌరవంతో అనుసరించాలి.
అథ చేద్ వచనం తస్యాస్ త్వయా నానుష్ఠితం నృప । తత్ స సర్వపరిత్యాగః కస్మాన్ న నిపుణీకృతః
రాజా, ఆమె చెప్పింది నువ్వు పాటించకపోతే, ఈ సంపూర్ణ త్యాగాన్ని ఎందుకు పూర్తిగా చేయలేదు?
రాజ్యం త్యక్తం గృహం త్యక్తం దేశస్ త్యక్తస్ తథావిధః । దారాస్ త్యక్తాస్ తథాప్య్ అఙ్గ సర్వత్యాగో న కిం కృతః
రాజ్యం వదిలావు, ఇల్లు వదిలావు, దేశాన్ని కూడా వదిలావు, భార్యను కూడా వదిలావు. అయినా, ప్రియమైనవాడా, పూర్తిగా త్యాగం ఎందుకు చేయలేదు?
ధనం దారా గృహం రాజ్యం భూమిశ్ ఛత్త్రం చ బాన్ధవాః । ఇతి సర్వం న తే రాజన్ సర్వత్యాగో ఽత్ర కస్ తవ
ధనం, భార్య, ఇల్లు, రాజ్యం, భూమి, గొడుగు, బంధువులు—ఇవి అన్నీ నీవి కావు రాజా. మరి ఇక్కడ నీ సంపూర్ణ త్యాగం ఏమిటి?
తవాస్త్య్ ఏవాపరిత్యక్తస్ సర్వస్మాద్ భాగ ఉత్తమః । తం పరిత్యజ్య నిశ్శేషం పరామ్ ఆయాస్య్ అశోకతామ్
నీకు ఇంకా ఒక అత్యుత్తమమైన భాగం మిగిలి ఉంది, అది నీవు పూర్తిగా వదలలేదు. ఆ మిగిలినదాన్ని కూడా పూర్తిగా విడిచిపెడితే, నీవు అత్యున్నతమైన శోకరహిత స్థితిని పొందుతావు.
రాజ్యం చేన్ మమ నో సర్వం తత్ సర్వం వనమ్ ఏవ మే । సాలవృక్షాదిగుల్మాఢ్యం తద్ అప్య్ ఏతత్ త్యజామ్య్ అహమ్
ఈ రాజ్యం అంతా నాదే కాకపోతే, ఈ అడవి అంతా నాదే. సాలవృక్షాలు, ఇతర పొదలతో నిండిన ఈ అడవిని కూడా ఇప్పుడు నేను వదిలేస్తున్నాను.
ఇతి రామ వదన్న్ ఏవ కుమ్భవాక్యప్రచోదితః । నిమేషాన్తరమాత్రేణ వశీ వీరశ్ శిఖిధ్వజః
ఇలా రాముడు మాట్లాడుతుండగా, కుంభుడి మాటలకు ప్రేరితుడై, ఆ నియమశీలుడైన వీరుడు శిఖిధ్వజుడు క్షణంలోనే—
ప్రమమార్జ వనాస్థాం తాం హృదస్ సుదృఢనిశ్చయః । ప్రావృడ్వాతస్ తటగతాం రజోరేఖామ్ ఇవాత్మనః
తన హృదయంలో దృఢనిశ్చయంతో, అడవిలో ఉండే మమకారాన్ని పూర్తిగా తుడిచిపెట్టేశాడు. వర్షకాలపు గాలి నది ఒడ్డున ఉన్న ధూళిరేఖను పోగొట్టినట్లు అతడు తన మమకారాన్ని పోగొట్టాడు.
సవృక్షాదివనశ్వభ్రాద్ విపినాద్ అపి వాసనా । పరిత్యక్తా మయా నూనం సర్వత్యాగస్ స్థితో మమ
నేను చెట్లు, అడవి, గుహలు, అరణ్యం వంటి వాటిపట్ల కూడా ఎలాంటి ఆకాంక్షలు లేకుండా వదిలేశాను. ఇప్పుడు నేను సంపూర్ణ త్యాగంలో స్థిరంగా ఉన్నాను.
అద్రేస్ తటవనం శ్వభ్రం సలిలం పాదపాస్ స్థలమ్ । ఇత్యాది తవ నో సర్వం సర్వత్యాగః కథం తవ
పర్వతం, దాని ఒడిలోని అడవి, గుహ, నీరు, చెట్ల కింద భూమి — ఇవన్నీ నీకు ఇంకా ఉన్నప్పుడు, నీవు ఎలా సంపూర్ణ త్యాగం చేశానని చెప్పగలవు?
తవాస్త్య్ ఏవాపరిత్యక్తస్ సర్వస్మాద్ భాగ ఉత్తమః । తం పరిత్యజ్య నిశ్శేషం పరామ్ ఆయాస్య్ అశోకతామ్
నీవు ఇంకా పూర్తిగా వదలని ఒక మంచి భాగం మిగిలే ఉంది. దాన్ని కూడా పూర్తిగా వదిలేస్తే, నీవు అత్యున్నతమైన, దుఃఖరహితమైన శాంతిని పొందుతావు.
ఏతచ్ చేన్ మమ నో సర్వం తత్ సర్వం స్వాశ్రమో మునే । వాపీస్థలోటజయుతస్ తమ్ ఏవాశు త్యజామ్య్ అహమ్
ఓ మునీశ్వరా! ఇవన్నీ నావి కావని అయితే, నా ఆశ్రమం — బావి, భూమి, గుడిసె సహా — వాటిని కూడా వెంటనే వదిలేస్తాను.
ఇతి రామ వదన్న్ ఏవ కుమ్భవాక్యప్రచోదితః । నిమేషధ్యానమాత్రేణ వశీ వీరశ్ శిఖిధ్వజః
ఇలా రామునితో మాట్లాడుతున్నప్పుడు, కుంభుడు చెప్పిన మాటలకు ప్రేరణగా, ఆత్మనిగ్రహం కలిగిన ధైర్యవంతుడు శిఖిధ్వజుడు ఒక్క క్షణమాత్రమైన ధ్యానంలోనే,
ప్రమమార్జాశ్రమాస్థాం తాం సంవిదా శుద్ధయా హృది । స్ఫురన్తీం స్ఫురణేనైవ రజోరేఖామ్ ఇవానిలః
తన హృదయంలో నిర్మలమైన జ్ఞానంతో, ఆశ్రమానికి ఉన్న మమకారాన్ని గాలివాటుతో దుమ్ము గీతను పోగొట్టినట్లు పూర్తిగా తొలగించాడు.
సవృక్షోటజవీరుత్కాద్ వాసనా స్వాశ్రమాద్ అపి । పరిత్యక్తా మయా నూనం సర్వత్యాగస్ స్థితో మమ
చెట్లు, గుడిసెలు, లతలు, నా స్వాశ్రమం — వీటన్నిటిపట్ల ఉన్న వాంఛలను నేను పూర్తిగా వదిలేశాను. ఇప్పుడు నేను సంపూర్ణ త్యాగంలో నిలిచాను.
వృక్షో వాపీ స్థలం గుల్మ ఉటజం వ్రతతీవృతిః । ఇతి కిఞ్చిన్ న తే సర్వం సర్వత్యాగః కుతస్ తవ
చెట్టు, బావి, నేల, పొద, గుడిసె, వ్రతాచరణ — వీటిలో ఏదైనా నీకు మిగిలి ఉంటే, నీవు సంపూర్ణ త్యాగాన్ని ఎలా చెప్పగలవు?
తవాస్త్య్ అన్యో ఽపరిత్యక్తస్ సర్వస్మాద్ భాగ ఉత్తమః । తం పరిత్యజ్య నిశ్శేషం పరామ్ ఆయాస్య్ అశోకతామ్
నీకు ఇంకా ఒక గొప్ప భాగం మిగిలి ఉంది, అది పూర్తిగా వదలలేదు. ఆ భాగాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టి, శోకములేని పరమ స్థితిని చేరుకో.
ఏతచ్ చేన్ మమ నో సర్వం తత్ సర్వం భాజనాది మే । చర్మకుట్యక్షసూత్రాది తత్ తావత్ సన్త్యజామ్య్ అహమ్
ఇవి అన్నీ నాది కావని తెలిసిన తరువాత, ఈ పాత్రలు, చర్మపు సంచి, జపమాల, దారాలు మొదలైనవన్నీ నాకే అని భావించాను. ఇప్పుడు వాటిని అన్నింటినీ వదిలేస్తున్నాను.