యో ఽసౌ విన్ధ్యవనే హస్తీ సో ఽస్మిన్ భూమితలే భవాన్ । యౌ వైరాగ్యవివేకౌ తే తౌ తస్య దశనౌ శితౌ
విన్ధ్యవనంలో ఉన్న ఆ ఏనుగు ఈ భూమిపై నువ్వే. ఆ రెండు పదునైన దంతాలు నీ విరక్తి, వివేకం.
యశ్ చాసౌ వారణాక్రాన్తితత్పరో హస్తిపస్ స్థితః । తద్ అజ్ఞానం త్వదాక్రాన్తితత్పరం తవ దుఃఖదమ్
ఏనుగును అదుపులో పెట్టేవాడు అక్కడ ఉన్నట్టు, నిన్ను బాధించే అజ్ఞానం కూడా నిన్ను కట్టిపడేయడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.
అతిశక్తో ఽప్య్ అశక్తేన దుఃఖాద్ దుఃఖం భయాద్ భయమ్ । హస్తీ హస్తిపకేనేవ రాజన్ మౌర్ఖ్యేణ నీయసే
ఓ రాజా, నీవు ఎంత శక్తివంతుడైనా, బలహీనత చేత బాధ నుంచి బాధకూ, భయంకు భయానికీ నడిపించబడుతున్నావు. ఏనుగు తన పాలకుని చేతికి లోబడి నడిపించబడినట్టు, నీవు మూర్ఖత్వం వల్ల నడిపించబడుతున్నావు.
యల్ లోహరజ్జుసారేణ వారణః పరియన్త్రితః । తద్ ఆశాపాశజాలేన భవాన్ ఆపదమ్ ఆగతః
ఎలా ఒక ఏనుగు ఇనుప గొలుసుతో కట్టబడి ఉంటుందో, అలాగే నీవు ఆశల బంధంలో చిక్కుకుని కష్టంలో పడిపోయావు.
ఆశా హి లోహరజ్జుభ్యో విషమా విపులా దృఢా । కాలేన క్షీయతే లోహం తృష్ణా తు పరివర్ధతే
ఇనుప గొలుసులతో పోలిస్తే ఆశలు మరింత ప్రమాదకరమైనవి, విస్తారమైనవి, బలమైనవి. కాలం గడిచే కొద్దీ ఇనుము తరిగిపోతుంది, కాని తృష్ణ మాత్రం మరింత పెరుగుతుంది.
యద్ బద్ధం ప్రేక్షతే వైరీ గజమ్ ఆరాద్ అలక్షితః । ప్రేక్షతే త్వాం తద్ అజ్ఞానం క్రీడార్థం బద్ధమ్ ఏకకమ్
ఎలా శత్రువు దూరం నుంచి కట్టుబడిన ఏనుగును రహస్యంగా గమనిస్తాడో, అలాగే అజ్ఞానం నిన్ను ఒంటరిగా, బంధించబడినవాడివిగా, తన ఆట కోసం చూస్తుంది.
యద్ బభఞ్జ గజశ్ శస్త్రశృఙ్ఖలాజాలబన్ధనమ్ । తత్ తత్యాజ భవాన్ భోగభూమిం రాజ్యమ్ అకణ్టకమ్
ఏనుగు ఆయుధాల గొలుసులు, వలలు విరగదీసినట్లే, భోగభూమి అయిన రాజ్యాన్ని, ఎలాంటి కష్టాలు లేని ఆ రాజ్యాన్ని, నువ్వు వదిలిపెట్టావు.
కదాచిత్ సుకరం శస్త్రశృఙ్ఖలాజాలభేదనమ్ । న త్వ్ అస్య మనసస్ సాధో భోగాశావినివారణమ్
కొన్నిసార్లు ఆయుధాల గొలుసులు, వలలు విరగదీయడం సులభమే. కానీ, ఓ మేలైనవాడా, మనసులోని భోగాసక్తిని వదిలేయడం అంత ఈజీ కాదు.
యద్ ఇభే పాటయత్య్ ఉచ్చైర్ బన్ధం హస్తిపకో ఽపతత్ । త్వయి త్యజతి తద్ రాజ్యమ్ అజ్ఞానం పతితం క్షతమ్
ఏనుగు తన బంధనాలను బలంగా విరగదీస్తే, ఏనుగుపాలకుడు పడిపోతాడు. అలాగే, నువ్వు రాజ్యాన్ని వదిలినప్పుడు, అజ్ఞానం గాయపడి పడిపోయింది.
యదా విరక్తః పురుషో భోగాశాం త్యక్తుమ్ ఇచ్ఛతి । తదా ప్రకమ్పతే ఽజ్ఞానం ఛేద్యవృక్షపిశాచవత్
ఒకడు భోగాలపై ఆసక్తిని వదిలేయాలని నిజంగా కోరుకున్నప్పుడు, అజ్ఞానం, కోతకు సిద్ధంగా ఉన్న చెట్టుకు కట్టిన పిశాచంలా, వణికిపోతుంది.
యదా వివేకీ పురుషో భోగాన్ సన్త్యజ్య తిష్ఠతి । తదా పలాయతే ఽజ్ఞానం ఛిన్నవృక్షపిశాచవత్
వివేకం కలిగిన మనిషి అనుభవాల్ని వదిలిపెట్టి స్థిరంగా నిలుస్తే, అజ్ఞానం కోతపోయిన చెట్టులోంచి దయ్యం పారిపోవడం లాంటిది.
భోగౌఘే నూనమ్ ఉన్ముక్తే పతత్య్ అజ్ఞానమ్ అస్థితి । పాదపే క్రకచచ్ఛిన్నే కులాయస్ తద్గతో యథా
సుఖాల ప్రవాహాన్ని దూరం చేసేసినప్పుడు, అజ్ఞానం తప్పక కూలిపోతుంది. అది చెట్టు కోసిపడితే అందులో ఉన్న గూడు పడిపోవడం లాంటిది.
యదా వనం ప్రయాతస్ త్వం తదాజ్ఞానం క్షతం త్వయా । పతితం సన్ న విహతం మనస్త్యాగమహాసినా
నీవు అడవికి వెళ్లినప్పుడు, అజ్ఞానం నీ చేతిలో గాయపడింది. అది పడిపోయినా, మనస్సు త్యాగం అనే గొప్ప ఖడ్గంతో పూర్తిగా నశించలేదు.
తేన భూయస్ సముత్థాయ స్మృత్వా పరిభవః కృతః । తపఃప్రపఞ్చఖాతే ఽస్మిన్ గహనే త్వం నియోజితః
అందుకే అది మళ్లీ లేచి, జరిగిన అవమానాన్ని గుర్తు చేసుకుని, నిన్ను ఈ తపస్సు అనే అడవి గుట్టులోకి నడిపించింది.
తదైవాఘాతయిష్యస్ త్వం యద్య్ అజ్ఞానం యదా పతత్ । రాజ్యత్యాగవిధౌ తత్ త్వాం నాహనిష్యత్ క్షయం గతమ్
అప్పుడు, ఆ అజ్ఞానం పుట్టిన వెంటనే నీవు దాన్ని నశింపజేసి ఉంటే, రాజ్యాన్ని వదిలే సమయంలో అది ముందే పోయి ఉండేది. అప్పుడు అది నీకు ఎలాంటి హాని చేయేది కాదు.
యత్ ఖాతవలయస్ తేన వైరిణా హస్తినః కృతః । తత్ తపోదుఃఖమ్ అతులమ్ అజ్ఞానేన తవార్పితమ్
ఆ గజశత్రువు గుహలో పెట్టిన ఉంగరం వల్ల నీకు కలిగిన తపస్సు బాధ, అసలు చెప్పలేనంత గొప్పది. ఆ బాధ నీ అజ్ఞానం వల్లే నీ మీద పడింది.
యాం తస్య రాజసామగ్రీం గజారేర్ ఆహరన్ నృపః । సా త్వదజ్ఞాననృపతేశ్ చిత్తభూతిర్ విసారిణీ
ఆ గజశత్రువు గుహ నుంచి రాజు తెచ్చిన రాజధనం, నిజానికి నీ అజ్ఞానరాజు మనస్సులోంచి బయటకు వచ్చిన సంపదే.
త్వం గజేన్ద్రస్ తపఃఖాతే దీర్ఘే వనగతో ఽపి సన్ । అజ్ఞానవైరిణా తేన నిక్షిప్తస్ తరసాచితి
నీవు గజేంద్రుడిలా తపస్సు కోసం అడవిలోని లోతైన గుహలో ఎంతకాలం ఉన్నా, ఆ అజ్ఞానం అనే శత్రువు నిన్ను బలవంతంగా అక్కడ పడేసింది.
యత్ ఖాతవలయో బాలలతాభిర్ అవగుణ్ఠితః । ఆవృతం తత్ తపోదుఃఖమ్ ఈషత్సజ్జనవృత్తిభిః
తపస్సు వల్ల కలిగే బాధ, చిన్నప్పటి ముద్దుబొడ్డు కొమ్మలతో కొంతవరకు దాచబడింది. మంచివారి ప్రవర్తన వల్ల అది కొద్దిగా మాత్రమే ఆవృతమైంది.
ఇత్య్ అద్యాపి తపఃఖాతే దుఃఖే హ్య్ అస్మిన్ సుదారుణే । స్థితో ఽసి పాతాలతలే నృప బద్ధో యథా బడిః
ఇప్పటికీ నీవు ఈ తపస్సు అనే గడ్డిలో, ఈ తీవ్రమైన బాధలో, ఓ రాజా, అడుగున బడిపడిన చేపలా బంధించబడి ఉన్నావు.
గజస్ త్వమ్ ఆశా నిగడాని వైరీ మోహో నిఖాతః పునర్ ఉగ్రబన్ధః । మహీతలం విన్ధ్య ఉదన్త ఇత్థం త్వదీయ ఉక్తః కురు యత్ కరోషి
నీవు ఏనుగు వంటివాడివి; ఆశ బంధనంగా ఉంది; శత్రువు మాయ; బోరు తీవ్రమైన బంధనం; భూమి వింధ్యపర్వతం. నీ కథ ఇలానే చెప్పబడింది. నీవు చేయదలచినదాన్ని చేయు.
యద్ ఉక్తం నయశాలిన్యా తయా విదితవేద్యయా । తదా చూడాలయా జ్ఞానం తత్ కస్మాన్ నోరరీకృతమ్
నయపరురాలైన, తెలిసినదాన్ని తెలిసిన చూడాలయ చెప్పిన ఆ జ్ఞానం అప్పట్లో ఎందుకు స్వీకరించబడలేదు?
సా హి తత్త్వవిదాం ముఖ్యా యద్ యద్ వక్తి కరోతి చ । తత్ సర్వం సత్యమ్ ఏవాఙ్గ తద్ అనుష్ఠేయమ్ ఆదరాత్
ఆమె నిజాన్ని తెలుసుకునేవారిలో అగ్రస్థానంలో ఉన్నవారు. ఆమె ఏమి మాట్లాడినా, ఏమి చేసినా, అది అన్నీ నిజమే, ప్రియమైనవాడా. వాటిని మనం గౌరవంతో అనుసరించాలి.
అథ చేద్ వచనం తస్యాస్ త్వయా నానుష్ఠితం నృప । తత్ స సర్వపరిత్యాగః కస్మాన్ న నిపుణీకృతః
రాజా, ఆమె చెప్పింది నువ్వు పాటించకపోతే, ఈ సంపూర్ణ త్యాగాన్ని ఎందుకు పూర్తిగా చేయలేదు?
రాజ్యం త్యక్తం గృహం త్యక్తం దేశస్ త్యక్తస్ తథావిధః । దారాస్ త్యక్తాస్ తథాప్య్ అఙ్గ సర్వత్యాగో న కిం కృతః
రాజ్యం వదిలావు, ఇల్లు వదిలావు, దేశాన్ని కూడా వదిలావు, భార్యను కూడా వదిలావు. అయినా, ప్రియమైనవాడా, పూర్తిగా త్యాగం ఎందుకు చేయలేదు?
ధనం దారా గృహం రాజ్యం భూమిశ్ ఛత్త్రం చ బాన్ధవాః । ఇతి సర్వం న తే రాజన్ సర్వత్యాగో ఽత్ర కస్ తవ
ధనం, భార్య, ఇల్లు, రాజ్యం, భూమి, గొడుగు, బంధువులు—ఇవి అన్నీ నీవి కావు రాజా. మరి ఇక్కడ నీ సంపూర్ణ త్యాగం ఏమిటి?
తవాస్త్య్ ఏవాపరిత్యక్తస్ సర్వస్మాద్ భాగ ఉత్తమః । తం పరిత్యజ్య నిశ్శేషం పరామ్ ఆయాస్య్ అశోకతామ్
నీకు ఇంకా ఒక అత్యుత్తమమైన భాగం మిగిలి ఉంది, అది నీవు పూర్తిగా వదలలేదు. ఆ మిగిలినదాన్ని కూడా పూర్తిగా విడిచిపెడితే, నీవు అత్యున్నతమైన శోకరహిత స్థితిని పొందుతావు.
రాజ్యం చేన్ మమ నో సర్వం తత్ సర్వం వనమ్ ఏవ మే । సాలవృక్షాదిగుల్మాఢ్యం తద్ అప్య్ ఏతత్ త్యజామ్య్ అహమ్
ఈ రాజ్యం అంతా నాదే కాకపోతే, ఈ అడవి అంతా నాదే. సాలవృక్షాలు, ఇతర పొదలతో నిండిన ఈ అడవిని కూడా ఇప్పుడు నేను వదిలేస్తున్నాను.
ఇతి రామ వదన్న్ ఏవ కుమ్భవాక్యప్రచోదితః । నిమేషాన్తరమాత్రేణ వశీ వీరశ్ శిఖిధ్వజః
ఇలా రాముడు మాట్లాడుతుండగా, కుంభుడి మాటలకు ప్రేరితుడై, ఆ నియమశీలుడైన వీరుడు శిఖిధ్వజుడు క్షణంలోనే—
ప్రమమార్జ వనాస్థాం తాం హృదస్ సుదృఢనిశ్చయః । ప్రావృడ్వాతస్ తటగతాం రజోరేఖామ్ ఇవాత్మనః
తన హృదయంలో దృఢనిశ్చయంతో, అడవిలో ఉండే మమకారాన్ని పూర్తిగా తుడిచిపెట్టేశాడు. వర్షకాలపు గాలి నది ఒడ్డున ఉన్న ధూళిరేఖను పోగొట్టినట్లు అతడు తన మమకారాన్ని పోగొట్టాడు.