సర్వత్యాగమణావ్ ఏవం గతే కమలలోచన । తపఃకాచమణిర్ దృష్టస్ త్వయా సఙ్కల్పచక్షుషా
కమలలోచన, నీవు అన్ని రకాల త్యాగాన్ని మణిలా నిలిపినప్పుడు, నీ సంకల్ప దృష్టితో తపస్సు అనే పారదర్శక మణిని చూశావు.
త్వయా తస్మింస్ తపస్య్ ఏవ దుఃఖే దృష్టిభ్రమోదితే । గ్రాహ్యైకభావనా బద్ధా జలేన్దౌ శిశునా యథా
ఆ తపస్సులో, అది తానే బాధగా, మాయా దృష్టిలో పుట్టినదిగా ఉండగా, నీవు నీ మనసు ఒక్కదానిపైనే కేంద్రీకరించావు. అది నీటిలో చంద్రుని పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించే పిల్లాడిలా ఉంది.
అవాసనమ్ అనారభ్య కృతానన్దా సవాసనా । ఆద్యన్తమధ్యవిషమా దుఃఖాయైవ తపఃక్రియా
అవశేష వాసనలను వదలకుండా, నిజంగా ప్రారంభించకుండా, నీవు కోరికలతో నిండిన తపస్సు చేసావు. మొదట, మధ్య, చివర అన్నీ అసమంగా ఉండే అలాంటి తపస్సు చివరకు బాధకే దారి తీస్తుంది.
అమితానన్దమ్ ఉత్సృజ్య సుసాధం యః ప్రవర్తతే । మితే వస్తుని దుస్సాధే స్వాత్మహా స శఠస్ స్మృతః
అపారమైన ఆనందాన్ని వదిలిపెట్టి, పరిమితమైన వస్తువులో సాధించలేని దానిని కోరుకుంటూ వెంబడించేవాడు తనను తానే మోసగాడిగా చేసుకునే మూర్ఖుడని చెప్పబడతాడు.
సర్వత్యాగస్ సమారభ్య న వినిష్పాదితస్ త్వయా । తపోదుఃఖైకతజ్జ్ఞేన బద్ధేన వనసద్మని
నీవు అన్ని విషయాలను పూర్తిగా వదిలిపెట్టలేదు. తపస్సు వల్ల కలిగే బాధ మాత్రమే తెలుసుకుని, అడవిలో నివసించడంలోనే నిన్ను నీవు బంధించుకున్నావు.
రాజ్యబన్ధాద్ వినిష్క్రమ్య గజవద్ దుఃఖపూరితే । వనవాసాభిధే సాధో బద్ధో ఽసి దృఢబన్ధనే
రాజ్యానికి సంబంధించిన బంధనాన్ని వదిలిపెట్టి, ఓ సద్గుణుడా, ఏనుగు లాగా బాధతో నిండిన అడవి జీవితం అనే బలమైన బంధనంలో నీవు చిక్కుకున్నావు.
ద్విగుణా ఏవ తే చిన్తాశ్ శీతవాతాతపాదయః । బన్ధనాద్ అధికం మన్యే వనవాసమ్ అజానతః
నీ బాధలు రెట్టింపు అయ్యాయి — చలి, గాలి, వేడి మొదలైనవి. బంధనమేమిటో తెలియని వాడికి అడవి జీవితం ఇంకా పెద్ద బంధనమని నేను భావిస్తున్నాను.
చిన్తామణిర్ మయా ప్రాప్త ఇత్య్ అలం బుద్ధవాన్ అసి । న లబ్ధవాన్ భవాన్ సాధో స్ఫటికస్యాపి ఖణ్డికామ్
"నేను మనసు కోరిన రత్నాన్ని పొందాను" అని నీవు అనుకుంటున్నావు. కానీ, ఓ సద్గుణుడా, నీవు క్రిస్టల్ రాయి చిన్న ముక్కను కూడా పొందలేదు.
ఇత్య్ ఏతద్ అఙ్గ మణియత్నకథాసమానం సమ్యఙ్ మయా ప్రకటితం తవ పద్మనేత్ర । ఉద్బోధ్య బోధమ్ అమలం స్వయమ్ ఏవ బుద్ధ్యా యద్ వచ్మి తత్ పరిణతిం కురు చిత్తకోశే
కమలనేత్రుడా! నేను నీకు ఎంతో శ్రద్ధగా, విలువైన కథను చెప్పినట్టు ఈ విషయాన్ని స్పష్టంగా వివరించాను. నీవు నీ బుద్ధితో స్వయంగా నిర్మలమైన జ్ఞానాన్ని మేల్కొనిపరచు. నేను చెప్పినదాన్ని నీ మనస్సులో బాగా ఆవలంబించు.
ఇదానీం రాజశార్దూల వస్తుసమ్ప్రతిపత్తయే । శృణు విన్ధ్యేభవృత్తాన్తవివృతిం స్మయకారిణీమ్
రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! నిజమైన విషయాన్ని గ్రహించేందుకు ఇప్పుడు విన్ధ్యవనంలో జరిగిన ఆహ్లాదకరమైన కథను విను.
యో ఽసౌ విన్ధ్యవనే హస్తీ సో ఽస్మిన్ భూమితలే భవాన్ । యౌ వైరాగ్యవివేకౌ తే తౌ తస్య దశనౌ శితౌ
విన్ధ్యవనంలో ఉన్న ఆ ఏనుగు ఈ భూమిపై నువ్వే. ఆ రెండు పదునైన దంతాలు నీ విరక్తి, వివేకం.
యశ్ చాసౌ వారణాక్రాన్తితత్పరో హస్తిపస్ స్థితః । తద్ అజ్ఞానం త్వదాక్రాన్తితత్పరం తవ దుఃఖదమ్
ఏనుగును అదుపులో పెట్టేవాడు అక్కడ ఉన్నట్టు, నిన్ను బాధించే అజ్ఞానం కూడా నిన్ను కట్టిపడేయడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.
అతిశక్తో ఽప్య్ అశక్తేన దుఃఖాద్ దుఃఖం భయాద్ భయమ్ । హస్తీ హస్తిపకేనేవ రాజన్ మౌర్ఖ్యేణ నీయసే
ఓ రాజా, నీవు ఎంత శక్తివంతుడైనా, బలహీనత చేత బాధ నుంచి బాధకూ, భయంకు భయానికీ నడిపించబడుతున్నావు. ఏనుగు తన పాలకుని చేతికి లోబడి నడిపించబడినట్టు, నీవు మూర్ఖత్వం వల్ల నడిపించబడుతున్నావు.
యల్ లోహరజ్జుసారేణ వారణః పరియన్త్రితః । తద్ ఆశాపాశజాలేన భవాన్ ఆపదమ్ ఆగతః
ఎలా ఒక ఏనుగు ఇనుప గొలుసుతో కట్టబడి ఉంటుందో, అలాగే నీవు ఆశల బంధంలో చిక్కుకుని కష్టంలో పడిపోయావు.
ఆశా హి లోహరజ్జుభ్యో విషమా విపులా దృఢా । కాలేన క్షీయతే లోహం తృష్ణా తు పరివర్ధతే
ఇనుప గొలుసులతో పోలిస్తే ఆశలు మరింత ప్రమాదకరమైనవి, విస్తారమైనవి, బలమైనవి. కాలం గడిచే కొద్దీ ఇనుము తరిగిపోతుంది, కాని తృష్ణ మాత్రం మరింత పెరుగుతుంది.
యద్ బద్ధం ప్రేక్షతే వైరీ గజమ్ ఆరాద్ అలక్షితః । ప్రేక్షతే త్వాం తద్ అజ్ఞానం క్రీడార్థం బద్ధమ్ ఏకకమ్
ఎలా శత్రువు దూరం నుంచి కట్టుబడిన ఏనుగును రహస్యంగా గమనిస్తాడో, అలాగే అజ్ఞానం నిన్ను ఒంటరిగా, బంధించబడినవాడివిగా, తన ఆట కోసం చూస్తుంది.
యద్ బభఞ్జ గజశ్ శస్త్రశృఙ్ఖలాజాలబన్ధనమ్ । తత్ తత్యాజ భవాన్ భోగభూమిం రాజ్యమ్ అకణ్టకమ్
ఏనుగు ఆయుధాల గొలుసులు, వలలు విరగదీసినట్లే, భోగభూమి అయిన రాజ్యాన్ని, ఎలాంటి కష్టాలు లేని ఆ రాజ్యాన్ని, నువ్వు వదిలిపెట్టావు.
కదాచిత్ సుకరం శస్త్రశృఙ్ఖలాజాలభేదనమ్ । న త్వ్ అస్య మనసస్ సాధో భోగాశావినివారణమ్
కొన్నిసార్లు ఆయుధాల గొలుసులు, వలలు విరగదీయడం సులభమే. కానీ, ఓ మేలైనవాడా, మనసులోని భోగాసక్తిని వదిలేయడం అంత ఈజీ కాదు.
యద్ ఇభే పాటయత్య్ ఉచ్చైర్ బన్ధం హస్తిపకో ఽపతత్ । త్వయి త్యజతి తద్ రాజ్యమ్ అజ్ఞానం పతితం క్షతమ్
ఏనుగు తన బంధనాలను బలంగా విరగదీస్తే, ఏనుగుపాలకుడు పడిపోతాడు. అలాగే, నువ్వు రాజ్యాన్ని వదిలినప్పుడు, అజ్ఞానం గాయపడి పడిపోయింది.
యదా విరక్తః పురుషో భోగాశాం త్యక్తుమ్ ఇచ్ఛతి । తదా ప్రకమ్పతే ఽజ్ఞానం ఛేద్యవృక్షపిశాచవత్
ఒకడు భోగాలపై ఆసక్తిని వదిలేయాలని నిజంగా కోరుకున్నప్పుడు, అజ్ఞానం, కోతకు సిద్ధంగా ఉన్న చెట్టుకు కట్టిన పిశాచంలా, వణికిపోతుంది.
యదా వివేకీ పురుషో భోగాన్ సన్త్యజ్య తిష్ఠతి । తదా పలాయతే ఽజ్ఞానం ఛిన్నవృక్షపిశాచవత్
వివేకం కలిగిన మనిషి అనుభవాల్ని వదిలిపెట్టి స్థిరంగా నిలుస్తే, అజ్ఞానం కోతపోయిన చెట్టులోంచి దయ్యం పారిపోవడం లాంటిది.
భోగౌఘే నూనమ్ ఉన్ముక్తే పతత్య్ అజ్ఞానమ్ అస్థితి । పాదపే క్రకచచ్ఛిన్నే కులాయస్ తద్గతో యథా
సుఖాల ప్రవాహాన్ని దూరం చేసేసినప్పుడు, అజ్ఞానం తప్పక కూలిపోతుంది. అది చెట్టు కోసిపడితే అందులో ఉన్న గూడు పడిపోవడం లాంటిది.
యదా వనం ప్రయాతస్ త్వం తదాజ్ఞానం క్షతం త్వయా । పతితం సన్ న విహతం మనస్త్యాగమహాసినా
నీవు అడవికి వెళ్లినప్పుడు, అజ్ఞానం నీ చేతిలో గాయపడింది. అది పడిపోయినా, మనస్సు త్యాగం అనే గొప్ప ఖడ్గంతో పూర్తిగా నశించలేదు.
తేన భూయస్ సముత్థాయ స్మృత్వా పరిభవః కృతః । తపఃప్రపఞ్చఖాతే ఽస్మిన్ గహనే త్వం నియోజితః
అందుకే అది మళ్లీ లేచి, జరిగిన అవమానాన్ని గుర్తు చేసుకుని, నిన్ను ఈ తపస్సు అనే అడవి గుట్టులోకి నడిపించింది.
తదైవాఘాతయిష్యస్ త్వం యద్య్ అజ్ఞానం యదా పతత్ । రాజ్యత్యాగవిధౌ తత్ త్వాం నాహనిష్యత్ క్షయం గతమ్
అప్పుడు, ఆ అజ్ఞానం పుట్టిన వెంటనే నీవు దాన్ని నశింపజేసి ఉంటే, రాజ్యాన్ని వదిలే సమయంలో అది ముందే పోయి ఉండేది. అప్పుడు అది నీకు ఎలాంటి హాని చేయేది కాదు.
యత్ ఖాతవలయస్ తేన వైరిణా హస్తినః కృతః । తత్ తపోదుఃఖమ్ అతులమ్ అజ్ఞానేన తవార్పితమ్
ఆ గజశత్రువు గుహలో పెట్టిన ఉంగరం వల్ల నీకు కలిగిన తపస్సు బాధ, అసలు చెప్పలేనంత గొప్పది. ఆ బాధ నీ అజ్ఞానం వల్లే నీ మీద పడింది.
యాం తస్య రాజసామగ్రీం గజారేర్ ఆహరన్ నృపః । సా త్వదజ్ఞాననృపతేశ్ చిత్తభూతిర్ విసారిణీ
ఆ గజశత్రువు గుహ నుంచి రాజు తెచ్చిన రాజధనం, నిజానికి నీ అజ్ఞానరాజు మనస్సులోంచి బయటకు వచ్చిన సంపదే.
త్వం గజేన్ద్రస్ తపఃఖాతే దీర్ఘే వనగతో ఽపి సన్ । అజ్ఞానవైరిణా తేన నిక్షిప్తస్ తరసాచితి
నీవు గజేంద్రుడిలా తపస్సు కోసం అడవిలోని లోతైన గుహలో ఎంతకాలం ఉన్నా, ఆ అజ్ఞానం అనే శత్రువు నిన్ను బలవంతంగా అక్కడ పడేసింది.
యత్ ఖాతవలయో బాలలతాభిర్ అవగుణ్ఠితః । ఆవృతం తత్ తపోదుఃఖమ్ ఈషత్సజ్జనవృత్తిభిః
తపస్సు వల్ల కలిగే బాధ, చిన్నప్పటి ముద్దుబొడ్డు కొమ్మలతో కొంతవరకు దాచబడింది. మంచివారి ప్రవర్తన వల్ల అది కొద్దిగా మాత్రమే ఆవృతమైంది.
ఇత్య్ అద్యాపి తపఃఖాతే దుఃఖే హ్య్ అస్మిన్ సుదారుణే । స్థితో ఽసి పాతాలతలే నృప బద్ధో యథా బడిః
ఇప్పటికీ నీవు ఈ తపస్సు అనే గడ్డిలో, ఈ తీవ్రమైన బాధలో, ఓ రాజా, అడుగున బడిపడిన చేపలా బంధించబడి ఉన్నావు.