స్వదేశస్యాతిదూరస్థమ్ ఆగతో ఽసీమమ్ ఆశ్రమమ్ । భువో ఽన్తమ్ ఇవ విశ్రాన్త్యై వైనతేయస్ సకచ్ఛపః
నీవు నీ స్వదేశాన్ని దాటి, చాలా దూరంగా ఉన్న ఈ ఆశ్రమానికి వచ్చావు. అది గరుడపక్షి కూర్మంతో కలిసి విశ్రాంతికోసం భూమి చివరకు వెళ్ళినట్టు ఉంది.
కేవలం సర్వసన్త్యాగే శేషితాహమ్మతిస్ త్వయా । మృష్టాఖిలకలఙ్కేన స్వసత్తేవానిలేన ఖే
నీవు అన్నిటినీ వదిలిపెట్టినప్పటికీ, కేవలం 'నేను' అనే భావన మాత్రమే మిగిలింది. అది కూడా అన్ని మలినాలు తొలగిపోయిన నీ స్వరూపం, ఆకాశంలో గాలి లాగ శుద్ధంగా ఉంది.
మనోమాత్రే హృదస్ త్యక్తే యావత్ తే యాతి పూర్ణతామ్ । త్యాగస్ తావద్ వికల్పస్ త్వాం ఖమ్ అమ్బుద ఇవావృణోత్
మనస్సే హృదయం అని భావించి, దాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టని వరకు, ఆ వదిలిపెట్టిన భావన మేఘంలా నిన్ను ఆకాశాన్ని కప్పినట్టు కప్పేస్తుంది.
నాయం స పరమానన్దస్ సర్వత్యాగో మహోదయః । కో ఽప్య్ ఉచ్చైర్ అన్య ఏవాసౌ చిరసాధ్యో మహాన్ ఇతి
ఇది పరమానందం కాదు, అంతటా వదిలిపెట్టిన గొప్ప స్థితి కాదు. అది మరొకటి, చాలా ఎత్తైనది, ఎంతకాలం ప్రయత్నించినా అందుకోవడం కష్టం, నిజంగా గొప్పది.
చిన్తయేతి గతే వృద్ధిం సఙ్కల్పగ్రహణే శనైః । వాత్యయేవ వనస్పన్దే త్యాగః ప్రోడ్డీయ తే గతః
ఆలోచనలు ఒక్కొక్కటిగా పెరిగి, మనస్సు సంకల్పాలను పట్టుకోవడం మొదలుపెడితే, అప్పుడు గాలి అడవిలో చెట్లను ఊదినట్టు నీ వదిలిపెట్టిన భావన కూడా పోయిపోతుంది.
త్యాగితా స్యాత్ కుతస్ తస్య చిన్తామ్ అప్య్ ఆవృణోతి యః । పవనస్పన్దయుక్తస్య నిస్స్పన్దత్వం కుతస్ తరోః
ఎవరికి ఆలోచనలు ఇంకా మనస్సును కప్పుకుంటున్నాయో, వారికి వదిలిపెట్టిన స్థితి ఎలా వస్తుంది? గాలి ఊదుతున్నప్పుడు చెట్టు ఎప్పుడూ కదలకుండా ఉంటుంది?
చిన్తైవ చిత్తమ్ ఇత్య్ ఆహుస్ సఙ్కల్పేతరనామకమ్ । తస్యామ్ ఏవ స్ఫురన్త్యాం తు చిత్తం త్యక్తం కథం భవేత్
ఆలోచనలే మనస్సు అని చెబుతారు. దీనిని సంకల్పం అని కూడా అంటారు. ఆలోచనలు కొనసాగుతూనే ఉంటే, మనస్సును పూర్తిగా వదిలేశామనడం ఎలా సాధ్యం?
చిత్తే గృహీతే త్రిజగజ్జాలబీజకణే క్షణాత్ । కథం సమ్పద్యతే సాధో సర్వత్యాగో నిరఞ్జనః
ఓ మేలైనవాడా! మూడు లోకాల అల్లికకు విత్తనమైన మనస్సు ఒక్క క్షణమైనా పట్టుకొని ఉంటే, నిష్కల్మషమైన సంపూర్ణ త్యాగం ఎలా కలుగుతుంది?
సఙ్కల్పగ్రహణేనాన్తస్ త్యాగః ప్రోడ్డీయ తే గతః । శబ్దసంశ్రవణేనాఙ్గ యథా గ్రామవిహఙ్గమః
సంకల్పాలను పట్టుకుంటే, నీ అంతరంగ త్యాగం గాలిలోకెగిరిపోయినట్లవుతుంది. అది ఊరిపక్షి తన జత పిలుపు వింటే ఎట్లా దూరంగా వెళ్ళిపోతుందో, అలాగే.
నిశ్చిన్తత్వధనం సర్వం త్యాగ ఆదాయ తే గతః । ఆమన్త్ర్యాపూజితో యాతి యస్ స దుఃఖం కరోతి హి
నీవు త్యాగంతో సంపాదించిన ఆ నిర్లిప్తతా సంపద అంతా నిన్ను వదిలిపోతుంది. పిలిచినా, గౌరవించినా వెళ్లిపోతే, అది చివరకు బాధనే ఇస్తుంది.
సర్వత్యాగమణావ్ ఏవం గతే కమలలోచన । తపఃకాచమణిర్ దృష్టస్ త్వయా సఙ్కల్పచక్షుషా
కమలలోచన, నీవు అన్ని రకాల త్యాగాన్ని మణిలా నిలిపినప్పుడు, నీ సంకల్ప దృష్టితో తపస్సు అనే పారదర్శక మణిని చూశావు.
త్వయా తస్మింస్ తపస్య్ ఏవ దుఃఖే దృష్టిభ్రమోదితే । గ్రాహ్యైకభావనా బద్ధా జలేన్దౌ శిశునా యథా
ఆ తపస్సులో, అది తానే బాధగా, మాయా దృష్టిలో పుట్టినదిగా ఉండగా, నీవు నీ మనసు ఒక్కదానిపైనే కేంద్రీకరించావు. అది నీటిలో చంద్రుని పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించే పిల్లాడిలా ఉంది.
అవాసనమ్ అనారభ్య కృతానన్దా సవాసనా । ఆద్యన్తమధ్యవిషమా దుఃఖాయైవ తపఃక్రియా
అవశేష వాసనలను వదలకుండా, నిజంగా ప్రారంభించకుండా, నీవు కోరికలతో నిండిన తపస్సు చేసావు. మొదట, మధ్య, చివర అన్నీ అసమంగా ఉండే అలాంటి తపస్సు చివరకు బాధకే దారి తీస్తుంది.
అమితానన్దమ్ ఉత్సృజ్య సుసాధం యః ప్రవర్తతే । మితే వస్తుని దుస్సాధే స్వాత్మహా స శఠస్ స్మృతః
అపారమైన ఆనందాన్ని వదిలిపెట్టి, పరిమితమైన వస్తువులో సాధించలేని దానిని కోరుకుంటూ వెంబడించేవాడు తనను తానే మోసగాడిగా చేసుకునే మూర్ఖుడని చెప్పబడతాడు.
సర్వత్యాగస్ సమారభ్య న వినిష్పాదితస్ త్వయా । తపోదుఃఖైకతజ్జ్ఞేన బద్ధేన వనసద్మని
నీవు అన్ని విషయాలను పూర్తిగా వదిలిపెట్టలేదు. తపస్సు వల్ల కలిగే బాధ మాత్రమే తెలుసుకుని, అడవిలో నివసించడంలోనే నిన్ను నీవు బంధించుకున్నావు.
రాజ్యబన్ధాద్ వినిష్క్రమ్య గజవద్ దుఃఖపూరితే । వనవాసాభిధే సాధో బద్ధో ఽసి దృఢబన్ధనే
రాజ్యానికి సంబంధించిన బంధనాన్ని వదిలిపెట్టి, ఓ సద్గుణుడా, ఏనుగు లాగా బాధతో నిండిన అడవి జీవితం అనే బలమైన బంధనంలో నీవు చిక్కుకున్నావు.
ద్విగుణా ఏవ తే చిన్తాశ్ శీతవాతాతపాదయః । బన్ధనాద్ అధికం మన్యే వనవాసమ్ అజానతః
నీ బాధలు రెట్టింపు అయ్యాయి — చలి, గాలి, వేడి మొదలైనవి. బంధనమేమిటో తెలియని వాడికి అడవి జీవితం ఇంకా పెద్ద బంధనమని నేను భావిస్తున్నాను.
చిన్తామణిర్ మయా ప్రాప్త ఇత్య్ అలం బుద్ధవాన్ అసి । న లబ్ధవాన్ భవాన్ సాధో స్ఫటికస్యాపి ఖణ్డికామ్
"నేను మనసు కోరిన రత్నాన్ని పొందాను" అని నీవు అనుకుంటున్నావు. కానీ, ఓ సద్గుణుడా, నీవు క్రిస్టల్ రాయి చిన్న ముక్కను కూడా పొందలేదు.
ఇత్య్ ఏతద్ అఙ్గ మణియత్నకథాసమానం సమ్యఙ్ మయా ప్రకటితం తవ పద్మనేత్ర । ఉద్బోధ్య బోధమ్ అమలం స్వయమ్ ఏవ బుద్ధ్యా యద్ వచ్మి తత్ పరిణతిం కురు చిత్తకోశే
కమలనేత్రుడా! నేను నీకు ఎంతో శ్రద్ధగా, విలువైన కథను చెప్పినట్టు ఈ విషయాన్ని స్పష్టంగా వివరించాను. నీవు నీ బుద్ధితో స్వయంగా నిర్మలమైన జ్ఞానాన్ని మేల్కొనిపరచు. నేను చెప్పినదాన్ని నీ మనస్సులో బాగా ఆవలంబించు.
ఇదానీం రాజశార్దూల వస్తుసమ్ప్రతిపత్తయే । శృణు విన్ధ్యేభవృత్తాన్తవివృతిం స్మయకారిణీమ్
రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! నిజమైన విషయాన్ని గ్రహించేందుకు ఇప్పుడు విన్ధ్యవనంలో జరిగిన ఆహ్లాదకరమైన కథను విను.
యో ఽసౌ విన్ధ్యవనే హస్తీ సో ఽస్మిన్ భూమితలే భవాన్ । యౌ వైరాగ్యవివేకౌ తే తౌ తస్య దశనౌ శితౌ
విన్ధ్యవనంలో ఉన్న ఆ ఏనుగు ఈ భూమిపై నువ్వే. ఆ రెండు పదునైన దంతాలు నీ విరక్తి, వివేకం.
యశ్ చాసౌ వారణాక్రాన్తితత్పరో హస్తిపస్ స్థితః । తద్ అజ్ఞానం త్వదాక్రాన్తితత్పరం తవ దుఃఖదమ్
ఏనుగును అదుపులో పెట్టేవాడు అక్కడ ఉన్నట్టు, నిన్ను బాధించే అజ్ఞానం కూడా నిన్ను కట్టిపడేయడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.
అతిశక్తో ఽప్య్ అశక్తేన దుఃఖాద్ దుఃఖం భయాద్ భయమ్ । హస్తీ హస్తిపకేనేవ రాజన్ మౌర్ఖ్యేణ నీయసే
ఓ రాజా, నీవు ఎంత శక్తివంతుడైనా, బలహీనత చేత బాధ నుంచి బాధకూ, భయంకు భయానికీ నడిపించబడుతున్నావు. ఏనుగు తన పాలకుని చేతికి లోబడి నడిపించబడినట్టు, నీవు మూర్ఖత్వం వల్ల నడిపించబడుతున్నావు.
యల్ లోహరజ్జుసారేణ వారణః పరియన్త్రితః । తద్ ఆశాపాశజాలేన భవాన్ ఆపదమ్ ఆగతః
ఎలా ఒక ఏనుగు ఇనుప గొలుసుతో కట్టబడి ఉంటుందో, అలాగే నీవు ఆశల బంధంలో చిక్కుకుని కష్టంలో పడిపోయావు.
ఆశా హి లోహరజ్జుభ్యో విషమా విపులా దృఢా । కాలేన క్షీయతే లోహం తృష్ణా తు పరివర్ధతే
ఇనుప గొలుసులతో పోలిస్తే ఆశలు మరింత ప్రమాదకరమైనవి, విస్తారమైనవి, బలమైనవి. కాలం గడిచే కొద్దీ ఇనుము తరిగిపోతుంది, కాని తృష్ణ మాత్రం మరింత పెరుగుతుంది.
యద్ బద్ధం ప్రేక్షతే వైరీ గజమ్ ఆరాద్ అలక్షితః । ప్రేక్షతే త్వాం తద్ అజ్ఞానం క్రీడార్థం బద్ధమ్ ఏకకమ్
ఎలా శత్రువు దూరం నుంచి కట్టుబడిన ఏనుగును రహస్యంగా గమనిస్తాడో, అలాగే అజ్ఞానం నిన్ను ఒంటరిగా, బంధించబడినవాడివిగా, తన ఆట కోసం చూస్తుంది.
యద్ బభఞ్జ గజశ్ శస్త్రశృఙ్ఖలాజాలబన్ధనమ్ । తత్ తత్యాజ భవాన్ భోగభూమిం రాజ్యమ్ అకణ్టకమ్
ఏనుగు ఆయుధాల గొలుసులు, వలలు విరగదీసినట్లే, భోగభూమి అయిన రాజ్యాన్ని, ఎలాంటి కష్టాలు లేని ఆ రాజ్యాన్ని, నువ్వు వదిలిపెట్టావు.
కదాచిత్ సుకరం శస్త్రశృఙ్ఖలాజాలభేదనమ్ । న త్వ్ అస్య మనసస్ సాధో భోగాశావినివారణమ్
కొన్నిసార్లు ఆయుధాల గొలుసులు, వలలు విరగదీయడం సులభమే. కానీ, ఓ మేలైనవాడా, మనసులోని భోగాసక్తిని వదిలేయడం అంత ఈజీ కాదు.
యద్ ఇభే పాటయత్య్ ఉచ్చైర్ బన్ధం హస్తిపకో ఽపతత్ । త్వయి త్యజతి తద్ రాజ్యమ్ అజ్ఞానం పతితం క్షతమ్
ఏనుగు తన బంధనాలను బలంగా విరగదీస్తే, ఏనుగుపాలకుడు పడిపోతాడు. అలాగే, నువ్వు రాజ్యాన్ని వదిలినప్పుడు, అజ్ఞానం గాయపడి పడిపోయింది.
యదా విరక్తః పురుషో భోగాశాం త్యక్తుమ్ ఇచ్ఛతి । తదా ప్రకమ్పతే ఽజ్ఞానం ఛేద్యవృక్షపిశాచవత్
ఒకడు భోగాలపై ఆసక్తిని వదిలేయాలని నిజంగా కోరుకున్నప్పుడు, అజ్ఞానం, కోతకు సిద్ధంగా ఉన్న చెట్టుకు కట్టిన పిశాచంలా, వణికిపోతుంది.