సో ఽన్వియేష గజం యత్నాద్ గుల్మకాన్తరితం వనే । పయోదపిహితం భోక్తుం రాహుర్ ఇన్దుమ్ ఇవామ్బరే
అతడు అడవిలో గుబురులో దాగి ఉన్న ఏనుగును ఎంతగానో వెతికాడు. మేఘాలతో ఆవృతమైన ఆకాశంలో చంద్రుడిని మింగడానికి రాహువు ప్రయత్నించినట్టు అతడు వెతికాడు.
చిరేణాలభతేభేన్ద్రం కస్మింశ్చిత్ కాననే స్థితమ్ । విశ్రామ్యన్తం తరుతలే సమరాద్ ఇవ నిర్గతమ్
చాలా కాలం తర్వాత, అడవిలో ఒకచోట, చెట్టు కింద విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న ఏనుగు రాజును అతడు కనుగొన్నాడు. యుద్ధం నుండి బయటపడినవాడిలా అతడు అక్కడ విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నాడు.
అథ యత్ర స్థితో నాగస్ తత్ర తద్బన్ధనక్షమమ్ । పరయా రాజసామగ్ర్యా గజలమ్పటరూపయా
ఆనగా, ఏనుగు ఉన్న చోటే, రాజసమర్థతతో, ఏనుగులను పట్టుకోవడంలో నిపుణుడిలా, అక్కడే బలమైన ఉగ్గుపాటు సిద్ధం చేశాడు.
స ఖాతవలయం చక్రే హస్తిపః కాననే నవమ్ । సర్వదిక్కం విధిర్ భూమౌ సముద్రవలయం యథా
ఆ అడవిలో ఆ వేటగాడు కొత్తగా ఒక గోతిని తవ్వి, దాని చుట్టూ గట్టుగా ముట్టడి వేసి, భూమిపై సముద్రం చుట్టుముట్టినట్టు అన్ని దిశలకూ ఏర్పాటుచేశాడు.
ఉపర్య్ అస్థగయజ్ జీర్ణలతౌఘేన స తం శఠః । శూన్యం తన్వభ్రజాలేన శరత్కాల ఇవామ్బరమ్
ఆ మాయగాడు ఆ గోతిని పైన వాడిపోయిన లతలతో మూసి, పలుచని దారాలతో ఖాళీగా ఉన్నట్టు కనిపించేలా చేశాడు; అది శరదృతువులో ఆకాశం ఎలా ఉంటుందో అలా కనిపించింది.
దినైః కతిపయైర్ ఏవ వారణో విహరన్ వనే । తస్మిన్ నిపతితః ఖాతే శుష్కాబ్ధావ్ ఇవ పర్వతః
కొన్ని రోజుల్లోనే, ఆ ఏనుగు అడవిలో సంచరిస్తూ, ఆ గోతిలో పడిపోయింది. అది ఎండిపోయిన సముద్రంలో పర్వతం పడినట్టుంది.
వ్రజన్ సర్పాకృతౌ కూపే పాతాలతలభీషణే । ఖాతే శుష్కాబ్ధిఖాతాభే గజరత్నసముద్గకే
ఆనగా, ఆ ఏనుగు పాము ఆకారంలో ఉన్న, పాతాళంలో ఉన్నట్టు భయంకరంగా కనిపించే, ఎండిపోయిన సముద్రపు గుంటలా లోతుగా ఉన్న, ఏనుగు ముత్యాల పెట్టె లాంటి బావిలో పడిపోయింది.
ఇతి భూయో దృఢం బద్ధస్ తేన హస్తిపకేన సః । తిష్ఠత్య్ అద్యాపి దుఃఖేన భూసద్మని యథా బడిః
అలా, ఆ ఏనుగు పట్టేవాడు దృఢంగా బంధించడంతో, ఆ ఏనుగు ఇప్పటికీ భూమిపై ఉన్న చేప ఎండిపోవడం లాగా బాధతోనే ఉంది.
అహనిష్యత్ పురైవాసౌ యద్య్ అగ్రోపగతం రిపుమ్ । తన్ నాలప్స్యత తద్ దుఃఖం గజః ఖాతనిబన్ధనమ్
ఆ శత్రువు దగ్గరకు వచ్చేటప్పుడే ఏనుగు దాన్ని నాశనం చేసి ఉండి ఉంటే, ఆ గుంటలో బంధించబడిన బాధను అనుభవించాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు.
మౌర్ఖ్యాద్ ఆగామినం కాలం వర్తమానక్రియాక్రమైః । అశోధయన్ నరో దుఃఖం యాతి విన్ధ్యగజో యథా
వెధవతనం వల్ల, భవిష్యత్తు విషయాలను ప్రస్తుత చర్యల ద్వారా పరిశీలించని మనిషి, ఆ వింధ్య పర్వతాల ఏనుగు లాగా బాధలో పడతాడు.
ముక్తో ఽస్మి శస్త్రనిగడాద్ ఇతి తుష్టో ఽపి వారణః । దూరస్థో ఽపి పునర్ బద్ధో మౌర్ఖ్యం క్వేవ న బాధతే
ఏనుగు తనను ఆయుధాల బంధనాల నుంచి విడిపించుకున్నానని సంతోషంగా అనుకున్నా, దూరంలో ఉన్నప్పటికీ మళ్లీ బంధించబడతాడు. మూర్ఖత్వం ఎక్కడ బాధలు కలిగించదో చెప్పండి.
మౌర్ఖ్యం నిబన్ధనమ్ అవైహి పరం మహాత్మన్ బన్ధో న బన్ధ ఇహ చేతసి తద్వియుక్తే । ఆత్మోదయే త్రిజగద్ ఆత్మమయం సమస్తమ్ అశ్వే స్థితస్య సహయా నను సర్వభూమిః
ఓ మహాత్మా! నిజమైన బంధనం మూర్ఖత్వమే అని తెలుసుకో. మనసు దాని నుంచి విముక్తమైతే, ఇక్కడ బంధనం అనేది బంధనం కాదు. ఆత్మ జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, మూడు లోకాలు అన్నీ ఆత్మతోనే నిండినవిగా కనిపిస్తాయి. గుర్రంపై కూర్చున్నవాడికి మొత్తం భూమి అందుబాటులో ఉన్నట్లే.
మణిసాధనవన్యేభబన్ధనాద్య్ అమరాత్మజ । సూచితం సత్కథాజాలం పునర్ మే ప్రకటీకురు
ఓ అమరాత్మజా! మణి, సాధన, అడవి ఏనుగు, బంధనం వంటి కథలను నువ్వు సూచించావు. ఇప్పుడు ఆ సద్గాథల సముదాయాన్ని నాకు మరొకసారి స్పష్టంగా వివరించు.
వాక్యార్థదృష్టేర్ నిష్పత్త్యా హృద్గృహే చిత్తభిత్తిషు । శృణుష్వ సత్కథాచిత్రం చిత్రమ్ ఉన్మీలయామి తే
పదార్థాల దృష్టితో, వాటి ఫలితాన్ని హృదయ గృహంలో, మనస్సు గోడలపై చూసి విను. ఈ అద్భుతమైన సద్గాథను నీకు నేను విపులంగా వివరించబోతున్నాను.
యో ఽసౌ శాస్త్రార్థకుశలస్ తత్త్వజ్ఞానే త్వ్ అపణ్డితః । రత్నసంసాధనే ప్రోక్తస్ స త్వమ్ ఏవ మహీపతే
ధర్మగ్రంథాల అర్థాన్ని బాగా తెలిసినవాడవు గానీ, నిజమైన తత్వాన్ని తెలుసుకోని వాడివి. ఇది రత్నాలను కూడబెట్టడమే అని అంటారు. ఓ రాజా, నువ్వే అలాంటి వాడివి.
తజ్జ్ఞో భవసి శాస్త్రేషు రవిర్ మేరుతటేష్వ్ ఇవ । తత్త్వజ్ఞానే తు విశ్రాన్తో న త్వం దృషద్ ఇవామ్బరే
నువ్వు ధర్మగ్రంథాలలో నిపుణుడివి, అది మెరుపర్వత శిఖరాలపై వెలిగే సూర్యునిలా ఉంది. కానీ తత్వజ్ఞానంలో స్థిరంగా లేవు, అది ఆకాశంలో ఉన్న రాయిలా ఉంది.
విద్ధి చిన్తామణిం సాధో సర్వత్యాగమ్ అకృత్రిమమ్ । తమ్ అన్తం సర్వదుఃఖానాం సంసాధయసి శుద్ధధీః
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, అన్ని విషయాలను పూర్తిగా, మాయ లేకుండా వదిలిపెట్టడమే నిజమైన చింతామణి అని తెలుసుకో. శుద్ధమైన మనసుతో నీవు అన్ని బాధలకు అంతం కలిగించగలవు.
సర్వత్యాగేన శుద్ధేన సర్వమ్ ఆసాద్యతే ఽనఘ । సర్వత్యాగో హి సామ్రాజ్యం కిం చిన్తామణినా భవేత్
పవిత్రమైన అన్ని విషయాల త్యాగంతో అన్నీ పొందవచ్చు, ఓ పాపరహితుడా. అన్ని విషయాలను వదిలిపెట్టడమే నిజమైన సామ్రాజ్యం; అలాంటప్పుడు చింతామణి ఏం చేయగలదు?
సిద్ధస్ స సర్వసన్త్యాగస్ సాధో సంసాధితస్ తవ । ఖర్వీకుర్వఞ్ జగద్భూతిం విన్ధ్యస్యాత్మోదయో యథా
ఓ మహానుభావా! నీవు అన్ని విషయాలను పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, పరిపూర్ణుడవయ్యావు. నీ త్యాగంతో ఈ లోక మహిమ తగ్గిపోయింది, అది వింధ్య పర్వతం ఎదుగుదలతో తన ఎత్తు తగ్గించుకున్నట్టు ఉంది.
సన్త్యక్తం భవతా రాజ్యం సదారధనబాన్ధవమ్ । బ్రహ్మణేవ జగత్సర్గవ్యాపారస్ స్వనిశాగమే
నీవు రాజ్యం, భార్య, ధనం, బంధువులను అన్నిటినీ వదిలిపెట్టావు. అది బ్రహ్మదేవుడు రాత్రి ముగిసినప్పుడు లోక సృష్టి కార్యాన్ని ఆపినట్టు ఉంది.
స్వదేశస్యాతిదూరస్థమ్ ఆగతో ఽసీమమ్ ఆశ్రమమ్ । భువో ఽన్తమ్ ఇవ విశ్రాన్త్యై వైనతేయస్ సకచ్ఛపః
నీవు నీ స్వదేశాన్ని దాటి, చాలా దూరంగా ఉన్న ఈ ఆశ్రమానికి వచ్చావు. అది గరుడపక్షి కూర్మంతో కలిసి విశ్రాంతికోసం భూమి చివరకు వెళ్ళినట్టు ఉంది.
కేవలం సర్వసన్త్యాగే శేషితాహమ్మతిస్ త్వయా । మృష్టాఖిలకలఙ్కేన స్వసత్తేవానిలేన ఖే
నీవు అన్నిటినీ వదిలిపెట్టినప్పటికీ, కేవలం 'నేను' అనే భావన మాత్రమే మిగిలింది. అది కూడా అన్ని మలినాలు తొలగిపోయిన నీ స్వరూపం, ఆకాశంలో గాలి లాగ శుద్ధంగా ఉంది.
మనోమాత్రే హృదస్ త్యక్తే యావత్ తే యాతి పూర్ణతామ్ । త్యాగస్ తావద్ వికల్పస్ త్వాం ఖమ్ అమ్బుద ఇవావృణోత్
మనస్సే హృదయం అని భావించి, దాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టని వరకు, ఆ వదిలిపెట్టిన భావన మేఘంలా నిన్ను ఆకాశాన్ని కప్పినట్టు కప్పేస్తుంది.
నాయం స పరమానన్దస్ సర్వత్యాగో మహోదయః । కో ఽప్య్ ఉచ్చైర్ అన్య ఏవాసౌ చిరసాధ్యో మహాన్ ఇతి
ఇది పరమానందం కాదు, అంతటా వదిలిపెట్టిన గొప్ప స్థితి కాదు. అది మరొకటి, చాలా ఎత్తైనది, ఎంతకాలం ప్రయత్నించినా అందుకోవడం కష్టం, నిజంగా గొప్పది.
చిన్తయేతి గతే వృద్ధిం సఙ్కల్పగ్రహణే శనైః । వాత్యయేవ వనస్పన్దే త్యాగః ప్రోడ్డీయ తే గతః
ఆలోచనలు ఒక్కొక్కటిగా పెరిగి, మనస్సు సంకల్పాలను పట్టుకోవడం మొదలుపెడితే, అప్పుడు గాలి అడవిలో చెట్లను ఊదినట్టు నీ వదిలిపెట్టిన భావన కూడా పోయిపోతుంది.
త్యాగితా స్యాత్ కుతస్ తస్య చిన్తామ్ అప్య్ ఆవృణోతి యః । పవనస్పన్దయుక్తస్య నిస్స్పన్దత్వం కుతస్ తరోః
ఎవరికి ఆలోచనలు ఇంకా మనస్సును కప్పుకుంటున్నాయో, వారికి వదిలిపెట్టిన స్థితి ఎలా వస్తుంది? గాలి ఊదుతున్నప్పుడు చెట్టు ఎప్పుడూ కదలకుండా ఉంటుంది?
చిన్తైవ చిత్తమ్ ఇత్య్ ఆహుస్ సఙ్కల్పేతరనామకమ్ । తస్యామ్ ఏవ స్ఫురన్త్యాం తు చిత్తం త్యక్తం కథం భవేత్
ఆలోచనలే మనస్సు అని చెబుతారు. దీనిని సంకల్పం అని కూడా అంటారు. ఆలోచనలు కొనసాగుతూనే ఉంటే, మనస్సును పూర్తిగా వదిలేశామనడం ఎలా సాధ్యం?
చిత్తే గృహీతే త్రిజగజ్జాలబీజకణే క్షణాత్ । కథం సమ్పద్యతే సాధో సర్వత్యాగో నిరఞ్జనః
ఓ మేలైనవాడా! మూడు లోకాల అల్లికకు విత్తనమైన మనస్సు ఒక్క క్షణమైనా పట్టుకొని ఉంటే, నిష్కల్మషమైన సంపూర్ణ త్యాగం ఎలా కలుగుతుంది?
సఙ్కల్పగ్రహణేనాన్తస్ త్యాగః ప్రోడ్డీయ తే గతః । శబ్దసంశ్రవణేనాఙ్గ యథా గ్రామవిహఙ్గమః
సంకల్పాలను పట్టుకుంటే, నీ అంతరంగ త్యాగం గాలిలోకెగిరిపోయినట్లవుతుంది. అది ఊరిపక్షి తన జత పిలుపు వింటే ఎట్లా దూరంగా వెళ్ళిపోతుందో, అలాగే.
నిశ్చిన్తత్వధనం సర్వం త్యాగ ఆదాయ తే గతః । ఆమన్త్ర్యాపూజితో యాతి యస్ స దుఃఖం కరోతి హి
నీవు త్యాగంతో సంపాదించిన ఆ నిర్లిప్తతా సంపద అంతా నిన్ను వదిలిపోతుంది. పిలిచినా, గౌరవించినా వెళ్లిపోతే, అది చివరకు బాధనే ఇస్తుంది.