తస్యావచ్ఛిన్నపాశస్య మూర్ధ్ని తాలతరో రిపుః । పపాతాక్రమతస్ స్వర్గం హరిర్ మేరోర్ బడేర్ ఇవ
ఆ శత్రువు బంధనాలు తెగిపోయినవాడై, తాటి చెట్టు మీద నుంచి కింద పడిపోయాడు. అది హరి స్వర్గాన్ని ఆశించి, మెరు లేదా బడ మీద నుంచి జారిపడినట్టు జరిగింది.
స పతన్ పాదపాన్ మోహాద్ అప్రాప్య కరిణశ్ శిరః । పపాతోర్ధ్వ్యాం ఫలం పక్వం వాతాహతమ్ ఇవాకులః
అతడు మోహంతో పడిపోతూ, ఏనుగు తలని తాకలేక, గాలికి తాకిడి తగిలిన పండిన పండు లాగ అస్తవ్యస్తంగా కిందకి జారిపోయాడు.
తం పురః పతితం దృష్ట్వా మహేభః కరుణాం యయౌ । స్ఫురత్స్ఫారగుణాస్ సన్తస్ సన్తి తిర్యగ్గతావ్ అపి
అతన్ని తన ముందే పడిపోవడం చూసి, ఆ గొప్ప ఏనుగు దయతో నిండిపోయింది. ఎందుకంటే, మంచి లక్షణాలు ఉన్న వారు, ఎంతటి స్థాయిలో ఉన్నా, పడిపోయినవారిని చూసి కరుణిస్తారు.
పతితం దలయామీతి కిం నామ మమ పౌరుషమ్ । వారణో ఽపీతి కలయన్ న జఘాన చ తం రిపుమ్
ఇప్పటికే పడిపోయినవాడిని నాశనం చేయడంలో నాకు ఏమి పరాక్రమం ఉంటుంది? నేను ఏనుగునై ఉండి, ఈ శత్రువును కొట్టడం సరికాదు అని ఆలోచించి, అతన్ని చంపలేదు.
కేవలం నిగడవ్యూహం విదార్యాశు జగామ హ । వితతం సేతుమ్ ఉత్సార్య విపులౌఘ ఇవామ్భసః
అతడు ఆ గొప్ప గొలుసుల కట్టడాన్ని చీల్చి, వేగంగా వెళ్లిపోయాడు. అది ఒక పెద్ద నీటి ప్రవాహం అడ్డదెబ్బతిన్న ఆనెంలా ఆ అడ్డంకిని చెదరగొట్టాడు.
తమ్ అనాదృత్య మాతఙ్గో భఙ్క్త్వా జాలం జవాద్ యయౌ । విదార్య మేఘసఙ్ఘాతం నభసీవ దివాకరః
ఆనెను పట్టించుకోకుండా, ఆ మాతంగుడు వలాన్ని పగలగొట్టి, వేగంగా వెళ్లిపోయాడు. అది ఆకాశంలో మేఘాలను విడదీస్తూ సూర్యుడు వెలిగినట్లు అయింది.
గతే గజే సముత్తస్థౌ హస్తిపస్ స్వస్థదేహధీః । గజేనైవ సమం తస్య వ్యథా దూరతరం గతా
ఆనె వెళ్లిపోయిన తర్వాత, మాతంగుడు లేచి, తన శరీరమూ మనసూ మళ్లీ కుదుటపడిపోయాయి. ఆ ఆనె దూరమైనప్పుడు, అతని బాధ కూడా దూరమైంది.
ప్రోత్తాలతాలవిటపాత్ స తథా పతితో ఽపి సన్ । న భేదమ్ ఆప దుర్భేదా మన్యే దేహా దురాత్మనామ్
అతడు ఆ ఎత్తయిన తాటి చెట్టు మీద నుంచి పడిపోయినా, ఏమీ కాలేదు. దుష్టుల శరీరాలు విచ్ఛిన్నం చేయడం ఎంత కష్టమో అనిపిస్తోంది.
వర్ధతే ప్రావృషీవాబ్దః కుకార్యేష్వ్ అసతాం బలమ్ । అతీవాసీత్ సముత్సాహీ స గజాక్రమణే తదా
వర్షాకాలంలో నది ఎలా పొంగిపోతుందో, చెడు మనుషుల బలమూ చెడ్డ పనుల్లో అలాగే పెరుగుతుంది. అప్పుడు అతడు ఏనుగును దాడి చేయడానికి చాలా ఉత్సాహంగా ఉన్నాడు.
వారణారిర్ అసింహో ఽసౌ గతేభో దుఃఖమ్ ఆయయౌ । ఆగత్యోపగతే ఽన్తర్ధిం నిధాన ఇవ నిర్ధనః
ఏనుగుకు శత్రువు అయిన సింహం, ఏనుగు వెళ్లిపోయిన తర్వాత బాధపడ్డాడు. వచ్చి, అతడిని కనిపెట్టక పోయి, ఖాళీ నిధిలోకి వచ్చిన పేదవాడిలా అక్కడి నుండి కనిపించకుండా పోయాడు.
సో ఽన్వియేష గజం యత్నాద్ గుల్మకాన్తరితం వనే । పయోదపిహితం భోక్తుం రాహుర్ ఇన్దుమ్ ఇవామ్బరే
అతడు అడవిలో గుబురులో దాగి ఉన్న ఏనుగును ఎంతగానో వెతికాడు. మేఘాలతో ఆవృతమైన ఆకాశంలో చంద్రుడిని మింగడానికి రాహువు ప్రయత్నించినట్టు అతడు వెతికాడు.
చిరేణాలభతేభేన్ద్రం కస్మింశ్చిత్ కాననే స్థితమ్ । విశ్రామ్యన్తం తరుతలే సమరాద్ ఇవ నిర్గతమ్
చాలా కాలం తర్వాత, అడవిలో ఒకచోట, చెట్టు కింద విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న ఏనుగు రాజును అతడు కనుగొన్నాడు. యుద్ధం నుండి బయటపడినవాడిలా అతడు అక్కడ విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నాడు.
అథ యత్ర స్థితో నాగస్ తత్ర తద్బన్ధనక్షమమ్ । పరయా రాజసామగ్ర్యా గజలమ్పటరూపయా
ఆనగా, ఏనుగు ఉన్న చోటే, రాజసమర్థతతో, ఏనుగులను పట్టుకోవడంలో నిపుణుడిలా, అక్కడే బలమైన ఉగ్గుపాటు సిద్ధం చేశాడు.
స ఖాతవలయం చక్రే హస్తిపః కాననే నవమ్ । సర్వదిక్కం విధిర్ భూమౌ సముద్రవలయం యథా
ఆ అడవిలో ఆ వేటగాడు కొత్తగా ఒక గోతిని తవ్వి, దాని చుట్టూ గట్టుగా ముట్టడి వేసి, భూమిపై సముద్రం చుట్టుముట్టినట్టు అన్ని దిశలకూ ఏర్పాటుచేశాడు.
ఉపర్య్ అస్థగయజ్ జీర్ణలతౌఘేన స తం శఠః । శూన్యం తన్వభ్రజాలేన శరత్కాల ఇవామ్బరమ్
ఆ మాయగాడు ఆ గోతిని పైన వాడిపోయిన లతలతో మూసి, పలుచని దారాలతో ఖాళీగా ఉన్నట్టు కనిపించేలా చేశాడు; అది శరదృతువులో ఆకాశం ఎలా ఉంటుందో అలా కనిపించింది.
దినైః కతిపయైర్ ఏవ వారణో విహరన్ వనే । తస్మిన్ నిపతితః ఖాతే శుష్కాబ్ధావ్ ఇవ పర్వతః
కొన్ని రోజుల్లోనే, ఆ ఏనుగు అడవిలో సంచరిస్తూ, ఆ గోతిలో పడిపోయింది. అది ఎండిపోయిన సముద్రంలో పర్వతం పడినట్టుంది.
వ్రజన్ సర్పాకృతౌ కూపే పాతాలతలభీషణే । ఖాతే శుష్కాబ్ధిఖాతాభే గజరత్నసముద్గకే
ఆనగా, ఆ ఏనుగు పాము ఆకారంలో ఉన్న, పాతాళంలో ఉన్నట్టు భయంకరంగా కనిపించే, ఎండిపోయిన సముద్రపు గుంటలా లోతుగా ఉన్న, ఏనుగు ముత్యాల పెట్టె లాంటి బావిలో పడిపోయింది.
ఇతి భూయో దృఢం బద్ధస్ తేన హస్తిపకేన సః । తిష్ఠత్య్ అద్యాపి దుఃఖేన భూసద్మని యథా బడిః
అలా, ఆ ఏనుగు పట్టేవాడు దృఢంగా బంధించడంతో, ఆ ఏనుగు ఇప్పటికీ భూమిపై ఉన్న చేప ఎండిపోవడం లాగా బాధతోనే ఉంది.
అహనిష్యత్ పురైవాసౌ యద్య్ అగ్రోపగతం రిపుమ్ । తన్ నాలప్స్యత తద్ దుఃఖం గజః ఖాతనిబన్ధనమ్
ఆ శత్రువు దగ్గరకు వచ్చేటప్పుడే ఏనుగు దాన్ని నాశనం చేసి ఉండి ఉంటే, ఆ గుంటలో బంధించబడిన బాధను అనుభవించాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు.
మౌర్ఖ్యాద్ ఆగామినం కాలం వర్తమానక్రియాక్రమైః । అశోధయన్ నరో దుఃఖం యాతి విన్ధ్యగజో యథా
వెధవతనం వల్ల, భవిష్యత్తు విషయాలను ప్రస్తుత చర్యల ద్వారా పరిశీలించని మనిషి, ఆ వింధ్య పర్వతాల ఏనుగు లాగా బాధలో పడతాడు.
ముక్తో ఽస్మి శస్త్రనిగడాద్ ఇతి తుష్టో ఽపి వారణః । దూరస్థో ఽపి పునర్ బద్ధో మౌర్ఖ్యం క్వేవ న బాధతే
ఏనుగు తనను ఆయుధాల బంధనాల నుంచి విడిపించుకున్నానని సంతోషంగా అనుకున్నా, దూరంలో ఉన్నప్పటికీ మళ్లీ బంధించబడతాడు. మూర్ఖత్వం ఎక్కడ బాధలు కలిగించదో చెప్పండి.
మౌర్ఖ్యం నిబన్ధనమ్ అవైహి పరం మహాత్మన్ బన్ధో న బన్ధ ఇహ చేతసి తద్వియుక్తే । ఆత్మోదయే త్రిజగద్ ఆత్మమయం సమస్తమ్ అశ్వే స్థితస్య సహయా నను సర్వభూమిః
ఓ మహాత్మా! నిజమైన బంధనం మూర్ఖత్వమే అని తెలుసుకో. మనసు దాని నుంచి విముక్తమైతే, ఇక్కడ బంధనం అనేది బంధనం కాదు. ఆత్మ జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, మూడు లోకాలు అన్నీ ఆత్మతోనే నిండినవిగా కనిపిస్తాయి. గుర్రంపై కూర్చున్నవాడికి మొత్తం భూమి అందుబాటులో ఉన్నట్లే.
మణిసాధనవన్యేభబన్ధనాద్య్ అమరాత్మజ । సూచితం సత్కథాజాలం పునర్ మే ప్రకటీకురు
ఓ అమరాత్మజా! మణి, సాధన, అడవి ఏనుగు, బంధనం వంటి కథలను నువ్వు సూచించావు. ఇప్పుడు ఆ సద్గాథల సముదాయాన్ని నాకు మరొకసారి స్పష్టంగా వివరించు.
వాక్యార్థదృష్టేర్ నిష్పత్త్యా హృద్గృహే చిత్తభిత్తిషు । శృణుష్వ సత్కథాచిత్రం చిత్రమ్ ఉన్మీలయామి తే
పదార్థాల దృష్టితో, వాటి ఫలితాన్ని హృదయ గృహంలో, మనస్సు గోడలపై చూసి విను. ఈ అద్భుతమైన సద్గాథను నీకు నేను విపులంగా వివరించబోతున్నాను.
యో ఽసౌ శాస్త్రార్థకుశలస్ తత్త్వజ్ఞానే త్వ్ అపణ్డితః । రత్నసంసాధనే ప్రోక్తస్ స త్వమ్ ఏవ మహీపతే
ధర్మగ్రంథాల అర్థాన్ని బాగా తెలిసినవాడవు గానీ, నిజమైన తత్వాన్ని తెలుసుకోని వాడివి. ఇది రత్నాలను కూడబెట్టడమే అని అంటారు. ఓ రాజా, నువ్వే అలాంటి వాడివి.
తజ్జ్ఞో భవసి శాస్త్రేషు రవిర్ మేరుతటేష్వ్ ఇవ । తత్త్వజ్ఞానే తు విశ్రాన్తో న త్వం దృషద్ ఇవామ్బరే
నువ్వు ధర్మగ్రంథాలలో నిపుణుడివి, అది మెరుపర్వత శిఖరాలపై వెలిగే సూర్యునిలా ఉంది. కానీ తత్వజ్ఞానంలో స్థిరంగా లేవు, అది ఆకాశంలో ఉన్న రాయిలా ఉంది.
విద్ధి చిన్తామణిం సాధో సర్వత్యాగమ్ అకృత్రిమమ్ । తమ్ అన్తం సర్వదుఃఖానాం సంసాధయసి శుద్ధధీః
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, అన్ని విషయాలను పూర్తిగా, మాయ లేకుండా వదిలిపెట్టడమే నిజమైన చింతామణి అని తెలుసుకో. శుద్ధమైన మనసుతో నీవు అన్ని బాధలకు అంతం కలిగించగలవు.
సర్వత్యాగేన శుద్ధేన సర్వమ్ ఆసాద్యతే ఽనఘ । సర్వత్యాగో హి సామ్రాజ్యం కిం చిన్తామణినా భవేత్
పవిత్రమైన అన్ని విషయాల త్యాగంతో అన్నీ పొందవచ్చు, ఓ పాపరహితుడా. అన్ని విషయాలను వదిలిపెట్టడమే నిజమైన సామ్రాజ్యం; అలాంటప్పుడు చింతామణి ఏం చేయగలదు?
సిద్ధస్ స సర్వసన్త్యాగస్ సాధో సంసాధితస్ తవ । ఖర్వీకుర్వఞ్ జగద్భూతిం విన్ధ్యస్యాత్మోదయో యథా
ఓ మహానుభావా! నీవు అన్ని విషయాలను పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, పరిపూర్ణుడవయ్యావు. నీ త్యాగంతో ఈ లోక మహిమ తగ్గిపోయింది, అది వింధ్య పర్వతం ఎదుగుదలతో తన ఎత్తు తగ్గించుకున్నట్టు ఉంది.
సన్త్యక్తం భవతా రాజ్యం సదారధనబాన్ధవమ్ । బ్రహ్మణేవ జగత్సర్గవ్యాపారస్ స్వనిశాగమే
నీవు రాజ్యం, భార్య, ధనం, బంధువులను అన్నిటినీ వదిలిపెట్టావు. అది బ్రహ్మదేవుడు రాత్రి ముగిసినప్పుడు లోక సృష్టి కార్యాన్ని ఆపినట్టు ఉంది.