దుఃఖాని మౌర్ఖ్యవిభవేన భవన్తి యాని నైవాపదా న చ జరామరణేన తాని । సర్వాపదాం శిరసి తిష్ఠతి మౌర్ఖ్యమ్ ఏకం కృష్ణం జనస్య వపుషామ్ ఇవ కేశజాలమ్
మూర్ఖత్వ సంపద వల్ల కలిగే బాధలు, అపాయాల వల్ల కాదు, వృద్ధాప్యం లేదా మరణం వల్ల కూడా కావు. మూర్ఖత్వమే అన్ని అపాయాల మీద ముదిరి, మనుషుల శరీరాలపై నలుపు జుట్టు మాదిరిగా ఉంటుంది.
అథేమమ్ అపరం రమ్యం వృత్తాన్తం శృణు భూపతే । పరం ప్రబోధనం బుద్ధేస్ సాధో సదృశమ్ ఆత్మనః
ఇప్పుడు రాజా, ఇంకొక అందమైన కథను విను. ఇది మనస్సుకు గొప్పగా జ్ఞానం కలిగించేది, నీ వంటి మంచి మనిషికి తగినదే.
అస్తి విన్ధ్యవనే హస్తీ మహాయూథపయూథపః । అగస్త్యరుద్ధయా వృద్ధ్యా విన్ధ్యేనేవైధితస్ స్వతః
వింధ్యవనంలో ఒక గొప్ప ఏనుగు ఉంది. అది పెద్ద గుంపుకు నాయకుడు. ఆ ఏనుగు, అగస్త్యుడు ఆపిన వింధ్యపర్వతంలా, తన స్వభావంతోనే ఎంతో పెరిగింది.
వజ్రాశ్రివిషమౌ దీర్ఘౌ స్తస్ తస్య దశనౌ శితౌ । కల్పానలశిఖాతుల్యౌ సుమేరూన్మూలనక్షమౌ
ఆ ఏనుగుకు రెండు పొడవైన దంతాలు ఉన్నాయి. అవి వజ్రంలా గట్టిగా, పాములా విషముగా, యుగాంతంలో అగ్నిశిఖలవలె మండిపోతూ, సుమేరు పర్వతాన్ని కూడా పీకగల శక్తి కలవి.
స బద్ధో లోహజాలేన హస్తిపేన చ్ఛలాదితః । మునీన్ద్రేణేవ విన్ధ్యాద్రిర్ ఉపేన్ద్రేణేవ వా బడిః
ఆ ఏనుగును ఇనుప గొలుసులతో కట్టేశారు. ఏనుగుపాలకుడు మోసం చేసి పట్టుకున్నాడు. అది మునులలో అగస్త్యుడు వింధ్యపర్వతాన్ని ఆపినట్లు, ఉపేంద్రుడు బడిని జయించినట్లు.
నిబద్ధో యన్త్రణాపాశశస్త్రకుమ్భార్పితో గజః । తాం జగామ వ్యథాం వీరో న వాగ్గోచరమ్ ఏతి యా
ఆ ఏనుగును బంధాలు, కట్టులు, ఆయుధాలతో బంధించి, ఒక బందిఖానాలో పెట్టారు. అది అనుభవించిన బాధ మాటల్లో చెప్పలేనంత తీవ్రమైంది.
రిపౌ హస్తిపకే దూరాద్ గుప్తం పశ్యతి వారణః । అయస్సముద్గకే తస్మిన్ నినాయ దివసత్రయమ్
దూరంలో తన శత్రువు అయిన కాపలికుడు దాగి ఉన్నాడని గజము గమనించి, ఆ ఇనుప గదిలో మూడు రోజులు గడిపింది.
ఖేదాన్ నిగడనిర్భేదయత్నవాన్ స ఝణజ్ఝణమ్ । చకార కిఙ్కిణీక్వాణమ్ ఉపోద్ఘాతై రథో యథా
ఆనగా, బంధనాలను విరగదీసేందుకు శ్రమిస్తూ, గజము గజ్జెల మాదిరిగా శబ్దం చేస్తూ, బలంగా కొట్టిన రథం లా మోగింది.
దన్తాభ్యాం యత్నతస్ తాభ్యాం ముహూర్తద్వితయేన సః । బభఞ్జ శృఙ్ఖలాజాలం స్వర్గార్గడమ్ ఇవాసురః
రెండు దంతాలతో, ఎంతో శక్తి పెట్టి, రెండు క్షణాల్లోనే ఆ గొలుసులన్నీ విరిచి వేసింది, దానిని రాక్షసుడు స్వర్గ ద్వారాలను ధ్వంసించినట్టు.
తం తస్య నిగడచ్ఛేదమ్ అపశ్యద్ దూరతో రిపుః । బడేస్ స్వర్గావదలనం హరిర్ మేరుతటాద్ ఇవ
దూరం నుంచే, ఆ గజము బంధనాలను తెంచిన దృశ్యాన్ని శత్రువు చూశాడు, అది హరి మెరుపర్వతం పై నుండి బడి అనే రాక్షసుడు స్వర్గ ద్వారాలను ధ్వంసించడాన్ని చూసినట్టు.
తస్యావచ్ఛిన్నపాశస్య మూర్ధ్ని తాలతరో రిపుః । పపాతాక్రమతస్ స్వర్గం హరిర్ మేరోర్ బడేర్ ఇవ
ఆ శత్రువు బంధనాలు తెగిపోయినవాడై, తాటి చెట్టు మీద నుంచి కింద పడిపోయాడు. అది హరి స్వర్గాన్ని ఆశించి, మెరు లేదా బడ మీద నుంచి జారిపడినట్టు జరిగింది.
స పతన్ పాదపాన్ మోహాద్ అప్రాప్య కరిణశ్ శిరః । పపాతోర్ధ్వ్యాం ఫలం పక్వం వాతాహతమ్ ఇవాకులః
అతడు మోహంతో పడిపోతూ, ఏనుగు తలని తాకలేక, గాలికి తాకిడి తగిలిన పండిన పండు లాగ అస్తవ్యస్తంగా కిందకి జారిపోయాడు.
తం పురః పతితం దృష్ట్వా మహేభః కరుణాం యయౌ । స్ఫురత్స్ఫారగుణాస్ సన్తస్ సన్తి తిర్యగ్గతావ్ అపి
అతన్ని తన ముందే పడిపోవడం చూసి, ఆ గొప్ప ఏనుగు దయతో నిండిపోయింది. ఎందుకంటే, మంచి లక్షణాలు ఉన్న వారు, ఎంతటి స్థాయిలో ఉన్నా, పడిపోయినవారిని చూసి కరుణిస్తారు.
పతితం దలయామీతి కిం నామ మమ పౌరుషమ్ । వారణో ఽపీతి కలయన్ న జఘాన చ తం రిపుమ్
ఇప్పటికే పడిపోయినవాడిని నాశనం చేయడంలో నాకు ఏమి పరాక్రమం ఉంటుంది? నేను ఏనుగునై ఉండి, ఈ శత్రువును కొట్టడం సరికాదు అని ఆలోచించి, అతన్ని చంపలేదు.
కేవలం నిగడవ్యూహం విదార్యాశు జగామ హ । వితతం సేతుమ్ ఉత్సార్య విపులౌఘ ఇవామ్భసః
అతడు ఆ గొప్ప గొలుసుల కట్టడాన్ని చీల్చి, వేగంగా వెళ్లిపోయాడు. అది ఒక పెద్ద నీటి ప్రవాహం అడ్డదెబ్బతిన్న ఆనెంలా ఆ అడ్డంకిని చెదరగొట్టాడు.
తమ్ అనాదృత్య మాతఙ్గో భఙ్క్త్వా జాలం జవాద్ యయౌ । విదార్య మేఘసఙ్ఘాతం నభసీవ దివాకరః
ఆనెను పట్టించుకోకుండా, ఆ మాతంగుడు వలాన్ని పగలగొట్టి, వేగంగా వెళ్లిపోయాడు. అది ఆకాశంలో మేఘాలను విడదీస్తూ సూర్యుడు వెలిగినట్లు అయింది.
గతే గజే సముత్తస్థౌ హస్తిపస్ స్వస్థదేహధీః । గజేనైవ సమం తస్య వ్యథా దూరతరం గతా
ఆనె వెళ్లిపోయిన తర్వాత, మాతంగుడు లేచి, తన శరీరమూ మనసూ మళ్లీ కుదుటపడిపోయాయి. ఆ ఆనె దూరమైనప్పుడు, అతని బాధ కూడా దూరమైంది.
ప్రోత్తాలతాలవిటపాత్ స తథా పతితో ఽపి సన్ । న భేదమ్ ఆప దుర్భేదా మన్యే దేహా దురాత్మనామ్
అతడు ఆ ఎత్తయిన తాటి చెట్టు మీద నుంచి పడిపోయినా, ఏమీ కాలేదు. దుష్టుల శరీరాలు విచ్ఛిన్నం చేయడం ఎంత కష్టమో అనిపిస్తోంది.
వర్ధతే ప్రావృషీవాబ్దః కుకార్యేష్వ్ అసతాం బలమ్ । అతీవాసీత్ సముత్సాహీ స గజాక్రమణే తదా
వర్షాకాలంలో నది ఎలా పొంగిపోతుందో, చెడు మనుషుల బలమూ చెడ్డ పనుల్లో అలాగే పెరుగుతుంది. అప్పుడు అతడు ఏనుగును దాడి చేయడానికి చాలా ఉత్సాహంగా ఉన్నాడు.
వారణారిర్ అసింహో ఽసౌ గతేభో దుఃఖమ్ ఆయయౌ । ఆగత్యోపగతే ఽన్తర్ధిం నిధాన ఇవ నిర్ధనః
ఏనుగుకు శత్రువు అయిన సింహం, ఏనుగు వెళ్లిపోయిన తర్వాత బాధపడ్డాడు. వచ్చి, అతడిని కనిపెట్టక పోయి, ఖాళీ నిధిలోకి వచ్చిన పేదవాడిలా అక్కడి నుండి కనిపించకుండా పోయాడు.
సో ఽన్వియేష గజం యత్నాద్ గుల్మకాన్తరితం వనే । పయోదపిహితం భోక్తుం రాహుర్ ఇన్దుమ్ ఇవామ్బరే
అతడు అడవిలో గుబురులో దాగి ఉన్న ఏనుగును ఎంతగానో వెతికాడు. మేఘాలతో ఆవృతమైన ఆకాశంలో చంద్రుడిని మింగడానికి రాహువు ప్రయత్నించినట్టు అతడు వెతికాడు.
చిరేణాలభతేభేన్ద్రం కస్మింశ్చిత్ కాననే స్థితమ్ । విశ్రామ్యన్తం తరుతలే సమరాద్ ఇవ నిర్గతమ్
చాలా కాలం తర్వాత, అడవిలో ఒకచోట, చెట్టు కింద విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న ఏనుగు రాజును అతడు కనుగొన్నాడు. యుద్ధం నుండి బయటపడినవాడిలా అతడు అక్కడ విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నాడు.
అథ యత్ర స్థితో నాగస్ తత్ర తద్బన్ధనక్షమమ్ । పరయా రాజసామగ్ర్యా గజలమ్పటరూపయా
ఆనగా, ఏనుగు ఉన్న చోటే, రాజసమర్థతతో, ఏనుగులను పట్టుకోవడంలో నిపుణుడిలా, అక్కడే బలమైన ఉగ్గుపాటు సిద్ధం చేశాడు.
స ఖాతవలయం చక్రే హస్తిపః కాననే నవమ్ । సర్వదిక్కం విధిర్ భూమౌ సముద్రవలయం యథా
ఆ అడవిలో ఆ వేటగాడు కొత్తగా ఒక గోతిని తవ్వి, దాని చుట్టూ గట్టుగా ముట్టడి వేసి, భూమిపై సముద్రం చుట్టుముట్టినట్టు అన్ని దిశలకూ ఏర్పాటుచేశాడు.
ఉపర్య్ అస్థగయజ్ జీర్ణలతౌఘేన స తం శఠః । శూన్యం తన్వభ్రజాలేన శరత్కాల ఇవామ్బరమ్
ఆ మాయగాడు ఆ గోతిని పైన వాడిపోయిన లతలతో మూసి, పలుచని దారాలతో ఖాళీగా ఉన్నట్టు కనిపించేలా చేశాడు; అది శరదృతువులో ఆకాశం ఎలా ఉంటుందో అలా కనిపించింది.
దినైః కతిపయైర్ ఏవ వారణో విహరన్ వనే । తస్మిన్ నిపతితః ఖాతే శుష్కాబ్ధావ్ ఇవ పర్వతః
కొన్ని రోజుల్లోనే, ఆ ఏనుగు అడవిలో సంచరిస్తూ, ఆ గోతిలో పడిపోయింది. అది ఎండిపోయిన సముద్రంలో పర్వతం పడినట్టుంది.
వ్రజన్ సర్పాకృతౌ కూపే పాతాలతలభీషణే । ఖాతే శుష్కాబ్ధిఖాతాభే గజరత్నసముద్గకే
ఆనగా, ఆ ఏనుగు పాము ఆకారంలో ఉన్న, పాతాళంలో ఉన్నట్టు భయంకరంగా కనిపించే, ఎండిపోయిన సముద్రపు గుంటలా లోతుగా ఉన్న, ఏనుగు ముత్యాల పెట్టె లాంటి బావిలో పడిపోయింది.
ఇతి భూయో దృఢం బద్ధస్ తేన హస్తిపకేన సః । తిష్ఠత్య్ అద్యాపి దుఃఖేన భూసద్మని యథా బడిః
అలా, ఆ ఏనుగు పట్టేవాడు దృఢంగా బంధించడంతో, ఆ ఏనుగు ఇప్పటికీ భూమిపై ఉన్న చేప ఎండిపోవడం లాగా బాధతోనే ఉంది.
అహనిష్యత్ పురైవాసౌ యద్య్ అగ్రోపగతం రిపుమ్ । తన్ నాలప్స్యత తద్ దుఃఖం గజః ఖాతనిబన్ధనమ్
ఆ శత్రువు దగ్గరకు వచ్చేటప్పుడే ఏనుగు దాన్ని నాశనం చేసి ఉండి ఉంటే, ఆ గుంటలో బంధించబడిన బాధను అనుభవించాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు.
మౌర్ఖ్యాద్ ఆగామినం కాలం వర్తమానక్రియాక్రమైః । అశోధయన్ నరో దుఃఖం యాతి విన్ధ్యగజో యథా
వెధవతనం వల్ల, భవిష్యత్తు విషయాలను ప్రస్తుత చర్యల ద్వారా పరిశీలించని మనిషి, ఆ వింధ్య పర్వతాల ఏనుగు లాగా బాధలో పడతాడు.